|

مقاومت در برابر نابرابری‌های منطقه‌ای

میکائیل عظیمی‌.پژوهشگر

بحثی که تا الان از سوی کارشناسان درباره برنامه و برنامه‌ریزی مطرح شده، به موضوع کمبود منابع و اهداف بزرگ و دور از دسترس می‌پردازد. در تمام برنامه‌های پنج‌گانه، منابع تخصیص داده شده، بیشتر از منابعی بوده که ما دیده بودیم، بنابراین چرا اهداف پیش‌بینی‌شده محقق نشده است؟ این نوشتار برای مسائل بعدی فتح‌باب می‌کند. چون بحث توسعه است، خیلی سریع یک‌ بار دیگر فریاد تاریخی ملت ایران را از گلوی ولیعهد قاجار «عباس‌میرزا» به یاد بیاوریم که در ملاقاتش با «ژوبرن»، نماینده فرانسه، گفت: نمی‌دانم این قدرتی که شما را بر ما مسلط کرده چیست و موجب ضعف و ترقی ما چیست! شما در قشون جنگیدن و فتح‌کردن و به‌کاربردن قوای عقلیه متبحرید حال آنکه ما در جهل و شقو غوطه‌ور و به‌ندرت آتیه را در نظر می‌گیریم. مگر جمعیت، حاصلخیزی و ثروت مشرق‌زمین از اروپا کمتر است یا آفتاب که قبل از رسیدن به شما به ما می‌تابد، تأثیرات مفید آن بر سر ما کمتر از شماست؟ یا خدایی که مراهمش بر جمیع ذرات عالم یکسان است، خواسته شما را بر ما برتری دهد؟ گمان نمی‌کنم! اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بکنم که ایرانیان را هوشیار نمایم؟ روح عباس‌میرزا را اگر اینجا احضار کنیم، باز هم اجنبی حرف بزن ما برقرار است. مرور صندوقچه خاطرات تاریخی در حوزه برنامه‌ریزی دلالت بر 70 سال برنامه و 16 برنامه دارد. اگر نوشته مرحوم علی زاهدی، در سال 1310 را به شمار بیاوریم و نوشته‌ها و اسنادی را که در سال‌های اول انقلاب و دهه 60 بود در نظر بگیریم، همگی حاکی از 16 برنامه برای کشور است. اما کشور ما کماکان در حوزه کشور‌های توسعه‌یافته قلمداد نمی‌شود. به قدری استمرار این ماجرا بغرنج بوده که امروز خیلی‌ها به سادگی صحبت از امتناع از برنامه می‌کنند. در مصادیق تصمیم‌گیری بحثِ امتناع از برنامه‌ریزی مطرح شده است. بنابراین ما با یک مسئله بسیار جدی روبه‌رو هستیم و این یک مسئله و مشق آکادمیک نیست، بلکه یک بحث کاملا جدی و واقعی است که می‌تواند تغییر‌دهنده حیات و زیست همه ما باشد.
قبل از شروع بحث عدم تعادل منطقه‌ای لازم می‌دانم نگاه کلی به سند برنامه ششم بیندازیم که در این رابطه به سه نکته اشاره می‌کنم:
1. به نظر می‌رسد یک رویه ناکارآمد مکرر در برنامه ششم ادامه پیدا کرده است که اسم آن را رزم دیرین تشکیلات و فرایند‌ها می‌گذارم. تصور غالب بر آن است که وقتی ما در جایی یک باکس تشکیلاتی را ایجاد می‌کنیم، گویی مسئله حل شده است. یا در مثال، سازمانی برای آن تشکیل می‌دهیم، زمانی که می‌گفتند اشتغال مسئله اساسی است، معاونت اشتغال در تمام سازمان‌ها تشکیل شد ولی آیا آمار اشتغال هم بالا رفت؟
2. برنامه‌ها معمولا آکنده‌اند از واژه‌بافی‌های بی‌پشتوانه! مملو از واژه‌هایی پرابعاد، پرپهلو، نامشخص، نامعین؛ واژه‌هایی که برداشت‌های بسیار متعددی می‌توان از آنها داشت. مثلا ارتقای ذائقه و سلایق فرهنگی و هنری و... .
3. بی‌توجهی به نگاه سیستمی در برنامه توسعه، به این معنا که حرف‌های گفته‌شده در یک فصل در فصل بعدی نقض می‌شود!
چرا لازم است به بحث عدم تعادل منطقه‌ای توجه کنیم؟ مطالعات زیادی شده که نشان می‌دهد یکی از ریشه‌های اقتصادی انقلاب اسلامي عدم تعادل منطقه‌ای است.
علینقی عالی‌خانی وزیر اقتصاد در دهه 40 یکی از افراد خوش‌نام در نظام مدیریت و برنامه‌ریزی کشور مصاحبه تازه‌ای با شبکه BBC دارد که در آن خبرنگار از وی می‌پرسد: توصیه شما به‌عنوان پیش‌کسوت برنامه‌ریزی برای دست‌اندرکاران برنامه ششم توسعه چیست؟ وی تأمل بسیار معنی‌داری کرد و گفت توصیه من این است که اشتباه ما را تکرار و همه چیز را در تهران متمرکز نکنند. تحقیقی انجام شد مبنی بر ارتباط بین رشد تولید ناخالص ملی و عدم تعادل منطقه‌ای که نشان‌دهنده یک ارتباط منفی بین آنها بوده؛ یعنی هرچه عدم تعادل منطقه‌ای افزایش یابد، رشد ما در سطح کلان دچار اخلال می‌شود؛ یعنی حتی اگر شما رشدگرای محض هم فکر کنید، لازم است به این پدیده توجه کنید.
زمانی ‌که می‌خواهیم درباره پدیده‌ای سیاست‌گذاری کنیم، باید ابتدا بتوانیم آن را تبیین کنیم. نقش تبیین در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای است که کمک می‌کند ابعاد یک پدیده را بشناسیم، علل و عوامل تأثیرگذار را شناسایی و عوامل اصلی را از فرعی متمایز کنیم. در این صورت است که می‌توانیم پدیده را بفهمیم و بعد برای آن سیاست‌گذاری کنیم. باید توجه کرد که عکس این فرایند امکان‌پذیر نیست!
نقصان‌های این تبیین:
- پدیده را تک‌ساحتی دیده و از مفهوم نوین جغرافیا که نشان‌دهنده رابطه دوطرفه بین انسان و طبیعت است، غفلت کرده است.
- از ظرفیت نهادهای مردمی و محلی کاملا غفلت کرده و رویکردی یکپارچه از بالا به پایین نگر و متمرکز داشته.
- غفلتی بسیار جدی نسبت به زنجیره دانش دارد. داده با یک پردازش تبدیل به اطلاعات می‌شود و با پردازش بعدی به دانش و بعد به یک حکمت تبدیل می‌شود و این مسئله که در ادبیات نهاد‌گرایی به آن پرداخته می‌شود، در اینجا نادیده گرفته شده است.
اگر بخواهیم به‌طور مصداقی بخشی از سند برنامه ششم را ارزیابی کنیم، باید از سازگاری‌های این سند صحبت کنیم. باید دید، آیا مواردی که در این فصل برای کنترل و مدیریت شکاف منطقه‌ای بحث شده، به یکدیگر چفت و بست خواهند شد یا خیر. در یک سند برنامه حداقل پنج سازگاری را می‌توان مدنظر قرار داد: اولا سازگاری میان سطوح مختلف برنامه، یعنی هر سه سطح کلان، بخشی و منطقه‌ای باید با هم سازگار باشند، ثانیا وجود سازگاری میان حوزه‌ها و اهداف که همان نگاه سیستمی است؛ مثلا آنچه را در فصل محیط زیست بحثی شده، باید در فصل صنعت هم به یاد داشته باشیم. در کشاورزی و ارتباط آن با اشتغال نیز به‌همین‌ترتیب؛ سوم آنکه ابزارها و سیاست‌هایی که تعیین می‌شوند، بتوانند اهداف را محقق کنند. نه اینکه برای تعمیر یک پیچ ریز ساعت از آچار بزرگی که با آن تایر تریلی باز می‌کنند، استفاده کنیم و بگوییم ما هدف گذاشتیم و این هم ابزار آن است. چهارم سازگاری سیاست‌ها و امکانات ما و نهایتا سازگاری برنامه با موازین قانونی. در بررسی سند برنامه در رابطه با این نوع سازگاری‌ها تناقض شگرفی مشاهده می‌شود. در صفحه 109 این سند به صراحت آمده «روند موجود، چشم‌انداز روشنی برای آمایش سرزمین و توسعه منطقه‌ای در کشور به نمایش نمی‌گذارد». وقتی چنین حکمی در اینجا می‌گذارید، انتظار می‌رود در صفحات و عبارت‌های آتی سند برنامه به سمت موضوعی که نشان‌دهنده تغییر روند موجود است هدایت شویم که متأسفانه بنده چیزی در این زمینه ندیده‌ام. یا در همان صفحه ادامه می‌دهد «در ساختار نظام اداری کشور سازوکار مشخصی در زمینه سیاست‌گذاری توسعه منطقه‌ای و غیره وجود ندارد». پس این 23 راهبرد و 42 سیاست از کجا آمدند؟! اگر سازوکار مشخصی وجود ندارد، پس این سیاست‌ها زاییده چه سازوکاری باید قلمداد شوند؟ به نظر می‌رسد سند برنامه ششم حداقل در فصل توسعه و آمایش دچار چیزی است که من آن را «اسطوره‌های آزمون‌ناشده» نامیدم. گزاره‌هایی را مبنا قرار داده و براساس آن مبنا حکمی صادر کرده که پایه‌های قطعی علمی ندارد یا حداقل من خبر ندارم. مثلا عامل اصلی بروز مهاجرت را شکاف سطح درآمد زندگی شهری و روستایی برشمرده است. درحالی‌که مطالعات بسیار زیادی را در باب مهاجرت سراغ داریم که منکر عوامل اقتصادی نشده‌اند اما به شدت عوامل غیراقتصادی را در امر مهاجرت مؤثرتر دانسته است. یعنی عوامل اقتصادی عامل اصلی مهاجرت نیستند. از این موارد، متعدد در این فصل وجود دارد. یا وقتی بحث اقداماتی را که دولت برای تخفیف و کاهش شکاف‌های منطقه‌ای در سال‌های اخیر در پیش گرفته است، مطرح می‌کند، رویکردی دارد که گویی با دولت رودربایستی دارد و باید بگوید در این زمینه دولت حتما کارهایی را انجام داده است. به‌عنوان نمونه احیای سازمان برنامه و تخصیص دو درصد از اعتبارات بودجه عمومی! مگر سازمان برنامه 60 سال نبود اما شکاف منطقه‌ای تشدید شد. تخصیص بودجه‌های مشخص از برنامه سال 1327 وجود داشته است. پس دامنه چرا این پدیده روز به روز گسترده‌تر شده است. اما اصل بحث من، چیزی است که اسمش را «اعوجاج‌های مفهومی» می‌گذارم. در سند برنامه به عقل ناقص بنده مفهوم این زنجیره هدف، راهبرد، سیاست و اقدام خلط شده است. عبارت‌هایی که باید به نام سیاست باشند، به‌عنوان هدف آمده‌اند و چیزهایی که در حد هدف هستند، در جایگاه اقدام نوشته شده‌اند. در فصلی که من مطالعه کردم، این فاجعه بسیار بزرگ رخ داده است. مثلا در بحث نظام اداری صفحات 157 تا 171 تمرکز اداری و تفکیک امور عمومی محلی، ملی و تمرکززدایی مالی اسلامی نظام بودجه‌ریزی به‌عنوان راهبرد مطرح شدند اما در فصل توسعه منطقه‌ای عباراتی فوق‌العاده مشابه و با همین مضمون به‌عنوان اقدام مطرح شدند؛ یعنی یک‌سری عبارت‌های نزدیک و هم‌خانواده را یک جا راهبرد نامیدیم و در جای دیگر آن را اقدام برشمردیم. اما درباره فصل توسعه منطقه‌ای که پنج هدف دارد و 23 راهبرد، دو مثال می‌توان آورد. هدف اول این بخش ارتقای توانایی مناطق یا استان‌ها در دستیابی به اشتغال و... است. راهبرد یعنی مسیری که راه رسیدن به هدف را به نمایش می‌گذارد (مثلا می‌خواهم به توچال بروم، اگر به سمت جنوب تهران حرکت کنم، هرگز نمی‌رسم و حتی از هر دره‌ای هم برای رسیدن به قله نمی‌توان عبور کرد). سند برنامه ششم برای تحقق هدف کلی اول، سه راهبرد در نظر گرفته است. روخوانی نمی‌کنم اما در این حوزه سه سؤال می‌توان مطرح کرد؛ آیا ارتقای توانایی منطقه‌ای موقوف و مشروط به برقراری فرصت‌های رشد است؟ آیا ارتقای توانایی‌های مناطق متوقف و مشروط به هویت‌بخشی قانونی است؟ آیا در این مورد نیز همان بحث رزم دیرین تشکیلات و فرایند مطرح نشده است؟ یا در مورد مثال بعدی هدف کلی چهارم، تمرکززدایی در نظام توسعه ملی و ارتقای سرمایه‌های موجد است. راهبردهای آن نیز بیان شده و دراین‌باره مجددا سؤالاتی را می‌توان مطرح کنیم که نشان می‌دهد سازگاری‌ها برقرار نشدند؛ اقدام یا واژگان بی‌پشتوانه، فهم من از ادبیاتی که خواندم، این است که اقدام برنامه یعنی عملیاتی مشخص و دارای توان تغییر وضع موجود و براساس شاخص مدنظر. چرا؟ بنابراین اگر بخواهد مؤثر واقع شود، نیاز به یک حرکت یا تغییر دارد. یعنی قدرتی داشته باشد که ما را به سمت هدف هل دهد. این هل‌دادن یا push در اقدام است و نه هدف و راهبرد و سیاست. به‌زعم بنده با تأکید، هیچ‌کدام عامل یا باعث این تغییر نمی‌شوند و در سطح اقدام است که چنین اتفاقاتی را باید رصد کرد. وقتی سند برنامه ششم را در حوزه آمایش و توسعه مرور می‌کنیم، 43 اقدام گفته شده که براساس آنها قرار است این تغییرات رخ دهد و از شکاف منطقه‌ای ذره‌ای کاسته شود.
به نظر من هیچ‌کدام واجد این توصیفاتی که برای اقدام برشمردیم، نیستند چون اقداماتی که در سند برنامه بیان شده عبارت‌اند از: بازنگری در مفاهیم، اعلام جذابیت‌های سرمایه‌گذاری (مگر تابه‌حال این کار را نمی‌کردیم)، یا اصلاح مقررات، رعایت مبانی ارزیابی (وقتی می‌خواهیم پروژه‌ای را اجرا کنیم، ارزیابی طرح‌ها را انجام می‌دهیم) یعنی اگر می‌خواهیم شکاف منطقه‌ای را کاهش دهیم، مبانی ارزیابی و پروژه باید از سوی مسئولان ذی‌ربط رعایت شود.
برنامه‌های توسعه تا آنجا که مطالعه کردیم، به یک هماهنگی، مشارکت و استمرار احتیاج دارند. اگر برنامه این ویژگی‌ها را نداشته باشند دچار بی‌هویتی خواهند شد.
‌برداشتی آزاد از سخنرانی ایشان در دانشگاه علامه

بحثی که تا الان از سوی کارشناسان درباره برنامه و برنامه‌ریزی مطرح شده، به موضوع کمبود منابع و اهداف بزرگ و دور از دسترس می‌پردازد. در تمام برنامه‌های پنج‌گانه، منابع تخصیص داده شده، بیشتر از منابعی بوده که ما دیده بودیم، بنابراین چرا اهداف پیش‌بینی‌شده محقق نشده است؟ این نوشتار برای مسائل بعدی فتح‌باب می‌کند. چون بحث توسعه است، خیلی سریع یک‌ بار دیگر فریاد تاریخی ملت ایران را از گلوی ولیعهد قاجار «عباس‌میرزا» به یاد بیاوریم که در ملاقاتش با «ژوبرن»، نماینده فرانسه، گفت: نمی‌دانم این قدرتی که شما را بر ما مسلط کرده چیست و موجب ضعف و ترقی ما چیست! شما در قشون جنگیدن و فتح‌کردن و به‌کاربردن قوای عقلیه متبحرید حال آنکه ما در جهل و شقو غوطه‌ور و به‌ندرت آتیه را در نظر می‌گیریم. مگر جمعیت، حاصلخیزی و ثروت مشرق‌زمین از اروپا کمتر است یا آفتاب که قبل از رسیدن به شما به ما می‌تابد، تأثیرات مفید آن بر سر ما کمتر از شماست؟ یا خدایی که مراهمش بر جمیع ذرات عالم یکسان است، خواسته شما را بر ما برتری دهد؟ گمان نمی‌کنم! اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بکنم که ایرانیان را هوشیار نمایم؟ روح عباس‌میرزا را اگر اینجا احضار کنیم، باز هم اجنبی حرف بزن ما برقرار است. مرور صندوقچه خاطرات تاریخی در حوزه برنامه‌ریزی دلالت بر 70 سال برنامه و 16 برنامه دارد. اگر نوشته مرحوم علی زاهدی، در سال 1310 را به شمار بیاوریم و نوشته‌ها و اسنادی را که در سال‌های اول انقلاب و دهه 60 بود در نظر بگیریم، همگی حاکی از 16 برنامه برای کشور است. اما کشور ما کماکان در حوزه کشور‌های توسعه‌یافته قلمداد نمی‌شود. به قدری استمرار این ماجرا بغرنج بوده که امروز خیلی‌ها به سادگی صحبت از امتناع از برنامه می‌کنند. در مصادیق تصمیم‌گیری بحثِ امتناع از برنامه‌ریزی مطرح شده است. بنابراین ما با یک مسئله بسیار جدی روبه‌رو هستیم و این یک مسئله و مشق آکادمیک نیست، بلکه یک بحث کاملا جدی و واقعی است که می‌تواند تغییر‌دهنده حیات و زیست همه ما باشد.
قبل از شروع بحث عدم تعادل منطقه‌ای لازم می‌دانم نگاه کلی به سند برنامه ششم بیندازیم که در این رابطه به سه نکته اشاره می‌کنم:
1. به نظر می‌رسد یک رویه ناکارآمد مکرر در برنامه ششم ادامه پیدا کرده است که اسم آن را رزم دیرین تشکیلات و فرایند‌ها می‌گذارم. تصور غالب بر آن است که وقتی ما در جایی یک باکس تشکیلاتی را ایجاد می‌کنیم، گویی مسئله حل شده است. یا در مثال، سازمانی برای آن تشکیل می‌دهیم، زمانی که می‌گفتند اشتغال مسئله اساسی است، معاونت اشتغال در تمام سازمان‌ها تشکیل شد ولی آیا آمار اشتغال هم بالا رفت؟
2. برنامه‌ها معمولا آکنده‌اند از واژه‌بافی‌های بی‌پشتوانه! مملو از واژه‌هایی پرابعاد، پرپهلو، نامشخص، نامعین؛ واژه‌هایی که برداشت‌های بسیار متعددی می‌توان از آنها داشت. مثلا ارتقای ذائقه و سلایق فرهنگی و هنری و... .
3. بی‌توجهی به نگاه سیستمی در برنامه توسعه، به این معنا که حرف‌های گفته‌شده در یک فصل در فصل بعدی نقض می‌شود!
چرا لازم است به بحث عدم تعادل منطقه‌ای توجه کنیم؟ مطالعات زیادی شده که نشان می‌دهد یکی از ریشه‌های اقتصادی انقلاب اسلامي عدم تعادل منطقه‌ای است.
علینقی عالی‌خانی وزیر اقتصاد در دهه 40 یکی از افراد خوش‌نام در نظام مدیریت و برنامه‌ریزی کشور مصاحبه تازه‌ای با شبکه BBC دارد که در آن خبرنگار از وی می‌پرسد: توصیه شما به‌عنوان پیش‌کسوت برنامه‌ریزی برای دست‌اندرکاران برنامه ششم توسعه چیست؟ وی تأمل بسیار معنی‌داری کرد و گفت توصیه من این است که اشتباه ما را تکرار و همه چیز را در تهران متمرکز نکنند. تحقیقی انجام شد مبنی بر ارتباط بین رشد تولید ناخالص ملی و عدم تعادل منطقه‌ای که نشان‌دهنده یک ارتباط منفی بین آنها بوده؛ یعنی هرچه عدم تعادل منطقه‌ای افزایش یابد، رشد ما در سطح کلان دچار اخلال می‌شود؛ یعنی حتی اگر شما رشدگرای محض هم فکر کنید، لازم است به این پدیده توجه کنید.
زمانی ‌که می‌خواهیم درباره پدیده‌ای سیاست‌گذاری کنیم، باید ابتدا بتوانیم آن را تبیین کنیم. نقش تبیین در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای است که کمک می‌کند ابعاد یک پدیده را بشناسیم، علل و عوامل تأثیرگذار را شناسایی و عوامل اصلی را از فرعی متمایز کنیم. در این صورت است که می‌توانیم پدیده را بفهمیم و بعد برای آن سیاست‌گذاری کنیم. باید توجه کرد که عکس این فرایند امکان‌پذیر نیست!
نقصان‌های این تبیین:
- پدیده را تک‌ساحتی دیده و از مفهوم نوین جغرافیا که نشان‌دهنده رابطه دوطرفه بین انسان و طبیعت است، غفلت کرده است.
- از ظرفیت نهادهای مردمی و محلی کاملا غفلت کرده و رویکردی یکپارچه از بالا به پایین نگر و متمرکز داشته.
- غفلتی بسیار جدی نسبت به زنجیره دانش دارد. داده با یک پردازش تبدیل به اطلاعات می‌شود و با پردازش بعدی به دانش و بعد به یک حکمت تبدیل می‌شود و این مسئله که در ادبیات نهاد‌گرایی به آن پرداخته می‌شود، در اینجا نادیده گرفته شده است.
اگر بخواهیم به‌طور مصداقی بخشی از سند برنامه ششم را ارزیابی کنیم، باید از سازگاری‌های این سند صحبت کنیم. باید دید، آیا مواردی که در این فصل برای کنترل و مدیریت شکاف منطقه‌ای بحث شده، به یکدیگر چفت و بست خواهند شد یا خیر. در یک سند برنامه حداقل پنج سازگاری را می‌توان مدنظر قرار داد: اولا سازگاری میان سطوح مختلف برنامه، یعنی هر سه سطح کلان، بخشی و منطقه‌ای باید با هم سازگار باشند، ثانیا وجود سازگاری میان حوزه‌ها و اهداف که همان نگاه سیستمی است؛ مثلا آنچه را در فصل محیط زیست بحثی شده، باید در فصل صنعت هم به یاد داشته باشیم. در کشاورزی و ارتباط آن با اشتغال نیز به‌همین‌ترتیب؛ سوم آنکه ابزارها و سیاست‌هایی که تعیین می‌شوند، بتوانند اهداف را محقق کنند. نه اینکه برای تعمیر یک پیچ ریز ساعت از آچار بزرگی که با آن تایر تریلی باز می‌کنند، استفاده کنیم و بگوییم ما هدف گذاشتیم و این هم ابزار آن است. چهارم سازگاری سیاست‌ها و امکانات ما و نهایتا سازگاری برنامه با موازین قانونی. در بررسی سند برنامه در رابطه با این نوع سازگاری‌ها تناقض شگرفی مشاهده می‌شود. در صفحه 109 این سند به صراحت آمده «روند موجود، چشم‌انداز روشنی برای آمایش سرزمین و توسعه منطقه‌ای در کشور به نمایش نمی‌گذارد». وقتی چنین حکمی در اینجا می‌گذارید، انتظار می‌رود در صفحات و عبارت‌های آتی سند برنامه به سمت موضوعی که نشان‌دهنده تغییر روند موجود است هدایت شویم که متأسفانه بنده چیزی در این زمینه ندیده‌ام. یا در همان صفحه ادامه می‌دهد «در ساختار نظام اداری کشور سازوکار مشخصی در زمینه سیاست‌گذاری توسعه منطقه‌ای و غیره وجود ندارد». پس این 23 راهبرد و 42 سیاست از کجا آمدند؟! اگر سازوکار مشخصی وجود ندارد، پس این سیاست‌ها زاییده چه سازوکاری باید قلمداد شوند؟ به نظر می‌رسد سند برنامه ششم حداقل در فصل توسعه و آمایش دچار چیزی است که من آن را «اسطوره‌های آزمون‌ناشده» نامیدم. گزاره‌هایی را مبنا قرار داده و براساس آن مبنا حکمی صادر کرده که پایه‌های قطعی علمی ندارد یا حداقل من خبر ندارم. مثلا عامل اصلی بروز مهاجرت را شکاف سطح درآمد زندگی شهری و روستایی برشمرده است. درحالی‌که مطالعات بسیار زیادی را در باب مهاجرت سراغ داریم که منکر عوامل اقتصادی نشده‌اند اما به شدت عوامل غیراقتصادی را در امر مهاجرت مؤثرتر دانسته است. یعنی عوامل اقتصادی عامل اصلی مهاجرت نیستند. از این موارد، متعدد در این فصل وجود دارد. یا وقتی بحث اقداماتی را که دولت برای تخفیف و کاهش شکاف‌های منطقه‌ای در سال‌های اخیر در پیش گرفته است، مطرح می‌کند، رویکردی دارد که گویی با دولت رودربایستی دارد و باید بگوید در این زمینه دولت حتما کارهایی را انجام داده است. به‌عنوان نمونه احیای سازمان برنامه و تخصیص دو درصد از اعتبارات بودجه عمومی! مگر سازمان برنامه 60 سال نبود اما شکاف منطقه‌ای تشدید شد. تخصیص بودجه‌های مشخص از برنامه سال 1327 وجود داشته است. پس دامنه چرا این پدیده روز به روز گسترده‌تر شده است. اما اصل بحث من، چیزی است که اسمش را «اعوجاج‌های مفهومی» می‌گذارم. در سند برنامه به عقل ناقص بنده مفهوم این زنجیره هدف، راهبرد، سیاست و اقدام خلط شده است. عبارت‌هایی که باید به نام سیاست باشند، به‌عنوان هدف آمده‌اند و چیزهایی که در حد هدف هستند، در جایگاه اقدام نوشته شده‌اند. در فصلی که من مطالعه کردم، این فاجعه بسیار بزرگ رخ داده است. مثلا در بحث نظام اداری صفحات 157 تا 171 تمرکز اداری و تفکیک امور عمومی محلی، ملی و تمرکززدایی مالی اسلامی نظام بودجه‌ریزی به‌عنوان راهبرد مطرح شدند اما در فصل توسعه منطقه‌ای عباراتی فوق‌العاده مشابه و با همین مضمون به‌عنوان اقدام مطرح شدند؛ یعنی یک‌سری عبارت‌های نزدیک و هم‌خانواده را یک جا راهبرد نامیدیم و در جای دیگر آن را اقدام برشمردیم. اما درباره فصل توسعه منطقه‌ای که پنج هدف دارد و 23 راهبرد، دو مثال می‌توان آورد. هدف اول این بخش ارتقای توانایی مناطق یا استان‌ها در دستیابی به اشتغال و... است. راهبرد یعنی مسیری که راه رسیدن به هدف را به نمایش می‌گذارد (مثلا می‌خواهم به توچال بروم، اگر به سمت جنوب تهران حرکت کنم، هرگز نمی‌رسم و حتی از هر دره‌ای هم برای رسیدن به قله نمی‌توان عبور کرد). سند برنامه ششم برای تحقق هدف کلی اول، سه راهبرد در نظر گرفته است. روخوانی نمی‌کنم اما در این حوزه سه سؤال می‌توان مطرح کرد؛ آیا ارتقای توانایی منطقه‌ای موقوف و مشروط به برقراری فرصت‌های رشد است؟ آیا ارتقای توانایی‌های مناطق متوقف و مشروط به هویت‌بخشی قانونی است؟ آیا در این مورد نیز همان بحث رزم دیرین تشکیلات و فرایند مطرح نشده است؟ یا در مورد مثال بعدی هدف کلی چهارم، تمرکززدایی در نظام توسعه ملی و ارتقای سرمایه‌های موجد است. راهبردهای آن نیز بیان شده و دراین‌باره مجددا سؤالاتی را می‌توان مطرح کنیم که نشان می‌دهد سازگاری‌ها برقرار نشدند؛ اقدام یا واژگان بی‌پشتوانه، فهم من از ادبیاتی که خواندم، این است که اقدام برنامه یعنی عملیاتی مشخص و دارای توان تغییر وضع موجود و براساس شاخص مدنظر. چرا؟ بنابراین اگر بخواهد مؤثر واقع شود، نیاز به یک حرکت یا تغییر دارد. یعنی قدرتی داشته باشد که ما را به سمت هدف هل دهد. این هل‌دادن یا push در اقدام است و نه هدف و راهبرد و سیاست. به‌زعم بنده با تأکید، هیچ‌کدام عامل یا باعث این تغییر نمی‌شوند و در سطح اقدام است که چنین اتفاقاتی را باید رصد کرد. وقتی سند برنامه ششم را در حوزه آمایش و توسعه مرور می‌کنیم، 43 اقدام گفته شده که براساس آنها قرار است این تغییرات رخ دهد و از شکاف منطقه‌ای ذره‌ای کاسته شود.
به نظر من هیچ‌کدام واجد این توصیفاتی که برای اقدام برشمردیم، نیستند چون اقداماتی که در سند برنامه بیان شده عبارت‌اند از: بازنگری در مفاهیم، اعلام جذابیت‌های سرمایه‌گذاری (مگر تابه‌حال این کار را نمی‌کردیم)، یا اصلاح مقررات، رعایت مبانی ارزیابی (وقتی می‌خواهیم پروژه‌ای را اجرا کنیم، ارزیابی طرح‌ها را انجام می‌دهیم) یعنی اگر می‌خواهیم شکاف منطقه‌ای را کاهش دهیم، مبانی ارزیابی و پروژه باید از سوی مسئولان ذی‌ربط رعایت شود.
برنامه‌های توسعه تا آنجا که مطالعه کردیم، به یک هماهنگی، مشارکت و استمرار احتیاج دارند. اگر برنامه این ویژگی‌ها را نداشته باشند دچار بی‌هویتی خواهند شد.
‌برداشتی آزاد از سخنرانی ایشان در دانشگاه علامه

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.