احمد آرام:
برای بقاء یا حذف عناصر داستانی با متن تعارف نکنید
احمد آرام، نویسنده و کارگردان بوشهری که کارگاه داستاننویسیاش جمعههای هر هفته در کافه کتاب بوشهر برگزار میشود، درباره خلق یک اثر هنری میگوید: «همیشه در خلق یک اثر هنری منتظر نمیمانم چیزی الهام شود، بلکه خودم را میسپارم بهدست یک اتفاق. مثلا رنگ چند انار قرمز و زیبا، تو را سر کیف میآورد. چندتائی را بخری و یکهو احساس کنی یک بوم نقاشی (پنجاه در هفتاد) کم داری. انار و بوم هیچ ربطی به هم نداشتند اما هردوی این عناصر درشان یک جادو بود. از پیش همدیگر را صدا زده بودند و من نمیدانستم. حتی از اتود هم رد نشده بودند، وقتی بیدرنگ این تصویر ظرف یک ساعت کشیده میشود، ناگهان در مییابم که این مرد غریبه باید با یک انار تماس داشته باشد، هنوز نمیدانم اتفاق بعدی چیست، اما مطمئن باشید آنرا خواهید دید... .»
او همچنین در باره ایده برگزاری کارگاه جمعه داستان در صفحه اینستاگرامش نوشته است: «من چندان اعتقادی به کلاس یا کارگاههای داستاننویسی ندارم، نه اینکه بیتاثیر است، نه! اما کمتر شاهد خروجیهای خوبی بودم که امروز دارم میبینم. اما بوده کارگاههایی که دلسوزانه در آن کار شده و محصول خوبی هم داشته. و البته تعدادشان به انگشت دست نمیرسد. یک زمان مد بود که هر داستاننویسی را میدیدی مدعی میشد که از کلاسهای گلشیری و براهنی فارغالتحصیل شده و این ادعا آنچنان آزاردهنده بودکه هرگاه آثار بعضی از آنها را میخواندی در مییافتی چنان که ادعا دارد اما آثارشان فاقد آن کیفیت مطلوب است. امروز که هرکس با کمترین تجربهی نوشتاری میتواند یک دکان 2نبش بزند و باقی قضایا. وقتی به من پیشنهاد میشد که کارگاه داستان بگذارم، خندهام میگرفت. از این جهت که هیچ نانویسندهای از این راه نویسنده نخواهد شد. مگر آنکه استعدادکی در خود داشته باشد و مدرس هم بتواند آموزههایی در اختیارش بگذارد تا از این طریق خودش را پیدا کند. سالهاست که زیر بار چنین کاری نرفتهام. اما انگار خوابنما شده باشم، بعد از آن همه سال، دیدم با
دوستان گرد میزی نشستهام که میگویند کارگاه داستان. بعد به خودم میگویم حرف مرد هم همیشه یکی نیست. اما چه بهتر که نگوییم کارگاه و اعلام کنیم گردهمایی داستان تا آن احساس کاذب پیشین از ما دور شود.
احمد آرام درباره اولین جلسه این کارگاه و یا بهقول خودش گردهمایی داستان مینویسد: «اولین جمعه را خوب پشت سر گذاشتیم که محور گفتمان یا تم این گردهمایی داستان، این بود:( پرسپکتیو مکان در زمان) در واقع واردشدن به مقولهای که تاکنون کسی به آن نپرداخته است. پس اولین درسی که خودم میآموزم این است: بهروز باش تا داشتههایت بوی دیروز ندهد. دورهمی داستان جمعه؛ امروز پس از بحث درباره اینکه (پشت هر مکان یک زمان خاص نشسته است) وارد کار عملی شدیم: (امکان کارگاهیشدن یک طرح صدکلمهای). طرح میبایست خام و نیمه تمام میبود تا ما بتوانیم در طرح دخالت کنیم. دخالت کارگاهی در طرح مورد نظر باید این امکان را مهیا نماید تا ما موانع غایب را شناسایی کنیم(یعنی عامل بازدارنده) و دریابیم که با وجود چنین موانعی، ما چند درصد میتوانیم عناصر داستان را متناسب با طرح پیدا کنیم. یک طرح در کارگاه داستان باید توسط هنرجوها مثله شود، رفتاری که در یک اتاق عمل با بیمار بیهوش میشود تا به سلامت کامل برگردد. نخست مکان را کشف میکنیم تا بدانیم طرح در چه جغرافیایی تعریف میشود. دوم پس از مکان کشف زمان فرا میرسد. به خودمان
میگوییم آیا چنین زمانی میتواند هماهنگ با چنان مکانی باشد؟ اگر زمان متناسب است باید دنبال هسته مرکزی داستان بگردیم؛ یعنی آن پتانسیل خاموشی که با انرژی مضاعف باید به کارکرد برسد. پس از رسیدن به پتانسیل مربوطه میرسیم به نیمهای از داستان یا تراژدی پنهان. شخصیتها در این هنگام باید چهگونه ظاهر شوند؟»
او معتقد است که باید دیوانهوار نوشت و میگوید: «دیوانهوار بنویسید، از چیزی نترسید؛ اگر ترسیدید آن ترس شما را متوقف خواهد کرد. هرچه احساس دارید یکجا در داستان خالی کنید. تا آنجایی که میتوانید آن را ادامه دهید. همین که احساس کردید خستهاید، نوشتن را متوقف کنید. بعد از آن زمان فاصلهگرفتن از متن است. یادتان باشد که همان موقع بر نگردید تا داستان را بخوانید، شما حتما به یک فاصلهی زمانی مطلوب نیازمندید تا دریابید که چه دسته گلی به آب دادهاید. فاصلهای که ایجاد شده ممکن است یک هفته، یکماه، یا چند ماه باشد؛ بستگی دارد به اینکه (داستان )کی و چه موقع شما را صدا بزند. وقتیکه به سمت نوشتهتان میروید باید پایبند چند چیز باشید:
1: از خود بیرحمی نشان دهید و ممیزی سختگیر شوید.
2: برای انتخاب، بقاء یا حذف عناصر داستانی با متن تعارف نداشته باشید
3: فوری چیزهای دورریختنی را تشخیص دهید. واهمه نداشته باشید که چیزهایی را از دست میدهید، برعکس، چیزهای بهتری به چنگ شما خواهد افتاد.
4: ممکن است پانزده صفحه را پیش از آن نوشته باشید ولی اکنون از آن صفحات، پنج صفحه برایتان باقی مانده باشد. همین پنج صفحه چکیدهی داستان واقعی شما است.
در حال حاضر صاحب یک داستان پنج صفحهای هستید که از ابتدا از درون یک احساس طبیعی و ناب بیرون زده است. اگر این روش نوشتن را ادامه دهید به مرور زمان آن (فاصله)ی کذایی کمتر خواهد شد و شما را به درجهای خواهد رساند که از آن پس، کمتر شاهد حذف و اضافه خواهید بود.»
احمد آرام، نویسنده و کارگردان بوشهری که کارگاه داستاننویسیاش جمعههای هر هفته در کافه کتاب بوشهر برگزار میشود، درباره خلق یک اثر هنری میگوید: «همیشه در خلق یک اثر هنری منتظر نمیمانم چیزی الهام شود، بلکه خودم را میسپارم بهدست یک اتفاق. مثلا رنگ چند انار قرمز و زیبا، تو را سر کیف میآورد. چندتائی را بخری و یکهو احساس کنی یک بوم نقاشی (پنجاه در هفتاد) کم داری. انار و بوم هیچ ربطی به هم نداشتند اما هردوی این عناصر درشان یک جادو بود. از پیش همدیگر را صدا زده بودند و من نمیدانستم. حتی از اتود هم رد نشده بودند، وقتی بیدرنگ این تصویر ظرف یک ساعت کشیده میشود، ناگهان در مییابم که این مرد غریبه باید با یک انار تماس داشته باشد، هنوز نمیدانم اتفاق بعدی چیست، اما مطمئن باشید آنرا خواهید دید... .»
او همچنین در باره ایده برگزاری کارگاه جمعه داستان در صفحه اینستاگرامش نوشته است: «من چندان اعتقادی به کلاس یا کارگاههای داستاننویسی ندارم، نه اینکه بیتاثیر است، نه! اما کمتر شاهد خروجیهای خوبی بودم که امروز دارم میبینم. اما بوده کارگاههایی که دلسوزانه در آن کار شده و محصول خوبی هم داشته. و البته تعدادشان به انگشت دست نمیرسد. یک زمان مد بود که هر داستاننویسی را میدیدی مدعی میشد که از کلاسهای گلشیری و براهنی فارغالتحصیل شده و این ادعا آنچنان آزاردهنده بودکه هرگاه آثار بعضی از آنها را میخواندی در مییافتی چنان که ادعا دارد اما آثارشان فاقد آن کیفیت مطلوب است. امروز که هرکس با کمترین تجربهی نوشتاری میتواند یک دکان 2نبش بزند و باقی قضایا. وقتی به من پیشنهاد میشد که کارگاه داستان بگذارم، خندهام میگرفت. از این جهت که هیچ نانویسندهای از این راه نویسنده نخواهد شد. مگر آنکه استعدادکی در خود داشته باشد و مدرس هم بتواند آموزههایی در اختیارش بگذارد تا از این طریق خودش را پیدا کند. سالهاست که زیر بار چنین کاری نرفتهام. اما انگار خوابنما شده باشم، بعد از آن همه سال، دیدم با
دوستان گرد میزی نشستهام که میگویند کارگاه داستان. بعد به خودم میگویم حرف مرد هم همیشه یکی نیست. اما چه بهتر که نگوییم کارگاه و اعلام کنیم گردهمایی داستان تا آن احساس کاذب پیشین از ما دور شود.
احمد آرام درباره اولین جلسه این کارگاه و یا بهقول خودش گردهمایی داستان مینویسد: «اولین جمعه را خوب پشت سر گذاشتیم که محور گفتمان یا تم این گردهمایی داستان، این بود:( پرسپکتیو مکان در زمان) در واقع واردشدن به مقولهای که تاکنون کسی به آن نپرداخته است. پس اولین درسی که خودم میآموزم این است: بهروز باش تا داشتههایت بوی دیروز ندهد. دورهمی داستان جمعه؛ امروز پس از بحث درباره اینکه (پشت هر مکان یک زمان خاص نشسته است) وارد کار عملی شدیم: (امکان کارگاهیشدن یک طرح صدکلمهای). طرح میبایست خام و نیمه تمام میبود تا ما بتوانیم در طرح دخالت کنیم. دخالت کارگاهی در طرح مورد نظر باید این امکان را مهیا نماید تا ما موانع غایب را شناسایی کنیم(یعنی عامل بازدارنده) و دریابیم که با وجود چنین موانعی، ما چند درصد میتوانیم عناصر داستان را متناسب با طرح پیدا کنیم. یک طرح در کارگاه داستان باید توسط هنرجوها مثله شود، رفتاری که در یک اتاق عمل با بیمار بیهوش میشود تا به سلامت کامل برگردد. نخست مکان را کشف میکنیم تا بدانیم طرح در چه جغرافیایی تعریف میشود. دوم پس از مکان کشف زمان فرا میرسد. به خودمان
میگوییم آیا چنین زمانی میتواند هماهنگ با چنان مکانی باشد؟ اگر زمان متناسب است باید دنبال هسته مرکزی داستان بگردیم؛ یعنی آن پتانسیل خاموشی که با انرژی مضاعف باید به کارکرد برسد. پس از رسیدن به پتانسیل مربوطه میرسیم به نیمهای از داستان یا تراژدی پنهان. شخصیتها در این هنگام باید چهگونه ظاهر شوند؟»
او معتقد است که باید دیوانهوار نوشت و میگوید: «دیوانهوار بنویسید، از چیزی نترسید؛ اگر ترسیدید آن ترس شما را متوقف خواهد کرد. هرچه احساس دارید یکجا در داستان خالی کنید. تا آنجایی که میتوانید آن را ادامه دهید. همین که احساس کردید خستهاید، نوشتن را متوقف کنید. بعد از آن زمان فاصلهگرفتن از متن است. یادتان باشد که همان موقع بر نگردید تا داستان را بخوانید، شما حتما به یک فاصلهی زمانی مطلوب نیازمندید تا دریابید که چه دسته گلی به آب دادهاید. فاصلهای که ایجاد شده ممکن است یک هفته، یکماه، یا چند ماه باشد؛ بستگی دارد به اینکه (داستان )کی و چه موقع شما را صدا بزند. وقتیکه به سمت نوشتهتان میروید باید پایبند چند چیز باشید:
1: از خود بیرحمی نشان دهید و ممیزی سختگیر شوید.
2: برای انتخاب، بقاء یا حذف عناصر داستانی با متن تعارف نداشته باشید
3: فوری چیزهای دورریختنی را تشخیص دهید. واهمه نداشته باشید که چیزهایی را از دست میدهید، برعکس، چیزهای بهتری به چنگ شما خواهد افتاد.
4: ممکن است پانزده صفحه را پیش از آن نوشته باشید ولی اکنون از آن صفحات، پنج صفحه برایتان باقی مانده باشد. همین پنج صفحه چکیدهی داستان واقعی شما است.
در حال حاضر صاحب یک داستان پنج صفحهای هستید که از ابتدا از درون یک احساس طبیعی و ناب بیرون زده است. اگر این روش نوشتن را ادامه دهید به مرور زمان آن (فاصله)ی کذایی کمتر خواهد شد و شما را به درجهای خواهد رساند که از آن پس، کمتر شاهد حذف و اضافه خواهید بود.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.