تأثیر «مستوره اردلان» بر مطالعات زنان کردستان
چند سالیست که بحث و گفتگو و تبادل نظر در مورد مسائل، مشکلات و خواست زنان به امری عادی و معمول تبدیل شده است و به مانند گذشته دیگر سمینارها و کنفرانسهایی متعدد در رابطه با موضوع زنان و حقوق و نقش آنان در جامعه برگزار نمی شود. البته این مهم هنوز هم ادامه دارد و در محافل و مجالس مختلفی به آن اهتمام می ورزند و کتابها، مجلات و نوشته هایی باز هم در این راستا به چاپ می رسد، دلایل کاهش این فعالیتها هر چه که باشد جدا از اشاره به خیلی از مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نبود فضاهای کافی، قطعاً حضور گسترده زنان در مجامع مختلف و نقش و حضور آنان در سمتها و فعالیتهای بی شماری که قبلاً این امکان برایشان فراهم نبود یکی از اصلی ترین دلایل است، رشد طبقه متوسط در کشور و به ویژه در کردستان و به موازات آن رشد تمدن شهرنشینی، توسعه فضاهای جغرافیایی و فکری روستاها، تحصیلات اکثریتی مردم، آموزش، بهداشت و توسعه و در اختیار بودن امکانات و فضای اطلاعاتی و بهره گیری از این مهم از دلایل عمده توجه به زنان و یا به عبارتی بیداری آنان و دست یافتن به پله هایی است که زنان امروزه به آن دست یافته اند.
طی 30- 40 سال گذشته میزان دخترانی که به مدرسه می رفتند کمتر از 30 درصد بوده است و در سالهای گذشته نیز به دختران بیشتر از گذراندن دوره راهنمایی اجازه تحصیل داده نمی شد اما امروزه بیش از 95 درصد از دختران در سنین کودکی در کشور و به ویژه در کردستان به مدرسه می روند و خیلی از این تعداد، دوران راهنمایی و دبیرستان را به اتمام می رسانند.
هم اکنون تعداد و درصد دانشجویان دختر در کردستان نیز بیشتر از پسران است و دختران در رشته های مختلفی که قبلاً فقط پسران حق تحصیل در آن رشته ها را داشتند و یا شرایط برای دختران فراهم نبود همچون پزشکی، صنعت، مکانیک، عمران و خیلی از دیگر حوزه ها مشغول به تحصیل و یا فارغ التحصیل شده اند و مشغول به کار هستند. البته وضعیت بیکاری در کشور و کردستان محدودیت هایی را برای اشتغال پسران و دختران تحصیلکرده ایجاد کرده است و تعداد زیادی از فارغ التحصیلان دختر نتوانسته جذب بازار کار بشوند اما امروزه زنان در دنیا حضوری پر رنگ و ارزنده دارند و هر چند در خیلی از کشورها با محدودیت های بی شماری روبرو هستند اما نسبت به گذشته این معضل بسیار کاهش پیدا کرده و زنان در فعالیت ها و مشاغل تأثیرگذار و حساسی نقش آفرینی می کنند که قرار گرفتن در پست های ریاست جمهوری، معاون رئیس جمهوری، وزیر، معاون وزیر، مدیر سازمانها و نهادهای بزرگ، مشاورین، رئیس بیمارستانها و مراکز عالی و فرهنگی و حتی نظامی برای زنان به امری عادی مبدل شده است در کشورمان نیز زنان از این قاعده مستثنی نیستند و چون محور این مقاله کوتاه، کردستان است باید به این استان اشاره
بیشتری کرد چرا نقش زنان در فعالیت های مختلف بسیار پررنگ شده و قرار گرفتن در کنار مردان و در برخی موارد فراتر از توان مردان مسئولیت داشته اند مشاورین استاندار و معاونین مدیران و مسئولان، پزشکان متخصص و مهندسان بی شمار و ادیبان و فعالان فرهنگی، سمت های شهرداری و شورای شهر و مدیریت شرکت ها و غیره از جمله حضور زنان کردستان در فعالیت های امروز است.
در دهه های گذشته در کردستان زنان با مشکلات، محدودیت ها و تبعیض های فراوانی روبرو بودند و در برخی از مناطق این استان به زنان به عنوان ابزار و کالا توجه می شد و ممانعت زیادی از حضور آنان در فعالیت ها صورت می گرفت و نابرابری زیادی در حق آنان انجام می شد اما امروزه هرچند در برخی مناطق شاهد این مسائل هستیم اما به طور بسیار زیاد و گسترده ای این مشکلات کم رنگ شده و اقتدار سنتی کُردها در خانواده به میزان بسیار زیادی کاهش داشته و دیدگاهها و برداشت های "ابزارگونه" در مورد زنان جای خود را به نظریات برابری طلبانه، یکسان و مدرن داده است (البته برای رسیدن به آن نقطه مطلوب هنوز راه درازی در پیش است.)
باید اعتراف کرد که ویژگی اصلی و عمده دست یافتن و رسیدن به شرایط امروز و مطرح شدن جنبش زنان با هر عنوانی به واسطه داشتن زمینه فرهنگی مردم ایران و به ویژه کردستان و رشد فضای اطلاعاتی، رسانه ای و توسعه علم و دانش و تحصیلات مردم و به ویژه خود زنان است که نقش زنان کُرد در عرصه های مذکور در سالهای اخیر و به ویژه در دهه های گذشته بوده است و بوده اند زنانی که در دورانی از تاریخ این مرز و بوم در ایجاد این مهم نقش داشته اند و ثمر و فایده تلاش آنها امروز به بار نشسته است و یکی از این زنان تأثیرگذار در این امر و به ویژه حوزه هنر و فرهنگ "مستوره اردلان است" که نقش وی طی سالهای عمر خود و بعدها نیز، امروزه به درستی در توسعه این مهم واضح و روشن است و بر کسی پوشیده نیست.
مستوره اردلان (ماه شرف خانم قادری) در سال 1184 هجری شمسی برابر با 1221 هجری قمری و 1805 میلادی در شهر سنندج چشم به دنیال گشود به واسطه پدرش ابوالحسن بیگ و پدربزرگش محمد آقا که افرادی اهل علم و سواد بودند و دارای خانواده ای اهل فضل و فرهنگ، تحت مراقبت قرار گرفته و به تحصیل و تربیت او برخلاف سنت دیرین و جاری زمان همت گذاشته و ماه شرف خانم را هم سطح با مردان به آموختن علوم متداول زمان تشویق و ترغیب نمودند. دیری نگذشت که این بانوی بااستعداد در ردیف سخنوران و ادیبان قرار گرفت و در عفت و پاکدامنی و صفات خاصه زنانگی به زنی مجرب و نمونه مبدل گشت و با سرودن قصائد و غزلیات زیبا و خوبی در زمره شاعران و ادیبان زمان خود قرار گرفت و در تاریخ نویسی توانست پا به پای مورخین زمان مقابله کند و امروز به عنوان اولین زن تاریخ نویس کُرد و جهان اسلام شناخته شود.در سال 1244 هجری قمری با خسروخان اردلان (مشهور به خسروخان ناکام) ازدواج می کند و مستوره تا زمان مرگ خسروخان در سال 1250 هجری قمری همسر وی بوده است و بعد از او دیگر ازدواج نکرد و در سال 1264 هجری قمری برابر با 1848 میلادی برابر 1227 هجری شمسی در سلیمانیه دار فانی را وداع
گفت.
وی دارای 3 اثر است که شامل: 1) دیوان اشعار که فارسی است و تعدادی از شعرهای کُردی مستوره به زبان هورامی نیز در چاپ جدید این کتاب به آن اضافه شده است که چاپ جدید و منظم آن در سال 1390 با تصحیح ماجد روحانی توسط انتشارات "آنا" انجام شده است. 2) تاریخ اردلان (تاریخ الاکراد) که معروفیت و ارزش علمی و اجتماعی مستوره را دوچندان نموده است که با مؤخره ی میرزا علی اکبر وقایع نگار چندین بار چاپ شده است و چاپ جدید آن با ویرایش جمال احمدی آیین در سازمان چاپ و نشر آراس وزارت فرهنگ اقلیم کردستان عراق در سال 2005 صورت گرفته است. 3) عقاید مستوره که کتاب کوچکی در مورد عقاید مستوره در مذهب اهل سنت شافعی است.
ماه شرف خانم، خانمی با وجاهت، زیباروی و درس خوانده و اهل علم و فرهنگ و ادب از خانواده ای اشرافی و همسر والی وقت کردستان که می توانست در زمان حیات همسرش به خوشگذرانی های غیرمعمول و ثروت اندوزی و غیره بپردازد و یا بعد از شوهرش به تفریح و سفرهای غیرمعمول و غیره بپردازد بیشتر وقت خود را در کتابخانه ی بزرگ اردلانی ها در "دارالایاله" به مطالعه و تحقیق سپری کرد و وقایع سالهای قبل و زمان خود را در کتابی به تصویر کشاند و با سرودن شعر و توجه به ادب و فرهنگ ضمن اینکه خود از آن اقدامات لذت برد و چیزهای بیشتری آموخت و خدمت شایانی به تاریخ و فرهنگ کُردها کرد زمینه توجه به تاریخ و فرهنگ و حضور زنان را در آن زمان و بعدها به طور مطلوب و مناسبی فراهم کرد.
آنچه که در تأثیر مستوره بر زنان جامعه کُردستان برای نگارنده جلب توجه می کند وفاداری وی به خانواده و به ویژه همسرش است چرا که روایت است که مستوره شأن و شایستگی خود را با مردان روزگار برابر می دانست و از وصلت با خسروخان در ابتداء امتناع کرده و راضی نبوده است و یا اینکه پدرش بنا به اختلافی به زندان افتاده و مجبور به پرداخت جریمه زیادی بوده که از توانش خارج بوه است و خلاصی وی منوط به عقد مستوره با خسروخان تعیین می شود و مستوره ناچار بدین مزاوجت تن داده است، هرچه که باشد مستوره ناراضی به عقد خسروخان درآمده باشد یا نه، اما با آن شأن و منزلت طی سالیان کوتاه زندگی با وی از همرازان و مشاوران و حامیان به همسرش بوده و موجبات توسعه فکری و ادبی وی و اطرافیان را نیز سبب شده است و بعد از مرگ خسروخان ناکام قصاید و غزلیاتی را در سوگ و فقدان وی سروده است که مشهور و زبانزد خاص و عام در آن زمان شده بود و این وفاداری مستوره به همسر و خانواده موجبات تحسین مردم شده است.
از اخلاق و حسن مستور باز می توان به اشعار نالی شاعر معروف و توانمند کُرد اشاره کرد که مستوره را با کنایه و طنز مورد خطاب قرار داده اما وی احترام ادبا و بزرگتری را به جا آورده و در حالی که می توانست حرکتی یا واکنشی تند و یا بدگویانه داشته باشد که زمینه و شرایط آن فراهم بود و اینگونه هم نکرد و این مورد به عزت و احترامی برای یک زن ادیب کُرد مبدل شد و مورد توجه دیگر مردمان به ویژه زنان قرار گرفت که ادب و احترام شرط اول ادیب شدن و از وظایف هر فردی است. البته مستوره با احترام و ادب و داشتن ادله و منطق به نمادی برای درهم شکستن آداب و رسوم مردسالاری زمان خود شد و این مهم از دلایل نگارش این نوشتار است چرا که با فعالیت های مستوره و اهتمام به سرودن شعر و قرائت آن توسط یک زن زمینه ای برای حضور زنان در مجالس عمومی به مثابه یک سخنور فراهم شده و همچنین شرایطی را به عنوان تولید کننده فکر برای زنان هرچند برای مدت کوتاه، فراهم می کند.
مستوره با فعالیت هایی که انجام داد نشان داد که دختری که خانه ی پدری را ترک می کند و به خانه شوهر می رود تنها وظیفه اش شوهرداری و کارهای عادی روزانه منزل نیست و نباید فکر کرد که او دیگر وظیفه ای ندارد و یا از او کاری برنمی آید؛ بلکه زن کار خانه و شوهرداری می تواند بخش کوچکی از عملکرد، وظیفه یا توانایی او باشد و در کنار این ارزش به فعالیت های دیگری نه به عنوان ابزار بلکه به عنوان یک مولد فکری، یک تولید کننده و یک انسان کامل و توانمند در حوزه های فرهنگی، ادبی و اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و کشاورزی می تواند حضور داشته باشد و تأثیرگذار و نقش آفرین باشد و از عهده این فعالیت ها بهتر از مردان اگر نتواند باشد قطعاً برابر و یکسان است.
امروزه با توجه به پژوهش، تحقیق و مطالعات محققان که به شیوه تئوری و عملی و به صورت علمی ثابت شده است آنچه زن را نسبت به مرد در گذشته زبون می کرد و موجب عقب ماندگی زن در خیلی از حوزه ها شده بود و زن را به حمایت مردم محتاج می ساخت نه برتری طبیعی مرد است و نه عوامل دیگری، بلکه عامل اصلی ناهمسانی زن نسبت به مرد و کوتاه شدن دست او از کارهای تولیدی و بهره گیری از شرایط و امکانات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در نظام پدرسالاری بوده است و مهمتر از آن شرایط رشد و توسعه آموزشی، فکری و جسمانی زنان به دلایل مختلفی از جمله ذهنیت مرد به زن به عنوان فردی "ضعیفه" یا ناتوان فراهم نبود.
در میان ملل، اقوام و مذاهب و فرهنگ های مختلفی به دنیا آوردن پسر سبب جشن و سرور و به عنوان یک هدیه قلمداد می شد و زاده شدن دختر موجب غمگساری و به عنوان یک تیرگی نگریسته می شد اما حضور زنانی همچون مستوره در مناطقی در کردستان اگر هم چنین رویکردی وجود داشته به واسطه شهامت، کنجکاوی و تحقیق و تفحص در باب مطالعه و تاریخ و فرهنگ موجب کاهش چنین دیدگاهی شده و تأثیرات آن فعالیت ها بعد از سالها، امروزه در جامعه ما قابل مشاهده است که حضور زنان در عرصه های ورزشی و شرکت در رقابت های کشوری و بین المللی و کسب رتبه های برتر، داشتن زنانی هنرمند، نوسینده، ادیب، محقق، تولید کننده، مدیر، کارشناس، سرپرست خانواده و دهها مورد حضور پرثمر به واسطه آن تأثیرات است که توسط مستوره و زنان و مادرانی که دیده نشدند و شرایط حضورشان در آن دوران فراهم نشد، اما در مقابل پدربزرگان و پدران و شوهران خود با صداقت، یکرنگی و مهربانی ایستادگی می کردند و داعیه برابری و یکسانی و برخورداری از حقوق خود را علم کردند و در زیر خروارها مشت و لگد، ناله ها و فریادها، اقدامات آنان به گوش ما نرسید و خود نیز نتوانستند زندگی برابری را داشته باشند اما باز به شوهران
و خانواده هایشان وفادار ماندند و فرزندانی تربیت کردند که از علم و فرهنگ و اخلاق و ادب بسیار بهره مند بودند و روز به روز این فعالیت ها نتیجه بخش شد و هرچند در دهه های گذشته و به وِیژه سالهای اخیر این فعالیت ها چشمگیرتر بوده است اما نمی توان آن خاتون زین ها و مستوره ها و زنانی را که زمینه حضور مردانی را فراهم کردند که فرهنگ و تاریخ و هنر کردستان امروز به آنها می بالد را نباید فراموش کرد.پس تأثیر مستوره را بر زنان زمان خود هیچ نباید نادیده گرفت بلکه باید به تأثیرات مطلوب و ثمربخش آن را در دوران کنونی هم باید اشاره کرد که همچنان برای زنان و دختران این دیار به الگوی شایسته برای آنان تبدیل شده است و ساخت و نصب مجسمه مستوره جدای از اینکه کمترین حقی است که نسبت به او اداء شده بلکه نمادی از یک زن ادیب، فعال و خستگی ناپذیر کُرد است تا در دنیای امروز نشانه ای برای حضور بهتر و مناسب تر زنان باشد.تبعیض و نابرابری علیه زنان در دنیا و خیلی از کشورها هنوز وجود دارد و یا به عبارتی هنوز ادامه دارد و در کشور ما و در کردستان نیز زنان در خیلی از عرصه ها به حقوق و جایگاه خود نرسیده اند و رسیدن به آنچه که حق آنان و هر انسانی است
نیازمند تلاش و مشارکت عمومی و توجه به همکاری مسئولان و فعالیت و حضور پررنگ تر خود زنان است و امروز این استان فرهنگی با وجود داشتن زنانی نام آور و فعال در عرصه های مختلف و به ویژه فرهنگ و ادب، بازهم نیازمند تلاش و دلسوزی و فعالیت زنانی به مانند مستوره است تا آینده این دیار به واسطه تأثیر این شیرزنان در کنار خدمات مردان، و در کنار هم، سرزمینی آباد، توسعه یافته و پیشرفته را به زنان و مردان فردا هدیه کنند تا نمونه های بیشتری از مستوره اردلان ها در میادین شهرهای مختلف به صورت مجسمه های زیبا و پر ابهت خودنمایی کند و درسی باشد و افتخاری برای این آب و خاک و آیندگان.
چند سالیست که بحث و گفتگو و تبادل نظر در مورد مسائل، مشکلات و خواست زنان به امری عادی و معمول تبدیل شده است و به مانند گذشته دیگر سمینارها و کنفرانسهایی متعدد در رابطه با موضوع زنان و حقوق و نقش آنان در جامعه برگزار نمی شود. البته این مهم هنوز هم ادامه دارد و در محافل و مجالس مختلفی به آن اهتمام می ورزند و کتابها، مجلات و نوشته هایی باز هم در این راستا به چاپ می رسد، دلایل کاهش این فعالیتها هر چه که باشد جدا از اشاره به خیلی از مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نبود فضاهای کافی، قطعاً حضور گسترده زنان در مجامع مختلف و نقش و حضور آنان در سمتها و فعالیتهای بی شماری که قبلاً این امکان برایشان فراهم نبود یکی از اصلی ترین دلایل است، رشد طبقه متوسط در کشور و به ویژه در کردستان و به موازات آن رشد تمدن شهرنشینی، توسعه فضاهای جغرافیایی و فکری روستاها، تحصیلات اکثریتی مردم، آموزش، بهداشت و توسعه و در اختیار بودن امکانات و فضای اطلاعاتی و بهره گیری از این مهم از دلایل عمده توجه به زنان و یا به عبارتی بیداری آنان و دست یافتن به پله هایی است که زنان امروزه به آن دست یافته اند.
طی 30- 40 سال گذشته میزان دخترانی که به مدرسه می رفتند کمتر از 30 درصد بوده است و در سالهای گذشته نیز به دختران بیشتر از گذراندن دوره راهنمایی اجازه تحصیل داده نمی شد اما امروزه بیش از 95 درصد از دختران در سنین کودکی در کشور و به ویژه در کردستان به مدرسه می روند و خیلی از این تعداد، دوران راهنمایی و دبیرستان را به اتمام می رسانند.
هم اکنون تعداد و درصد دانشجویان دختر در کردستان نیز بیشتر از پسران است و دختران در رشته های مختلفی که قبلاً فقط پسران حق تحصیل در آن رشته ها را داشتند و یا شرایط برای دختران فراهم نبود همچون پزشکی، صنعت، مکانیک، عمران و خیلی از دیگر حوزه ها مشغول به تحصیل و یا فارغ التحصیل شده اند و مشغول به کار هستند. البته وضعیت بیکاری در کشور و کردستان محدودیت هایی را برای اشتغال پسران و دختران تحصیلکرده ایجاد کرده است و تعداد زیادی از فارغ التحصیلان دختر نتوانسته جذب بازار کار بشوند اما امروزه زنان در دنیا حضوری پر رنگ و ارزنده دارند و هر چند در خیلی از کشورها با محدودیت های بی شماری روبرو هستند اما نسبت به گذشته این معضل بسیار کاهش پیدا کرده و زنان در فعالیت ها و مشاغل تأثیرگذار و حساسی نقش آفرینی می کنند که قرار گرفتن در پست های ریاست جمهوری، معاون رئیس جمهوری، وزیر، معاون وزیر، مدیر سازمانها و نهادهای بزرگ، مشاورین، رئیس بیمارستانها و مراکز عالی و فرهنگی و حتی نظامی برای زنان به امری عادی مبدل شده است در کشورمان نیز زنان از این قاعده مستثنی نیستند و چون محور این مقاله کوتاه، کردستان است باید به این استان اشاره
بیشتری کرد چرا نقش زنان در فعالیت های مختلف بسیار پررنگ شده و قرار گرفتن در کنار مردان و در برخی موارد فراتر از توان مردان مسئولیت داشته اند مشاورین استاندار و معاونین مدیران و مسئولان، پزشکان متخصص و مهندسان بی شمار و ادیبان و فعالان فرهنگی، سمت های شهرداری و شورای شهر و مدیریت شرکت ها و غیره از جمله حضور زنان کردستان در فعالیت های امروز است.
در دهه های گذشته در کردستان زنان با مشکلات، محدودیت ها و تبعیض های فراوانی روبرو بودند و در برخی از مناطق این استان به زنان به عنوان ابزار و کالا توجه می شد و ممانعت زیادی از حضور آنان در فعالیت ها صورت می گرفت و نابرابری زیادی در حق آنان انجام می شد اما امروزه هرچند در برخی مناطق شاهد این مسائل هستیم اما به طور بسیار زیاد و گسترده ای این مشکلات کم رنگ شده و اقتدار سنتی کُردها در خانواده به میزان بسیار زیادی کاهش داشته و دیدگاهها و برداشت های "ابزارگونه" در مورد زنان جای خود را به نظریات برابری طلبانه، یکسان و مدرن داده است (البته برای رسیدن به آن نقطه مطلوب هنوز راه درازی در پیش است.)
باید اعتراف کرد که ویژگی اصلی و عمده دست یافتن و رسیدن به شرایط امروز و مطرح شدن جنبش زنان با هر عنوانی به واسطه داشتن زمینه فرهنگی مردم ایران و به ویژه کردستان و رشد فضای اطلاعاتی، رسانه ای و توسعه علم و دانش و تحصیلات مردم و به ویژه خود زنان است که نقش زنان کُرد در عرصه های مذکور در سالهای اخیر و به ویژه در دهه های گذشته بوده است و بوده اند زنانی که در دورانی از تاریخ این مرز و بوم در ایجاد این مهم نقش داشته اند و ثمر و فایده تلاش آنها امروز به بار نشسته است و یکی از این زنان تأثیرگذار در این امر و به ویژه حوزه هنر و فرهنگ "مستوره اردلان است" که نقش وی طی سالهای عمر خود و بعدها نیز، امروزه به درستی در توسعه این مهم واضح و روشن است و بر کسی پوشیده نیست.
مستوره اردلان (ماه شرف خانم قادری) در سال 1184 هجری شمسی برابر با 1221 هجری قمری و 1805 میلادی در شهر سنندج چشم به دنیال گشود به واسطه پدرش ابوالحسن بیگ و پدربزرگش محمد آقا که افرادی اهل علم و سواد بودند و دارای خانواده ای اهل فضل و فرهنگ، تحت مراقبت قرار گرفته و به تحصیل و تربیت او برخلاف سنت دیرین و جاری زمان همت گذاشته و ماه شرف خانم را هم سطح با مردان به آموختن علوم متداول زمان تشویق و ترغیب نمودند. دیری نگذشت که این بانوی بااستعداد در ردیف سخنوران و ادیبان قرار گرفت و در عفت و پاکدامنی و صفات خاصه زنانگی به زنی مجرب و نمونه مبدل گشت و با سرودن قصائد و غزلیات زیبا و خوبی در زمره شاعران و ادیبان زمان خود قرار گرفت و در تاریخ نویسی توانست پا به پای مورخین زمان مقابله کند و امروز به عنوان اولین زن تاریخ نویس کُرد و جهان اسلام شناخته شود.در سال 1244 هجری قمری با خسروخان اردلان (مشهور به خسروخان ناکام) ازدواج می کند و مستوره تا زمان مرگ خسروخان در سال 1250 هجری قمری همسر وی بوده است و بعد از او دیگر ازدواج نکرد و در سال 1264 هجری قمری برابر با 1848 میلادی برابر 1227 هجری شمسی در سلیمانیه دار فانی را وداع
گفت.
وی دارای 3 اثر است که شامل: 1) دیوان اشعار که فارسی است و تعدادی از شعرهای کُردی مستوره به زبان هورامی نیز در چاپ جدید این کتاب به آن اضافه شده است که چاپ جدید و منظم آن در سال 1390 با تصحیح ماجد روحانی توسط انتشارات "آنا" انجام شده است. 2) تاریخ اردلان (تاریخ الاکراد) که معروفیت و ارزش علمی و اجتماعی مستوره را دوچندان نموده است که با مؤخره ی میرزا علی اکبر وقایع نگار چندین بار چاپ شده است و چاپ جدید آن با ویرایش جمال احمدی آیین در سازمان چاپ و نشر آراس وزارت فرهنگ اقلیم کردستان عراق در سال 2005 صورت گرفته است. 3) عقاید مستوره که کتاب کوچکی در مورد عقاید مستوره در مذهب اهل سنت شافعی است.
ماه شرف خانم، خانمی با وجاهت، زیباروی و درس خوانده و اهل علم و فرهنگ و ادب از خانواده ای اشرافی و همسر والی وقت کردستان که می توانست در زمان حیات همسرش به خوشگذرانی های غیرمعمول و ثروت اندوزی و غیره بپردازد و یا بعد از شوهرش به تفریح و سفرهای غیرمعمول و غیره بپردازد بیشتر وقت خود را در کتابخانه ی بزرگ اردلانی ها در "دارالایاله" به مطالعه و تحقیق سپری کرد و وقایع سالهای قبل و زمان خود را در کتابی به تصویر کشاند و با سرودن شعر و توجه به ادب و فرهنگ ضمن اینکه خود از آن اقدامات لذت برد و چیزهای بیشتری آموخت و خدمت شایانی به تاریخ و فرهنگ کُردها کرد زمینه توجه به تاریخ و فرهنگ و حضور زنان را در آن زمان و بعدها به طور مطلوب و مناسبی فراهم کرد.
آنچه که در تأثیر مستوره بر زنان جامعه کُردستان برای نگارنده جلب توجه می کند وفاداری وی به خانواده و به ویژه همسرش است چرا که روایت است که مستوره شأن و شایستگی خود را با مردان روزگار برابر می دانست و از وصلت با خسروخان در ابتداء امتناع کرده و راضی نبوده است و یا اینکه پدرش بنا به اختلافی به زندان افتاده و مجبور به پرداخت جریمه زیادی بوده که از توانش خارج بوه است و خلاصی وی منوط به عقد مستوره با خسروخان تعیین می شود و مستوره ناچار بدین مزاوجت تن داده است، هرچه که باشد مستوره ناراضی به عقد خسروخان درآمده باشد یا نه، اما با آن شأن و منزلت طی سالیان کوتاه زندگی با وی از همرازان و مشاوران و حامیان به همسرش بوده و موجبات توسعه فکری و ادبی وی و اطرافیان را نیز سبب شده است و بعد از مرگ خسروخان ناکام قصاید و غزلیاتی را در سوگ و فقدان وی سروده است که مشهور و زبانزد خاص و عام در آن زمان شده بود و این وفاداری مستوره به همسر و خانواده موجبات تحسین مردم شده است.
از اخلاق و حسن مستور باز می توان به اشعار نالی شاعر معروف و توانمند کُرد اشاره کرد که مستوره را با کنایه و طنز مورد خطاب قرار داده اما وی احترام ادبا و بزرگتری را به جا آورده و در حالی که می توانست حرکتی یا واکنشی تند و یا بدگویانه داشته باشد که زمینه و شرایط آن فراهم بود و اینگونه هم نکرد و این مورد به عزت و احترامی برای یک زن ادیب کُرد مبدل شد و مورد توجه دیگر مردمان به ویژه زنان قرار گرفت که ادب و احترام شرط اول ادیب شدن و از وظایف هر فردی است. البته مستوره با احترام و ادب و داشتن ادله و منطق به نمادی برای درهم شکستن آداب و رسوم مردسالاری زمان خود شد و این مهم از دلایل نگارش این نوشتار است چرا که با فعالیت های مستوره و اهتمام به سرودن شعر و قرائت آن توسط یک زن زمینه ای برای حضور زنان در مجالس عمومی به مثابه یک سخنور فراهم شده و همچنین شرایطی را به عنوان تولید کننده فکر برای زنان هرچند برای مدت کوتاه، فراهم می کند.
مستوره با فعالیت هایی که انجام داد نشان داد که دختری که خانه ی پدری را ترک می کند و به خانه شوهر می رود تنها وظیفه اش شوهرداری و کارهای عادی روزانه منزل نیست و نباید فکر کرد که او دیگر وظیفه ای ندارد و یا از او کاری برنمی آید؛ بلکه زن کار خانه و شوهرداری می تواند بخش کوچکی از عملکرد، وظیفه یا توانایی او باشد و در کنار این ارزش به فعالیت های دیگری نه به عنوان ابزار بلکه به عنوان یک مولد فکری، یک تولید کننده و یک انسان کامل و توانمند در حوزه های فرهنگی، ادبی و اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و کشاورزی می تواند حضور داشته باشد و تأثیرگذار و نقش آفرین باشد و از عهده این فعالیت ها بهتر از مردان اگر نتواند باشد قطعاً برابر و یکسان است.
امروزه با توجه به پژوهش، تحقیق و مطالعات محققان که به شیوه تئوری و عملی و به صورت علمی ثابت شده است آنچه زن را نسبت به مرد در گذشته زبون می کرد و موجب عقب ماندگی زن در خیلی از حوزه ها شده بود و زن را به حمایت مردم محتاج می ساخت نه برتری طبیعی مرد است و نه عوامل دیگری، بلکه عامل اصلی ناهمسانی زن نسبت به مرد و کوتاه شدن دست او از کارهای تولیدی و بهره گیری از شرایط و امکانات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در نظام پدرسالاری بوده است و مهمتر از آن شرایط رشد و توسعه آموزشی، فکری و جسمانی زنان به دلایل مختلفی از جمله ذهنیت مرد به زن به عنوان فردی "ضعیفه" یا ناتوان فراهم نبود.
در میان ملل، اقوام و مذاهب و فرهنگ های مختلفی به دنیا آوردن پسر سبب جشن و سرور و به عنوان یک هدیه قلمداد می شد و زاده شدن دختر موجب غمگساری و به عنوان یک تیرگی نگریسته می شد اما حضور زنانی همچون مستوره در مناطقی در کردستان اگر هم چنین رویکردی وجود داشته به واسطه شهامت، کنجکاوی و تحقیق و تفحص در باب مطالعه و تاریخ و فرهنگ موجب کاهش چنین دیدگاهی شده و تأثیرات آن فعالیت ها بعد از سالها، امروزه در جامعه ما قابل مشاهده است که حضور زنان در عرصه های ورزشی و شرکت در رقابت های کشوری و بین المللی و کسب رتبه های برتر، داشتن زنانی هنرمند، نوسینده، ادیب، محقق، تولید کننده، مدیر، کارشناس، سرپرست خانواده و دهها مورد حضور پرثمر به واسطه آن تأثیرات است که توسط مستوره و زنان و مادرانی که دیده نشدند و شرایط حضورشان در آن دوران فراهم نشد، اما در مقابل پدربزرگان و پدران و شوهران خود با صداقت، یکرنگی و مهربانی ایستادگی می کردند و داعیه برابری و یکسانی و برخورداری از حقوق خود را علم کردند و در زیر خروارها مشت و لگد، ناله ها و فریادها، اقدامات آنان به گوش ما نرسید و خود نیز نتوانستند زندگی برابری را داشته باشند اما باز به شوهران
و خانواده هایشان وفادار ماندند و فرزندانی تربیت کردند که از علم و فرهنگ و اخلاق و ادب بسیار بهره مند بودند و روز به روز این فعالیت ها نتیجه بخش شد و هرچند در دهه های گذشته و به وِیژه سالهای اخیر این فعالیت ها چشمگیرتر بوده است اما نمی توان آن خاتون زین ها و مستوره ها و زنانی را که زمینه حضور مردانی را فراهم کردند که فرهنگ و تاریخ و هنر کردستان امروز به آنها می بالد را نباید فراموش کرد.پس تأثیر مستوره را بر زنان زمان خود هیچ نباید نادیده گرفت بلکه باید به تأثیرات مطلوب و ثمربخش آن را در دوران کنونی هم باید اشاره کرد که همچنان برای زنان و دختران این دیار به الگوی شایسته برای آنان تبدیل شده است و ساخت و نصب مجسمه مستوره جدای از اینکه کمترین حقی است که نسبت به او اداء شده بلکه نمادی از یک زن ادیب، فعال و خستگی ناپذیر کُرد است تا در دنیای امروز نشانه ای برای حضور بهتر و مناسب تر زنان باشد.تبعیض و نابرابری علیه زنان در دنیا و خیلی از کشورها هنوز وجود دارد و یا به عبارتی هنوز ادامه دارد و در کشور ما و در کردستان نیز زنان در خیلی از عرصه ها به حقوق و جایگاه خود نرسیده اند و رسیدن به آنچه که حق آنان و هر انسانی است
نیازمند تلاش و مشارکت عمومی و توجه به همکاری مسئولان و فعالیت و حضور پررنگ تر خود زنان است و امروز این استان فرهنگی با وجود داشتن زنانی نام آور و فعال در عرصه های مختلف و به ویژه فرهنگ و ادب، بازهم نیازمند تلاش و دلسوزی و فعالیت زنانی به مانند مستوره است تا آینده این دیار به واسطه تأثیر این شیرزنان در کنار خدمات مردان، و در کنار هم، سرزمینی آباد، توسعه یافته و پیشرفته را به زنان و مردان فردا هدیه کنند تا نمونه های بیشتری از مستوره اردلان ها در میادین شهرهای مختلف به صورت مجسمه های زیبا و پر ابهت خودنمایی کند و درسی باشد و افتخاری برای این آب و خاک و آیندگان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.