آرمانی بزرگ اما پرنقص برای مشکلات آب ایران
طرحهای کلان انتقال آب راه چاره مشکل خشکسالی فزایندهی ایران نیستند
به نظر می رسد آرمان های عظیم و باشکوه برای حل مساله ی کم آبی، برای میلیون ها تن از ساکنان شهرهای خشک مرکزی ایران که با خشکسالی دست و پنجه نرم می کنند بسیار جذاب است. طرح های آرمان گرایانه ی انتقال آب در پاسخ به فراخوان رئیس جمهور روحانی ارائه شده اند. انتقال آب شیرین شده از دریای خزر و خلیج فارس و دریای عمان به فلات مرکزی ایران از شناخته شده ترین ِ این طرح هایند.
محمدرضا خباز، استاندار سمنان، استانی که بین نوار ساحلی پرآب دریای خزر و کویر مرکزی ایران محصور است، از حامیان پر و پا قرص انتقال آب دریای خزر، به عنوان راه حلی پایدار است. او ماه گذشته اعلام کرد: برای تامین تقاضای آب مورد نیاز فلات مرکزی ایران از جمله سمنان گزینه ی دیگری وجود ندارد.
طرح انتقال آب از دریای خزر در سال 2012 در زمان ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد مطرح ولی با روی کار آمدن حسن روحانی در سال 2013 به خاطر نگرانی ها و نظرات سازمان حفاظت از محیط زیست کنار گذاشته شد تا اینکه دوباره در دستورکار قرار گرفت و اکنون در مرحله ی برنامه ریزی قرار دارد. 460 کیلومتر لوله گذاری همراه با ایستگاه های پمپاژ برای غلبه بر اختلاف ارتفاع 2000 متری رشته کوه های البرز از جمله تاسیسات اجرایی این طرح است. این پروژه انتقال آب را به شهرهای قم، کاشان و اصفهان و سپس به سمت شمال شرقی- استان خراسان ممکن می کند. اجتناب از جیره بندی آب در شهرها، مقابله با تهدیدهای ناشی از بحران کمبود آب در مناطق بی بضاعت کشاورزی و جلوگیری از نابودی محیط زیست در مقصد، دلایل اصلی موافقان برای توجیه آن است.
انتقال آب از خلیج فارس و دریای عمان از دیگر طرح های بلندپروازانه با هدف تامین مطمئن آب آشامیدنی برای 47 میلیون نفر در 16 استان است. در اسفند ماه سال 1394 رئیس جمهور روحانی از اختصاص بودجه ی 400 میلیون دلاری برای آغاز مقدمات این طرح خبر داد. حمیدرضا جانباز، مدیر عا مل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، توضیحاتی راجع به این کلانطرح شامل پروژه های مختلف و مراحل اجرایی آن که اغلب در مرحله ی طرح و برنامه قرار دارد ارائه کرد. ولی برخی از این پروژه ها مانند انتقال آب از دریای عمان به شمالی ترین نقطه ی سیستان و بلوچستان به مرحله ی عمل درآمده است.
با این حال هم زمان که عملیات اجرایی این طرح ها آغاز می شود این سوال همچنان باقی می ماند که آیا ارسال آب شیرین شده از صدها کیلومتر دورتر، تنها راه مطمئن و پایدار برای مقابله با کم آبی کلان شهرها و دشت های خشک است؟
متخصصان منابع آب به این سوال پاسخ منفی می دهند. استدلال آنها بر دو جنبه ی اقتصادی و زیستمحیطی تکیه می کند. برخی از اهالی دانشگاه و فعالان محیط زیست خواهان توقف و کنارگذاشتن این طرح ها به دلیل پیامدهای احتمالی آن نظیر جنگل زدایی، نابودی زادبومها و تنوع زیستی در جنگل های هیرکانی و اکوسیستم های جلگه و کوه پایه های رشته کوه البرز و همچنین دریای خزر، هستند. آنها همچنین نگران اند که این طرح به عنوان الگویی توسط آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان، چهار کشور همسایه ی دریای خزر مورد استفاده قرار بگیرد.
همچنین برخی از مخالفان می گویند که طرح های انتقال آب خلاف اصل 50 قانون اساسی ایران است که حفظ محیط زیست را وظیفه ای عمومی دانسته و هرگونه فعالیت اقتصادی و عمرانی را که موجب آلودگی یا باعث ایجاد صدمات جبران ناپذیر به محیط زیست شود ممنوع کرده است.
دوگانگی دو مقوله ی مدیریت آب و حفظ محیط زیست موضوعی جدید نیست اما رشد فزاینده ا ی پیدا کرده است. مساله ی کمبود آب در ایران ناشی از ترکیب چند عامل مختلف مانند رشد بی رویه و عدم توازن در توزیع مکانی جمعیت، کشاورزی ناکارآمد، سوء مدیریت و عطش توسعه است.
با تنها 250 میلیمتر باران در سال، کمتر از یک سوم میانگین جهانی، ایران عموما سرزمینی خشک است. برای دهه ها این کشور، شیفته ی راه حل های عظیم و مهندسی برای ذخیره و تامین مطمئن آب همچون احداث سد و تونل های انتقال بوده است. با این حال ایران باید بیاموزد انتقال میان حوضه ای از یک منطقه جغرافیایی به منطقه دیگر و در مسافت های طولانی راه حل جامع و کاملی برای مساله ی آب نیست.
طی چند دهه مجموعه ای از طرح های انتقال آب از سرشاخه های رودخانه ی کارون، جریان طبیعی زاینده رود را به بیش از دو برابر رساند، ذخیره ای بزرگ از آب های سطحی برای قطب استراتژیک اجتماعی-سیاسی در مرکز ایران. ولی این تامین آب، در عمل مشوق توسعه ی لجام گسیخته و ترغیب مردم به مهاجرت به این قطب مرکزی بوده است. درعین حال از پیامدهای این طرح بازگشت کمآبی تنها چند سال پس از پایان هر پروژه بود در حالی که در پایین دست، تالاب گاوخونی با کاهش آورد آب و عدم امکان حفظ مناسب زیست بوم های آبی مواجه است. به طور کلی و از دیدگاه درازمدت ، پروژه های تامین آب زاینده رود نه تنها وضعیت را بهبود نبخشیده که آن را بدتر هم کرده است.
راهکارهای افتخارآمیز سازه ای سابق، امروزه به عنوان دلیل مهمی برای خشک شدن دریاچه ی ارومیه، بزرگترین دریاچه ی آبشور در خاورمیانه، و نیز از عوامل ایجاد گردوغبار و ریزگرد در مناطق غرب و جنوبغربی ایران به شمار می آیند. علاوه بر این، کاهش ذخایر آب های زیرزمینی نشانی روشن از مدیریت ناپایدار و غیرمطمئن و وقوع "ورشکستگی آبی" در سطح کشور در اثر استحصال بیش از حد از آبخوانهای تجدیدپذیر طبیعی بوده است.
ابعاد عظیم طرح های انتقال آب در دست اجرا، به این معنی است که هرگونه اشتباه محاسباتی
می تواند اثرات دائمی و عمیقی را برجا بگذارد. تردیدها درباره ی این کلانطرح ها به واسطه تجربه های ناموفق پیشین تشدید می شود. به عنوان مثال سد گتوند در استان خوزستان در بستر نمکی احداث گردید که آب مخزن پشت سد را بیش از مقدار مجاز برای استفاده شور می کند: فاز مطالعاتی پروژه قادر به تشخیص این نکته نبود که وضعیت زمین شناسی اجازه ی ذخیره ی آب مناسب برای آبیاری را در این محل نمی دهد.
مجموعه ای از ملاحظات و فشارهای واقعی بر حکومت برای تامین مطمئن آب و تشویق به توسعه ی صنعت و کشاورزی در استان های مرکزی مدیریت منابع آب را اهمیت بخشیده است. در سطح جهانی نیز، حکومت های مشابه با وضعیت ایران، مانند چین و برزیل، به دنبال طرح های مبتنی بر انتقال آب رفته اند.
ولی هنوز می توان با اجرای مجموعه ای از راهبردهای مدیریت آب از تبعات کمآبی کاست پیش از آن که کشور با پیامدهای دشوار طرح های افراطی و پرهزینه ی منابع روبرو شود. اصلاح قیمت آب، ایجاد مشوق ها و محرک های حفظ محیط زیست، بهبود روش ها و فناوری کشاورزی، نگهداشت و جمع آوری هرزآب های سطحی، کاهش هدرروی آب در شبکه های فرسوده ی توزیع آب، ایجاد محدودیت در استحصال آب از منابع زیرزمینی و تصفیه و بازیافت فاضلاب از جمله ی این راهکارهاست.
در مجموع باید گفت انتقال بین حوضه ای آب شیرین روشی کمتر پذیرفته شده است که تنها به عنوان آخرین راهکار می تواند به کار گرفته شود.
دکتر علی میرچی - استادیار بخش مهندسی عمران و مرکز مدیریت منابع طبیعی دانشگاه تگزاس،ال پاسو
کاوه مدنی- دانشیارمدیریت محیط زیست، مرکز سیاست محیط زیست، امپریال کالج لندن
ترجمه: محمدرضا جعفری
به نظر می رسد آرمان های عظیم و باشکوه برای حل مساله ی کم آبی، برای میلیون ها تن از ساکنان شهرهای خشک مرکزی ایران که با خشکسالی دست و پنجه نرم می کنند بسیار جذاب است. طرح های آرمان گرایانه ی انتقال آب در پاسخ به فراخوان رئیس جمهور روحانی ارائه شده اند. انتقال آب شیرین شده از دریای خزر و خلیج فارس و دریای عمان به فلات مرکزی ایران از شناخته شده ترین ِ این طرح هایند.
محمدرضا خباز، استاندار سمنان، استانی که بین نوار ساحلی پرآب دریای خزر و کویر مرکزی ایران محصور است، از حامیان پر و پا قرص انتقال آب دریای خزر، به عنوان راه حلی پایدار است. او ماه گذشته اعلام کرد: برای تامین تقاضای آب مورد نیاز فلات مرکزی ایران از جمله سمنان گزینه ی دیگری وجود ندارد.
طرح انتقال آب از دریای خزر در سال 2012 در زمان ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد مطرح ولی با روی کار آمدن حسن روحانی در سال 2013 به خاطر نگرانی ها و نظرات سازمان حفاظت از محیط زیست کنار گذاشته شد تا اینکه دوباره در دستورکار قرار گرفت و اکنون در مرحله ی برنامه ریزی قرار دارد. 460 کیلومتر لوله گذاری همراه با ایستگاه های پمپاژ برای غلبه بر اختلاف ارتفاع 2000 متری رشته کوه های البرز از جمله تاسیسات اجرایی این طرح است. این پروژه انتقال آب را به شهرهای قم، کاشان و اصفهان و سپس به سمت شمال شرقی- استان خراسان ممکن می کند. اجتناب از جیره بندی آب در شهرها، مقابله با تهدیدهای ناشی از بحران کمبود آب در مناطق بی بضاعت کشاورزی و جلوگیری از نابودی محیط زیست در مقصد، دلایل اصلی موافقان برای توجیه آن است.
انتقال آب از خلیج فارس و دریای عمان از دیگر طرح های بلندپروازانه با هدف تامین مطمئن آب آشامیدنی برای 47 میلیون نفر در 16 استان است. در اسفند ماه سال 1394 رئیس جمهور روحانی از اختصاص بودجه ی 400 میلیون دلاری برای آغاز مقدمات این طرح خبر داد. حمیدرضا جانباز، مدیر عا مل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، توضیحاتی راجع به این کلانطرح شامل پروژه های مختلف و مراحل اجرایی آن که اغلب در مرحله ی طرح و برنامه قرار دارد ارائه کرد. ولی برخی از این پروژه ها مانند انتقال آب از دریای عمان به شمالی ترین نقطه ی سیستان و بلوچستان به مرحله ی عمل درآمده است.
با این حال هم زمان که عملیات اجرایی این طرح ها آغاز می شود این سوال همچنان باقی می ماند که آیا ارسال آب شیرین شده از صدها کیلومتر دورتر، تنها راه مطمئن و پایدار برای مقابله با کم آبی کلان شهرها و دشت های خشک است؟
متخصصان منابع آب به این سوال پاسخ منفی می دهند. استدلال آنها بر دو جنبه ی اقتصادی و زیستمحیطی تکیه می کند. برخی از اهالی دانشگاه و فعالان محیط زیست خواهان توقف و کنارگذاشتن این طرح ها به دلیل پیامدهای احتمالی آن نظیر جنگل زدایی، نابودی زادبومها و تنوع زیستی در جنگل های هیرکانی و اکوسیستم های جلگه و کوه پایه های رشته کوه البرز و همچنین دریای خزر، هستند. آنها همچنین نگران اند که این طرح به عنوان الگویی توسط آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان، چهار کشور همسایه ی دریای خزر مورد استفاده قرار بگیرد.
همچنین برخی از مخالفان می گویند که طرح های انتقال آب خلاف اصل 50 قانون اساسی ایران است که حفظ محیط زیست را وظیفه ای عمومی دانسته و هرگونه فعالیت اقتصادی و عمرانی را که موجب آلودگی یا باعث ایجاد صدمات جبران ناپذیر به محیط زیست شود ممنوع کرده است.
دوگانگی دو مقوله ی مدیریت آب و حفظ محیط زیست موضوعی جدید نیست اما رشد فزاینده ا ی پیدا کرده است. مساله ی کمبود آب در ایران ناشی از ترکیب چند عامل مختلف مانند رشد بی رویه و عدم توازن در توزیع مکانی جمعیت، کشاورزی ناکارآمد، سوء مدیریت و عطش توسعه است.
با تنها 250 میلیمتر باران در سال، کمتر از یک سوم میانگین جهانی، ایران عموما سرزمینی خشک است. برای دهه ها این کشور، شیفته ی راه حل های عظیم و مهندسی برای ذخیره و تامین مطمئن آب همچون احداث سد و تونل های انتقال بوده است. با این حال ایران باید بیاموزد انتقال میان حوضه ای از یک منطقه جغرافیایی به منطقه دیگر و در مسافت های طولانی راه حل جامع و کاملی برای مساله ی آب نیست.
طی چند دهه مجموعه ای از طرح های انتقال آب از سرشاخه های رودخانه ی کارون، جریان طبیعی زاینده رود را به بیش از دو برابر رساند، ذخیره ای بزرگ از آب های سطحی برای قطب استراتژیک اجتماعی-سیاسی در مرکز ایران. ولی این تامین آب، در عمل مشوق توسعه ی لجام گسیخته و ترغیب مردم به مهاجرت به این قطب مرکزی بوده است. درعین حال از پیامدهای این طرح بازگشت کمآبی تنها چند سال پس از پایان هر پروژه بود در حالی که در پایین دست، تالاب گاوخونی با کاهش آورد آب و عدم امکان حفظ مناسب زیست بوم های آبی مواجه است. به طور کلی و از دیدگاه درازمدت ، پروژه های تامین آب زاینده رود نه تنها وضعیت را بهبود نبخشیده که آن را بدتر هم کرده است.
راهکارهای افتخارآمیز سازه ای سابق، امروزه به عنوان دلیل مهمی برای خشک شدن دریاچه ی ارومیه، بزرگترین دریاچه ی آبشور در خاورمیانه، و نیز از عوامل ایجاد گردوغبار و ریزگرد در مناطق غرب و جنوبغربی ایران به شمار می آیند. علاوه بر این، کاهش ذخایر آب های زیرزمینی نشانی روشن از مدیریت ناپایدار و غیرمطمئن و وقوع "ورشکستگی آبی" در سطح کشور در اثر استحصال بیش از حد از آبخوانهای تجدیدپذیر طبیعی بوده است.
ابعاد عظیم طرح های انتقال آب در دست اجرا، به این معنی است که هرگونه اشتباه محاسباتی
می تواند اثرات دائمی و عمیقی را برجا بگذارد. تردیدها درباره ی این کلانطرح ها به واسطه تجربه های ناموفق پیشین تشدید می شود. به عنوان مثال سد گتوند در استان خوزستان در بستر نمکی احداث گردید که آب مخزن پشت سد را بیش از مقدار مجاز برای استفاده شور می کند: فاز مطالعاتی پروژه قادر به تشخیص این نکته نبود که وضعیت زمین شناسی اجازه ی ذخیره ی آب مناسب برای آبیاری را در این محل نمی دهد.
مجموعه ای از ملاحظات و فشارهای واقعی بر حکومت برای تامین مطمئن آب و تشویق به توسعه ی صنعت و کشاورزی در استان های مرکزی مدیریت منابع آب را اهمیت بخشیده است. در سطح جهانی نیز، حکومت های مشابه با وضعیت ایران، مانند چین و برزیل، به دنبال طرح های مبتنی بر انتقال آب رفته اند.
ولی هنوز می توان با اجرای مجموعه ای از راهبردهای مدیریت آب از تبعات کمآبی کاست پیش از آن که کشور با پیامدهای دشوار طرح های افراطی و پرهزینه ی منابع روبرو شود. اصلاح قیمت آب، ایجاد مشوق ها و محرک های حفظ محیط زیست، بهبود روش ها و فناوری کشاورزی، نگهداشت و جمع آوری هرزآب های سطحی، کاهش هدرروی آب در شبکه های فرسوده ی توزیع آب، ایجاد محدودیت در استحصال آب از منابع زیرزمینی و تصفیه و بازیافت فاضلاب از جمله ی این راهکارهاست.
در مجموع باید گفت انتقال بین حوضه ای آب شیرین روشی کمتر پذیرفته شده است که تنها به عنوان آخرین راهکار می تواند به کار گرفته شود.
دکتر علی میرچی - استادیار بخش مهندسی عمران و مرکز مدیریت منابع طبیعی دانشگاه تگزاس،ال پاسو
کاوه مدنی- دانشیارمدیریت محیط زیست، مرکز سیاست محیط زیست، امپریال کالج لندن
ترجمه: محمدرضا جعفری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.