شیوههای متنوع رشد حرفهای مربیان چیست؟
الهه خراسانچی.متخصص حوزه رشد حرفهای مربی کودک
زمانی که با لنز آیندهنگریمان، به جمله بالا نگاه میکنیم، آنگاه ضرورت پرداختن به تمام عناصر اثرگذار در سالهای طلایی کودکی، روشن میشود. بیشک یکی از این عناصر تأثیرگذار «مربیان» هستند. تحقیقات متعددی نشان دادهاند که تعاملات مربی-کودک، از اجزای مهم پیشدبستانی باکیفیت هستند و به طور معناداری با رشد و یادگیری کودکان ارتباط دارند. شاید بتوان اینطور تمثیل کرد که مربیان، بازوهای اجرائی یک سیستم آموزشوپرورش محسوب میشوند که کیفیت این سیستم را تضمین میکنند. در اصل مربیان، تحققبخش اهداف هر آموزشوپرورشی هستند. حال سؤال اساسی در این مقاله این است:
چطور میتوانیم با توجه به نقش مهم و تأثیرگذار مربیان پیش از دبستان، مطمئن شویم آنها مجهز به شایستگیهای حرفه ای
لازم، برای کار با کودکان هستند؟
پیش از پرداختن به سؤال بالا، ابتدا به فهم مشترکی از اصطلاح «شایستگیهای حرفه ای» برسیم. منظور از شایستگی، معجون درهمپیچیدهای از دانش، مهارت و نگرشهای مربوط به مربیگری است که بتواند در حیطه عملکرد در مربیان رویت شود و بروز و ظهور یابد. این معجون، پویایی لازم برای ایجاد رابطهای اثربخش با کودکان را در مربی تضمین میکند. در سندی که اخیرا به سفارش وزارت آموزشوپرورش در دانشگاه فرهنگیان و از سوی گروهی از متخصصان سراسر کشور در حال تدوین است، این شایستگیها در هشت دسته کلی خلاصه شدهاند. این شایستگیها عبارتاند از:
روانشناسی و رشد کودک- شناخت و مدیریت بر خود- ارتباط و تعامل مؤثر با کودک- گسترش بسترهای مشارکت با خانواده، همکاران و جامعه- هنر و زیباییشناسی- تربیت بدنی، ایمنی، تغذیه و سلامت (حقوق کودک) - پرورش هویت ملی- فناوریهای نوین
به عنوان مثال شایستگی رشد حرفه ای، مشخص میکند که یک مربی پیشدبستانی باید دارای چه صلاحیتهایی برای «رشد و توسعه حرفهای» خود باشد. در هر شایستگی، در سه درجه سرفصلهایی ارائه میشود. این سیستم به ارزیابی و طبقهبندی مربیان بر اساس توانمندیها نیز کمک شایانی خواهد کرد. به عنوان مثال سرفصلهای رشد حرفهای عبارتاند از: استفاده از منابع برای رشد حرفهای، مشارکت در مجامع حرفهای، رویکرد بازاندیشانه در عمل، توجه به اسناد بالادستی و هماهنگی با آنها، طراحی و برنامهریزی رشد حرفهای، استفاده از روشهای خودارزیابی و بهبود مستمر، استفاده از فناوری اطلاعات.
جدای از بحث شایستگیها، در دنیا اقدامات گوناگونی تحت عنوان رشد حرفهای پیوسته برای مربیان تدارک داده میشود تا آنها در مسیر رشد دائمی قرار گیرند و یادگیری کودکان را تضمین کنند. در کشور ما این اصطلاح رایج نیست و شاید برای رشد مربیان «دورههای ضمن خدمت» بیشتر شناختهشده باشد که در عمل، با آنچه به عنوان رشد حرفهای در مجامع بینالمللی شناخته میشود، متفاوت است. برای ایجاد فهمی مشترک از این اصطلاح به تعریفی که انجمن ملی آموزشوپرورش پیش از دبستان آمریکا، ارائه میکند، رجوع میکنیم:
انواع رشد حرفهای: رشد حرفهای به شکلهای متنوعی اتفاق میافتد:
1.آموزش: برنامههایی که میتواند یک بار یا در یک توالی اتفاق بیفتد و موضوع خاصی را به مربیان آموزش دهد. هر کنفرانس، سمینار، نشست یا دورههای متوالی میتواند در این دسته قرار بگیرد. موضوعات متنوعی میتواند در این بستر بنا بر ضرورتها یا نیاز مربیان، مطرح و آموزش داده شود.
2. حمایت تخصصی: منظور حمایتهایی است که به طور تخصصی به مربیان داده میشود. این نوع حمایت در ایران کمتر شناخته شده است. از انواع این حمایتها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
منتورینگ: فرایندی ارتباطمحور، بین مربیان و یک مربی باتجربهتر (نقشی مشابه مربیان) است. منتور به دانشهای مربوط به آموزش بزرگسالان مجهز است و به حمایت و هدایت مربیان (منتی) میپردازد. منتورینگ به منظور افزایش ظرفیتهای حرفهای یا شخصی مربیان، طراحی میشود و به افراد (و نه گروه) خدمترسانی میکند.
کوچینگ: فرایندی ارتباطمحور است که بین مربیان و یک فرد خبره که متخصص آموزش بزرگسالان است، اتفاق میافتد. کوچ معمولا در نقشی به غیر از مربیان، به طور تخصصی مشغول به کار است. کوچینگ به منظور ایجاد ظرفیتهایی در عمل، رفتار یا نگرش مربیان طراحی میشود و به فرد یا گروه خدمترسانی میکند.
مشاوره: فرایندی مشارکتی و مبتنی بر حل مسئله است که بین مشاور و مربیان اتفاق میافتد. مشاوره، فرایند ارزیابی و حل چالشهای نگرانکننده (مربوط به کل برنامه، کودک، کارکنان، خانواده و...) را تسهیل میکند.
حمایت مربیان از هم در بسترهایی از تجمع مربیان: باعث ارتقای رشد و یادگیری در میان گروهی از مربیان با نقشهای یکسان میشود. بنیان و اساس این نوع رشد حرفهای بر این باور استوار است: زمانی که در حرفهای مشغول به کار میشوی، بنا بر تجربه و درگیرشدن با چالشها، به دانشی مجهز میشوی که این دانش میتواند با دیگر همکارانت سهیم شود و حمایت و رشد را برای کل گروه رقم بزند.
3. تعلیم و تربیت: در سطح دانشگاهی و بین استادان و دانشجویان یا سیاستگذاران صورت میگیرد و معمولا برای تعیین استانداردها یا شاخصهای ارزیابی به کار میرود که میتواند پایههای ساختارهای «آموزش رسمی کشور» برای مربیان محسوب شود.
بهکاربردن روشهای نوآورانه در ایران:
برنامههای منتورینگ یا کوچینگ، امروزه در جهان به عنوان یکی از شیوههای نوآورانه رشد حرفهای کاربرد و شیوع زیادی پیدا کرده است که به صورت حضوری یا آنلاین ارائه میشود. در سال 2011 اولین برنامه آزمایشی منتورینگ در ایالت ویکتوریای استرالیا، به منظور «ارتقای کیفیت کار مربیان تازهکار» و همچنین حمایت مربیان باتجربه برای قرارگرفتن در نقش «راهبران» صورت گرفت. در این برنامه 360 مربی دخیل شدند و مورد حمایت قرار گرفتند. راهبران که به عنوان منتور، در این برنامه نقشآفرینی میکردند، حدود 35 نفر بودند و از سوی دانشگاه ویکتوریا و دانشگاه دیکین، حمایت میشدند. مدل پیشنهادی این برنامه به شرح نمودار یک است:
در این برنامه که در سالهای 2012 و 2013 نیز اجرا شد، هم مربیان (منتی) و هم منتورها دستاوردهای عمیقی داشتند که به عنوان نمونه، گزارش کوتاهی از دستاوردهای مربیان در قسمت انتهایی آورده شده است.
چنین فعالیتهایی میتواند در کشور ما نیز به طور گسترده انجام شود. مربیان باتجربهای که با آموزشهای کوتاهی میتوانند به منتور تبدیل شوند و گروهی از مربیان را راهبری کنند و خود نیز تجربههای عمیقتری را فراگیرند. همچنین مخاطبان این نوع از رشد حرفهای، میتواند طیف گستردهای از مربیان با نیازهای گوناگون باشد. به عنوان مثال ما مربیان چندپایهای داریم که با شرکت در برنامه منتورینگ میتوان بهتدریج آنها را با اهمیت و ادبیات پیش از دبستان آشنا کرد. بسیاری از مربیان، سابقه کارشان کمتر از یکی، دو سال است و ممکن است آموزشهای لازم و مبتنی بر شایستگیها را ندیده باشند و این فرصت مناسبی است که این قشر را با استفاده از این روشها و خدمات ضمن خدمت، رشد و آموزش داد.
در انتها بر یکی از فهرستهایی که از جمعبندی گفتههای مربیان، بعد از شرکت در برنامه منتورینگ منتشر شد، مروری میکنیم. مربیان پس از شرکت در برنامه منتورینگ سال 2013 ویکتوریا، این موارد را ادراک کردند:
پیبردن به قدرت برنامهریزی
درباره عملکردهای خود، عمیقتر فکرکردن
اشتباهکردن، جزئی از رشد حرفهای است
خود را توانمند و بااستعداد یافتن
اعتمادبهنفس
به خود متکی
یافتن راههایی برای عملکردهای مبتنی بر همکاری
آیا ما برای مربیان پیش از دبستان کشورمان، دستاوردهایی مانند دستاوردهای بالا نمیخواهیم؟
زمانی که با لنز آیندهنگریمان، به جمله بالا نگاه میکنیم، آنگاه ضرورت پرداختن به تمام عناصر اثرگذار در سالهای طلایی کودکی، روشن میشود. بیشک یکی از این عناصر تأثیرگذار «مربیان» هستند. تحقیقات متعددی نشان دادهاند که تعاملات مربی-کودک، از اجزای مهم پیشدبستانی باکیفیت هستند و به طور معناداری با رشد و یادگیری کودکان ارتباط دارند. شاید بتوان اینطور تمثیل کرد که مربیان، بازوهای اجرائی یک سیستم آموزشوپرورش محسوب میشوند که کیفیت این سیستم را تضمین میکنند. در اصل مربیان، تحققبخش اهداف هر آموزشوپرورشی هستند. حال سؤال اساسی در این مقاله این است:
چطور میتوانیم با توجه به نقش مهم و تأثیرگذار مربیان پیش از دبستان، مطمئن شویم آنها مجهز به شایستگیهای حرفه ای
لازم، برای کار با کودکان هستند؟
پیش از پرداختن به سؤال بالا، ابتدا به فهم مشترکی از اصطلاح «شایستگیهای حرفه ای» برسیم. منظور از شایستگی، معجون درهمپیچیدهای از دانش، مهارت و نگرشهای مربوط به مربیگری است که بتواند در حیطه عملکرد در مربیان رویت شود و بروز و ظهور یابد. این معجون، پویایی لازم برای ایجاد رابطهای اثربخش با کودکان را در مربی تضمین میکند. در سندی که اخیرا به سفارش وزارت آموزشوپرورش در دانشگاه فرهنگیان و از سوی گروهی از متخصصان سراسر کشور در حال تدوین است، این شایستگیها در هشت دسته کلی خلاصه شدهاند. این شایستگیها عبارتاند از:
روانشناسی و رشد کودک- شناخت و مدیریت بر خود- ارتباط و تعامل مؤثر با کودک- گسترش بسترهای مشارکت با خانواده، همکاران و جامعه- هنر و زیباییشناسی- تربیت بدنی، ایمنی، تغذیه و سلامت (حقوق کودک) - پرورش هویت ملی- فناوریهای نوین
به عنوان مثال شایستگی رشد حرفه ای، مشخص میکند که یک مربی پیشدبستانی باید دارای چه صلاحیتهایی برای «رشد و توسعه حرفهای» خود باشد. در هر شایستگی، در سه درجه سرفصلهایی ارائه میشود. این سیستم به ارزیابی و طبقهبندی مربیان بر اساس توانمندیها نیز کمک شایانی خواهد کرد. به عنوان مثال سرفصلهای رشد حرفهای عبارتاند از: استفاده از منابع برای رشد حرفهای، مشارکت در مجامع حرفهای، رویکرد بازاندیشانه در عمل، توجه به اسناد بالادستی و هماهنگی با آنها، طراحی و برنامهریزی رشد حرفهای، استفاده از روشهای خودارزیابی و بهبود مستمر، استفاده از فناوری اطلاعات.
جدای از بحث شایستگیها، در دنیا اقدامات گوناگونی تحت عنوان رشد حرفهای پیوسته برای مربیان تدارک داده میشود تا آنها در مسیر رشد دائمی قرار گیرند و یادگیری کودکان را تضمین کنند. در کشور ما این اصطلاح رایج نیست و شاید برای رشد مربیان «دورههای ضمن خدمت» بیشتر شناختهشده باشد که در عمل، با آنچه به عنوان رشد حرفهای در مجامع بینالمللی شناخته میشود، متفاوت است. برای ایجاد فهمی مشترک از این اصطلاح به تعریفی که انجمن ملی آموزشوپرورش پیش از دبستان آمریکا، ارائه میکند، رجوع میکنیم:
انواع رشد حرفهای: رشد حرفهای به شکلهای متنوعی اتفاق میافتد:
1.آموزش: برنامههایی که میتواند یک بار یا در یک توالی اتفاق بیفتد و موضوع خاصی را به مربیان آموزش دهد. هر کنفرانس، سمینار، نشست یا دورههای متوالی میتواند در این دسته قرار بگیرد. موضوعات متنوعی میتواند در این بستر بنا بر ضرورتها یا نیاز مربیان، مطرح و آموزش داده شود.
2. حمایت تخصصی: منظور حمایتهایی است که به طور تخصصی به مربیان داده میشود. این نوع حمایت در ایران کمتر شناخته شده است. از انواع این حمایتها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
منتورینگ: فرایندی ارتباطمحور، بین مربیان و یک مربی باتجربهتر (نقشی مشابه مربیان) است. منتور به دانشهای مربوط به آموزش بزرگسالان مجهز است و به حمایت و هدایت مربیان (منتی) میپردازد. منتورینگ به منظور افزایش ظرفیتهای حرفهای یا شخصی مربیان، طراحی میشود و به افراد (و نه گروه) خدمترسانی میکند.
کوچینگ: فرایندی ارتباطمحور است که بین مربیان و یک فرد خبره که متخصص آموزش بزرگسالان است، اتفاق میافتد. کوچ معمولا در نقشی به غیر از مربیان، به طور تخصصی مشغول به کار است. کوچینگ به منظور ایجاد ظرفیتهایی در عمل، رفتار یا نگرش مربیان طراحی میشود و به فرد یا گروه خدمترسانی میکند.
مشاوره: فرایندی مشارکتی و مبتنی بر حل مسئله است که بین مشاور و مربیان اتفاق میافتد. مشاوره، فرایند ارزیابی و حل چالشهای نگرانکننده (مربوط به کل برنامه، کودک، کارکنان، خانواده و...) را تسهیل میکند.
حمایت مربیان از هم در بسترهایی از تجمع مربیان: باعث ارتقای رشد و یادگیری در میان گروهی از مربیان با نقشهای یکسان میشود. بنیان و اساس این نوع رشد حرفهای بر این باور استوار است: زمانی که در حرفهای مشغول به کار میشوی، بنا بر تجربه و درگیرشدن با چالشها، به دانشی مجهز میشوی که این دانش میتواند با دیگر همکارانت سهیم شود و حمایت و رشد را برای کل گروه رقم بزند.
3. تعلیم و تربیت: در سطح دانشگاهی و بین استادان و دانشجویان یا سیاستگذاران صورت میگیرد و معمولا برای تعیین استانداردها یا شاخصهای ارزیابی به کار میرود که میتواند پایههای ساختارهای «آموزش رسمی کشور» برای مربیان محسوب شود.
بهکاربردن روشهای نوآورانه در ایران:
برنامههای منتورینگ یا کوچینگ، امروزه در جهان به عنوان یکی از شیوههای نوآورانه رشد حرفهای کاربرد و شیوع زیادی پیدا کرده است که به صورت حضوری یا آنلاین ارائه میشود. در سال 2011 اولین برنامه آزمایشی منتورینگ در ایالت ویکتوریای استرالیا، به منظور «ارتقای کیفیت کار مربیان تازهکار» و همچنین حمایت مربیان باتجربه برای قرارگرفتن در نقش «راهبران» صورت گرفت. در این برنامه 360 مربی دخیل شدند و مورد حمایت قرار گرفتند. راهبران که به عنوان منتور، در این برنامه نقشآفرینی میکردند، حدود 35 نفر بودند و از سوی دانشگاه ویکتوریا و دانشگاه دیکین، حمایت میشدند. مدل پیشنهادی این برنامه به شرح نمودار یک است:
در این برنامه که در سالهای 2012 و 2013 نیز اجرا شد، هم مربیان (منتی) و هم منتورها دستاوردهای عمیقی داشتند که به عنوان نمونه، گزارش کوتاهی از دستاوردهای مربیان در قسمت انتهایی آورده شده است.
چنین فعالیتهایی میتواند در کشور ما نیز به طور گسترده انجام شود. مربیان باتجربهای که با آموزشهای کوتاهی میتوانند به منتور تبدیل شوند و گروهی از مربیان را راهبری کنند و خود نیز تجربههای عمیقتری را فراگیرند. همچنین مخاطبان این نوع از رشد حرفهای، میتواند طیف گستردهای از مربیان با نیازهای گوناگون باشد. به عنوان مثال ما مربیان چندپایهای داریم که با شرکت در برنامه منتورینگ میتوان بهتدریج آنها را با اهمیت و ادبیات پیش از دبستان آشنا کرد. بسیاری از مربیان، سابقه کارشان کمتر از یکی، دو سال است و ممکن است آموزشهای لازم و مبتنی بر شایستگیها را ندیده باشند و این فرصت مناسبی است که این قشر را با استفاده از این روشها و خدمات ضمن خدمت، رشد و آموزش داد.
در انتها بر یکی از فهرستهایی که از جمعبندی گفتههای مربیان، بعد از شرکت در برنامه منتورینگ منتشر شد، مروری میکنیم. مربیان پس از شرکت در برنامه منتورینگ سال 2013 ویکتوریا، این موارد را ادراک کردند:
پیبردن به قدرت برنامهریزی
درباره عملکردهای خود، عمیقتر فکرکردن
اشتباهکردن، جزئی از رشد حرفهای است
خود را توانمند و بااستعداد یافتن
اعتمادبهنفس
به خود متکی
یافتن راههایی برای عملکردهای مبتنی بر همکاری
آیا ما برای مربیان پیش از دبستان کشورمان، دستاوردهایی مانند دستاوردهای بالا نمیخواهیم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.