|

نقش زنان روستایی در توسعه و بخش کشاورزی

ستاره تناور

تولیدات بخش کشاورزی حاصل کار حدوداً 4/2 میلیون خانوار روستایی در ایران است و در این مسیر، نقش زنان به‌عنوان نیروی انسانی و سهم آنان در توسعه اقتصادی قابل ملاحظه است.
با توجه به ساختار نظام‌هاي بهره‌برداري کشاورزي و تسلط بهره‌برداري خانوادگي که عمده نيروي کار آن را زنان و کودکان بدون مزد تشکيل مي‌دهند، آمار رسمي و جامعي از ميزان مشارکت زنان روستايي موجود نيست. هرچند نقش پرنگی در روند موجود دارند، اما نقش مديريتي زنان در زراعت و دامداري بسيار کم بوده و تصميمات کليدي به‌وسيله مردان گرفته مي‌شود. به‌نظر مي‌رسد فرهنگ مردسالاري و نابرابري‌هاي جنسيتي سبب مي‌شود که زنان روستايي داراي هويت و پايگاه مستقلي نبوده و از امنيت اجتماعي برخوردار نباشند.به‌زعم اغلب صاحب‌نظران حوزه اجتماعی، پیش‌نیاز توسعه‌، توسعه انسانی می‌باشد. توسعه انسانی از نظر آمارتیاسن، اقتصاد‌دان اخلاق‌گرای هندی به معنای توسعه یافتگی در همه جهات و وجود آزادی معنا شده است. نگاه انسانی به مقوله توسعه اولین‌بار توسط این دانشمند مطرح شد.
وی در کتاب معروف خود توسعه به مثابه آزادی به تبین آراء خود پرداخته و رویکرد جدیدی را در این حوزه ارائه داده است. واژه توسعه در دیدگاه آمار‌تیاسن به‌معنای عصاره انواع آزادی‌ها بوده و هدف اصلی توسعه، حذف ناآزادی‌ها و افزایش دامنه انتخاب انسان‌ها است. توسعه برخورداری از زندگی دلخواه با توجه به هویت فرهنگی هر جامعه است.
زنان نقش ویژه‌ای در توسعه ایفا می‌کنند. نقش و میزان مشارکت آنها در عرصه‌های مختلف، یک از شاخص‌های محاسبه توسعه‌یافتگی هر کشور است.‌ زنان روستایی در بخش کشاورزی جزئی جدا‌نشدنی از فعالیت‌ها هستند.
‌بر اساس گزارش بانک جهانی کار پنجاه درصد نیروی کشاورزی جهان در اختیار زنان قرار دارد و آنان مسوول آماده‌کردن غذای دو سوم جهان هستند و این در حالی است که به‌دلایل فرهنگی و حقوقی زنان دسترسی محدودی بر منابع دارند و تنها پنج درصد از زنان روستایی از خدمات ارائه‌شده در سطح روستا استفاده می‌کنند. البته منابع تنها منابع مالی نیستند، بلکه در بردارنده منابع انسانی مانند آگاهی و منابع اجتماعی همانند سازمان‌های خود‌جوش زنان، تعاونی‌های زنان و یا گروه‌های خود‌یار در سطح محله‌ای نیز هستند که خود در توانمند‌سازی زنان برای انتخاب‌های آگاهانه‌تر و کاهش آسیب‌پذیری در زندگی موثر می‌باشند. (Aezami, 2010: 179)
پژوهش‌ها نشان از آن دارد که، برای رسیدن به توسعه پایدار، نیاز به مشارکت و همراهی زنان در تمامی حوزه‌های مختلف از جمله خانوادگی، اجتماعی‌، اقتصادی و...می باشد. و بدون فعالیت و مشارکت زنان این مهم امکان‌پذیر نمی‌باشد.
اما متاسفانه در برنامه‌ریزی‌های کلان کشور، نقش کلیدی و مهم زنان در امر توسعه نادیده گرفته شده و این باعث هدر‌رفت وقت و سرمایه می‌شود. همچنین باعث شکست برنامه‌ها و طرح‌های مرتبط با توسعه، به‌ویژه در روستاها شده است.«بسياري از مطالعات و تحقيقات انجام شده، نشانگر اين واقعيت تلخ است كه به‌رغم اهميت و نقش بارز زنان در ابعاد و جوانب مختلف روستايي و نقش آنان در تحولات توسعه روستايي و برنامه‌هاي اجرا شده، به‌منظور تسريع روند توسعه و ايجاد زيرساخت‌هاي توسعه به دليل چشم‌پوشي از نقش برجسته زنان، سرمايه‌گذاري بسيار محدودتري در زمينه‌هاي آموزشي -‌ترويجي و كليه فعاليت‌هاي پشتيباني به‌عمل آمده است.» (عمادي، 1380: 33 )
زنان روستایی با مشارکت در کشاورزی و دامداری همراه و همدوش مردان تلاش بی‌وقفه‌ای برای بهبود وضعیت اقتصادی خانواده می‌کنند. این نیروی کار ارزشمند در اکثر آمارها و برنامه‌ها فراموش شده و آن‌طور که باید امکانات در زمینه بهداشت، سلامت، آموزش و ... به این قشر تعلق نگرفته است.
با مطرح‌شدن نگرش توسعه پايدار در سال 1980 م. از سوي اتحاديه جهاني محيط زيست و تأكيد بر مشاركت همه جانبة اقشار، طبقات و گروه‌هاي سني و جنسي، اهميت و توجه به مشاركت زنان به‌ويژه زنان روستايي به‌عنوان اهرم اساسي توليد و ظرفيت‌ها و توانائي‌هاي بالقوه جامعه دو چندان شده است‌. انسان مشاركت‌جو مركز فرايند توسعه محسوب شده و توسعه درون زا در دستور كار قرار گرفته است‌. در چنين توسعه‌اي، مشاركت متغيري اساسي است و درو‌ن‌زايي و عدالت خواهانه‌بودن‌، زنان را به‌عنوان نيمي از افراد جامعه به مشاركت فرا مي‌خواند. چنانچه در يك سو اشكال سنتي مشاركت كه عمدتاً در زمينه‌هاي كار كشاورزي و دامداري مطرح است. از سوي ديگر مشاركت‌هاي غيرساختمند زنان روستايي در عرصه‌هاي محدودي چون ازدواج، فرزندآوري و مرگ و مير كه در سراسر جهان با اشكال و قانونمندي‌هاي مشابهي رخ مي‌دهد، كنار گذاشته شوند؛ عرصه مشاركتي ديگري براي زنان روستايي باقي نمي‌ماند. مشاركت متناسب و ملازمة توسعه پايدار آن است كه اولاً مبتني بر آگاهي، اراده و خواست افراد باشد‌؛ ثانياً نامحدود باشد بدين معني كه در برگيرندة تمامي عرصه‌هاي كار و زندگي باشد.یکی از مهمترین علت‌ها برای بیان موانع مشارکت زنان روستایی، عوامل فرهنگی و عرف رایج موجود است، که مانع حضور زنان در نقش‌های دیگر غیر از نقش‌های تعریف شده و تایید شده توسط جامعه می‌شود. اغلب به لحاظ بافت سنتی و مردسالارانه روستاها استعدادها و توانمندی‌های این قشر‌، امکان بروز نمی‌یابد و اکثرا در حوزه خانه به فعالیت‌هایی خانگی مشغول می‌گردند. همچنین عوامل دیگری مانند نبود امکانات، فقر و عدم آگاهی نیز در این فرآیند نقش دارند. مجموعه‌ای از عوامل که منجر به از بین‌رفتن توانایی‌های زنان روستایی در حوزه‌های دیگر می‌شود. زنانی که کمتر وقت می‌کنند به خود بیندیشند. آنها نیاز زیادی به آموختن درباره خود دارند.
زنان روستایی در ایران 60 درصد فعالیت‌های کشاورزی، 63 درصد فعالیت‌های دامداری و عمده فعالیت‌های باغداری و همچنین فعالیت‌های پس از برداشت محصولات شامل فرآوری تولیدات را به‌عهده دارند. با این وجود سهم زنان روستایی از آموزش بسیار ناچیز است. برای مثال در عرصه کشاورزی تنها یک درصد از خدمات ترویجی برای زنان طراحی و اجرا می‌شود. براساس نتایج پژوهشی فقط10 درصد از زنان از دوره‌های آموزشی- ترویجی بهره برده‌اند در حالی‌که این رقم برای مردان سه برابر است. این مساله حاکی از آن است زنان روستایی در زمینه دسترسی به آموزش‌های ترویجی محدودیت دارند.
برای این منظور، توجه برنامه‌ریزان واختصاص تسیهلات و امکانات متناسب می‌تواند، در بهبود شرایط زنان روستایی موثر باشد. همچنین دوری از مرکزگرایی فعالان و تسهیل‌گران اجتماعی و توجه به پیرامون، نیز می‌تواند باعث ارتقاء سطح آگاهی زنان روستایی شود تا خود نیز در جهت بهبود وضعیت تلاش کنند.
در بسیاری از موارد عدم هم زبانی تسهیل‌گران با زنان روستایی، ارتباط 2سویه را کاهش داده و از اثربخشی برنامه‌های آموزشی می کاهد. برای رفع این مشکل استفاده از تسهیلگران بومی می تواند موثرتر واقع شود.همچنین سازمان های مردم نهاد فعال در حوزه زنان، با طرح ها و پروژه هایی متناسب با جامعه هدف(زنان روستایی) می توانند با تعامل و جلب مشارکت نهادهای مختلف، طرح های خود را اجرایی کنند.
منابع:
1.توانايي‌هاي زنان در بخش كشاورزي_نشریه زنان و سیاست
2.آمار‌تیاسن: توسعه به مثابه آزادی
3.رضا صفری، پژوهش زنان، دورة 6، شماره 1
4.فصلنامه علمی-پژوهشی جامعه شناسی زنان، سال دوم، شماره سوم، پاییز 1390

تولیدات بخش کشاورزی حاصل کار حدوداً 4/2 میلیون خانوار روستایی در ایران است و در این مسیر، نقش زنان به‌عنوان نیروی انسانی و سهم آنان در توسعه اقتصادی قابل ملاحظه است.
با توجه به ساختار نظام‌هاي بهره‌برداري کشاورزي و تسلط بهره‌برداري خانوادگي که عمده نيروي کار آن را زنان و کودکان بدون مزد تشکيل مي‌دهند، آمار رسمي و جامعي از ميزان مشارکت زنان روستايي موجود نيست. هرچند نقش پرنگی در روند موجود دارند، اما نقش مديريتي زنان در زراعت و دامداري بسيار کم بوده و تصميمات کليدي به‌وسيله مردان گرفته مي‌شود. به‌نظر مي‌رسد فرهنگ مردسالاري و نابرابري‌هاي جنسيتي سبب مي‌شود که زنان روستايي داراي هويت و پايگاه مستقلي نبوده و از امنيت اجتماعي برخوردار نباشند.به‌زعم اغلب صاحب‌نظران حوزه اجتماعی، پیش‌نیاز توسعه‌، توسعه انسانی می‌باشد. توسعه انسانی از نظر آمارتیاسن، اقتصاد‌دان اخلاق‌گرای هندی به معنای توسعه یافتگی در همه جهات و وجود آزادی معنا شده است. نگاه انسانی به مقوله توسعه اولین‌بار توسط این دانشمند مطرح شد.
وی در کتاب معروف خود توسعه به مثابه آزادی به تبین آراء خود پرداخته و رویکرد جدیدی را در این حوزه ارائه داده است. واژه توسعه در دیدگاه آمار‌تیاسن به‌معنای عصاره انواع آزادی‌ها بوده و هدف اصلی توسعه، حذف ناآزادی‌ها و افزایش دامنه انتخاب انسان‌ها است. توسعه برخورداری از زندگی دلخواه با توجه به هویت فرهنگی هر جامعه است.
زنان نقش ویژه‌ای در توسعه ایفا می‌کنند. نقش و میزان مشارکت آنها در عرصه‌های مختلف، یک از شاخص‌های محاسبه توسعه‌یافتگی هر کشور است.‌ زنان روستایی در بخش کشاورزی جزئی جدا‌نشدنی از فعالیت‌ها هستند.
‌بر اساس گزارش بانک جهانی کار پنجاه درصد نیروی کشاورزی جهان در اختیار زنان قرار دارد و آنان مسوول آماده‌کردن غذای دو سوم جهان هستند و این در حالی است که به‌دلایل فرهنگی و حقوقی زنان دسترسی محدودی بر منابع دارند و تنها پنج درصد از زنان روستایی از خدمات ارائه‌شده در سطح روستا استفاده می‌کنند. البته منابع تنها منابع مالی نیستند، بلکه در بردارنده منابع انسانی مانند آگاهی و منابع اجتماعی همانند سازمان‌های خود‌جوش زنان، تعاونی‌های زنان و یا گروه‌های خود‌یار در سطح محله‌ای نیز هستند که خود در توانمند‌سازی زنان برای انتخاب‌های آگاهانه‌تر و کاهش آسیب‌پذیری در زندگی موثر می‌باشند. (Aezami, 2010: 179)
پژوهش‌ها نشان از آن دارد که، برای رسیدن به توسعه پایدار، نیاز به مشارکت و همراهی زنان در تمامی حوزه‌های مختلف از جمله خانوادگی، اجتماعی‌، اقتصادی و...می باشد. و بدون فعالیت و مشارکت زنان این مهم امکان‌پذیر نمی‌باشد.
اما متاسفانه در برنامه‌ریزی‌های کلان کشور، نقش کلیدی و مهم زنان در امر توسعه نادیده گرفته شده و این باعث هدر‌رفت وقت و سرمایه می‌شود. همچنین باعث شکست برنامه‌ها و طرح‌های مرتبط با توسعه، به‌ویژه در روستاها شده است.«بسياري از مطالعات و تحقيقات انجام شده، نشانگر اين واقعيت تلخ است كه به‌رغم اهميت و نقش بارز زنان در ابعاد و جوانب مختلف روستايي و نقش آنان در تحولات توسعه روستايي و برنامه‌هاي اجرا شده، به‌منظور تسريع روند توسعه و ايجاد زيرساخت‌هاي توسعه به دليل چشم‌پوشي از نقش برجسته زنان، سرمايه‌گذاري بسيار محدودتري در زمينه‌هاي آموزشي -‌ترويجي و كليه فعاليت‌هاي پشتيباني به‌عمل آمده است.» (عمادي، 1380: 33 )
زنان روستایی با مشارکت در کشاورزی و دامداری همراه و همدوش مردان تلاش بی‌وقفه‌ای برای بهبود وضعیت اقتصادی خانواده می‌کنند. این نیروی کار ارزشمند در اکثر آمارها و برنامه‌ها فراموش شده و آن‌طور که باید امکانات در زمینه بهداشت، سلامت، آموزش و ... به این قشر تعلق نگرفته است.
با مطرح‌شدن نگرش توسعه پايدار در سال 1980 م. از سوي اتحاديه جهاني محيط زيست و تأكيد بر مشاركت همه جانبة اقشار، طبقات و گروه‌هاي سني و جنسي، اهميت و توجه به مشاركت زنان به‌ويژه زنان روستايي به‌عنوان اهرم اساسي توليد و ظرفيت‌ها و توانائي‌هاي بالقوه جامعه دو چندان شده است‌. انسان مشاركت‌جو مركز فرايند توسعه محسوب شده و توسعه درون زا در دستور كار قرار گرفته است‌. در چنين توسعه‌اي، مشاركت متغيري اساسي است و درو‌ن‌زايي و عدالت خواهانه‌بودن‌، زنان را به‌عنوان نيمي از افراد جامعه به مشاركت فرا مي‌خواند. چنانچه در يك سو اشكال سنتي مشاركت كه عمدتاً در زمينه‌هاي كار كشاورزي و دامداري مطرح است. از سوي ديگر مشاركت‌هاي غيرساختمند زنان روستايي در عرصه‌هاي محدودي چون ازدواج، فرزندآوري و مرگ و مير كه در سراسر جهان با اشكال و قانونمندي‌هاي مشابهي رخ مي‌دهد، كنار گذاشته شوند؛ عرصه مشاركتي ديگري براي زنان روستايي باقي نمي‌ماند. مشاركت متناسب و ملازمة توسعه پايدار آن است كه اولاً مبتني بر آگاهي، اراده و خواست افراد باشد‌؛ ثانياً نامحدود باشد بدين معني كه در برگيرندة تمامي عرصه‌هاي كار و زندگي باشد.یکی از مهمترین علت‌ها برای بیان موانع مشارکت زنان روستایی، عوامل فرهنگی و عرف رایج موجود است، که مانع حضور زنان در نقش‌های دیگر غیر از نقش‌های تعریف شده و تایید شده توسط جامعه می‌شود. اغلب به لحاظ بافت سنتی و مردسالارانه روستاها استعدادها و توانمندی‌های این قشر‌، امکان بروز نمی‌یابد و اکثرا در حوزه خانه به فعالیت‌هایی خانگی مشغول می‌گردند. همچنین عوامل دیگری مانند نبود امکانات، فقر و عدم آگاهی نیز در این فرآیند نقش دارند. مجموعه‌ای از عوامل که منجر به از بین‌رفتن توانایی‌های زنان روستایی در حوزه‌های دیگر می‌شود. زنانی که کمتر وقت می‌کنند به خود بیندیشند. آنها نیاز زیادی به آموختن درباره خود دارند.
زنان روستایی در ایران 60 درصد فعالیت‌های کشاورزی، 63 درصد فعالیت‌های دامداری و عمده فعالیت‌های باغداری و همچنین فعالیت‌های پس از برداشت محصولات شامل فرآوری تولیدات را به‌عهده دارند. با این وجود سهم زنان روستایی از آموزش بسیار ناچیز است. برای مثال در عرصه کشاورزی تنها یک درصد از خدمات ترویجی برای زنان طراحی و اجرا می‌شود. براساس نتایج پژوهشی فقط10 درصد از زنان از دوره‌های آموزشی- ترویجی بهره برده‌اند در حالی‌که این رقم برای مردان سه برابر است. این مساله حاکی از آن است زنان روستایی در زمینه دسترسی به آموزش‌های ترویجی محدودیت دارند.
برای این منظور، توجه برنامه‌ریزان واختصاص تسیهلات و امکانات متناسب می‌تواند، در بهبود شرایط زنان روستایی موثر باشد. همچنین دوری از مرکزگرایی فعالان و تسهیل‌گران اجتماعی و توجه به پیرامون، نیز می‌تواند باعث ارتقاء سطح آگاهی زنان روستایی شود تا خود نیز در جهت بهبود وضعیت تلاش کنند.
در بسیاری از موارد عدم هم زبانی تسهیل‌گران با زنان روستایی، ارتباط 2سویه را کاهش داده و از اثربخشی برنامه‌های آموزشی می کاهد. برای رفع این مشکل استفاده از تسهیلگران بومی می تواند موثرتر واقع شود.همچنین سازمان های مردم نهاد فعال در حوزه زنان، با طرح ها و پروژه هایی متناسب با جامعه هدف(زنان روستایی) می توانند با تعامل و جلب مشارکت نهادهای مختلف، طرح های خود را اجرایی کنند.
منابع:
1.توانايي‌هاي زنان در بخش كشاورزي_نشریه زنان و سیاست
2.آمار‌تیاسن: توسعه به مثابه آزادی
3.رضا صفری، پژوهش زنان، دورة 6، شماره 1
4.فصلنامه علمی-پژوهشی جامعه شناسی زنان، سال دوم، شماره سوم، پاییز 1390

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.