|

حفظ منابع طبیعی یا توسعه اقتصادی

شرق: سودابه زیارتی: شاید در گذشته‌ای نسبتا دور اگر جنگلی، مرتعی و یا بخش کوچکی از منابع طبیعی یک منطقه به‌علت اشتباه بشر آن زمان از بین می‌رفت، جای نگرانی کمی بود زیرا، زمین آنقدر مناطق بکر و دست‌نخورده داشت که انسان‌ها این لطمات را آن‌گونه که باید، جدی نگرفته و اهمیت کمی به آن می‌دادند. اما امروز که نسبت جمعیت به مساحت زمین بالارفته و نیاز انسان‌ها به تامین غذا، اکسیژن، مسکن و... نیز به‌تبع آن فزونی یافته است، هرگونه لطمه‌ای به این منابع خدادادی جبران‌ناپذیر خواهد بود و تبعات هولناکی برای زمین و در نتیجه انسان‌ها خواهد داشت.
آنچه که در این ارتباط طی چند سال اخیر به‌صورت مرتب از طریق حامیان محیط زیست و رسانه‌های مختلف، هشدار داده می‌شود؛ جنگ، افزایش جمعیت و به‌دنبال آن کاهش منابع غذایی، خطر ناشی از انفجارات اتمی و انتشار مواد شیمیایی در این منابع، شاهدی بر آسیب محیط زیست و کاهش شدید گونه‌های گیاهی و جانوری، کاهش منابع تجدیدناپذیر و آلودگی‌های مختلف هوا، آب و خاک است.
در این میان نیز، استقرار صنایع مختلف از قبیل نفت و گاز، صنعت حمل و نقل دریایی، شیلات و آبزی‌پروری در استان بوشهر، هرچند که می‌تواند بر توسعه اقتصادی این استان موثر باشد، اما آلودگی ناشی از فعالیت آن‌ها، آسیب‌های جدی را نیز بر منابع طبیعی و گونه‌های گیاهی، جانوری به‌دنبال داشته است که بسیار قابل تامل است.
این‌که این هشدارها تا چه میزان جدی گرفته می‌شود، حساسیت مسوولان این حوزه تا چه اندازه بوده(اگر ز باغ رعیت، مَلِک خورد سیبی/در آرند غلامان، درخت آن از بیخ)، چقدر توانسته‌اند آن را به جامعه منتقل و چاره‌اندیشی کنند و نیز چالش مهم «حفظ منابع طبیعی یا توسعه اقتصادی در استان» ، موضوعی است که با سهیل مهاجری، مدیرکل منابع طبیعی استان بوشهر در میان گذاشته و در این میان گفتگویی شکل گرفت که در ادامه می‌خوانید:
چرا اقدامات منابع طبیعی کمتر در رسانه‌ها منعکس شده و یا مردم آنقدری که از اقدامات محیط زیست مطلع هستند در مورد منابع طبیعی و اقداماتی که در بحث حفاظت و احیا در اینجا انجام می شود، اطلاعات کمی دارند؟
در چند ماه اخیر که مسوولیت این اداره به‌عهده بنده گذاشته شد، سعی کردیم که این کمبود را جبران کرده و با رسانه‌ها ارتباط بیشتری داشته باشیم که فکر می‌کنم در این راستا نیز تقریبا موفق بوده‌ایم. اما به‌طور کلی شاید علت این باشد که عموم مردم با منابع طبیعی سروکار آنچنانی ندارند و رسانه‌ها و رادیو و تلویزیون تنها در هفته منابع طبیعی آن‌هم فقط روز اول که روز درختکاری است، به آن می‌پردازند. روز درختکاری نیز مسوولان، بیشتر به‌شکل نمادین اقدام به کاشت نهال می‌کنند. بنابراین فشاری که به طبیعت وارد می‌شود و اهمیت منابع طبیعی و ضرورت آن برای حیات، آنچنان که باید برای عامه مردم تعریف نشده و ناشناخته مانده است و بیشتر با نگرش فضای سبز خود را نشان می‌دهد. برد فعالیت منابع طبیعی بیشتر به خود این ارگان محدود شده است.دلیل دیگری که کمتر هم به آن توجه شده اینست که ما درختکاری، بوته‌کاری، احیا منابع طبیعی و... را از وظایف دولت می‌دانیم و همین نیز بین مردم جا افتاده است. از طرف دیگر اقداماتی که منابع طبیعی انجام می‌دهد به‌علت این‌که از لحاظ منطقه جغرافیایی در منظر عموم نیست به‌چشم نمی‌آید. شاید اگر به شما بگویند چند اقدام این ارگان را در استان نام ببرید به درختکاری حاشیه جاده بوشهر-برازجان یا پارک چاهکوتاه اشاره کنید که سال‌ها پیش انجام شده است یا پارک‌هایی که در نزدیکی شهرها هستند و آمدوشد در آنجا بیشتر انجام می‌شود در حالی‌که منابع طبیعی الان «چاه‌چاهو» خورموج که فاصله کمی هم با این شهر دارد و مسیر آن یک جاده فرعی است که به‌سمت کوه می‌رود و وسعت زیادی هم دارد، جنگلکاری کرده است. مناطق دیگری نیز در استان وجود دارد که بیابان‌زدایی شده اما چون راه‌های دسترسی آن نسبتا صعب‌العبور هستند، کمتر کسی آن مناطق را دیده است.
منابع طبیعی برای دیده‌شدن این اقدامات توسط مردم چه کارهایی کرده است؟
فعالیت‌هایی که در منابع طبیعی انجام می‌شود، بسیار گسترده است و عرصه‌های مرتعی، جنگلی و بیابانی استان که تحت حفاظت منابع طبیعی است، حدود یک‌میلیون و ۶۰۰هزار هکتار است. ما نیروی انسانی و لجستیکی کمی داریم. به‌عنوان مثال برای حفاظت منطقه‌ای کوهستانی به وسعت ۴۰هزار هکتار در «جم»، تنها ۲نفر نیروی انسانی وجود دارد. بنابراین یکی از دلایل می‌تواند گستردگی کار باشد. سازمان درگیر مساله حفاظت از زمین‌ها، کوه‌خواری، زمین‌خواری، دریاخواری و... است و وظیفه اصلی خود را بیشتر در حفاظت خلاصه کرده که در اولویت است. در همین مقوله حفاظت نیز با کمبوداتی مواجه است که روی مساله ارتباط بیشتر با مردم و یا رسانه‌ها تاثیرگذار بوده است. اما اعتقادم اینست که برای بهره‌وری و نتیجه‌گیری مثبت از اقدامات، منابع طبیعی باید ارتباط پررنگ‌تری با مردم داشته باشد. زیرا این اقدامات به‌نوعی زیربنایی است اما از آنجا که با معیشت مردم کمتر سروکار دارد، کمتر هم دیده می‌شود. البته جامعه هدف ما مردمی هستند که از مراتع برای تغذیه دام استفاده می‌کنند و... از طرفی هم خود رسانه‌ها هم کمتر به این بحث پرداخته شده است.
فکر می‌کنید منابع طبیعی از چه راه‌هایی می‌تواند مردم را با ارزش اقداماتی که این ارگان انجام می‌دهد، آشنا کند؟
الان در بعضی از کشورها، بخش خصوصی هم تحقیقات، آموزش و هم بهره‌برداری را مدیریت می‌کند و تنها دولت متولی این کار نیست. این‌که چه گونه‌هایی به‌لحاظ اقتصادی کارآیی بیشتری دارند و بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرند، یکی از اهداف تیم تحقیقاتی بخش خصوصی در این کشورهاست. ما در کشور به بحث اقتصاد در منابع طبیعی کمتر توجه کرده‌ایم و در جاهایی هدف از جنگل‌کاری را گم کرده‌ایم. حفاظت از خاک، ذخیره آب، ایجاد فضای تفرجگاهی، تولید چوب، ارزش علوفه‌ای، ارزش دارویی، صنعتی و... از جمله اهداف درخت‌کاری است. ما باید در این راستا، معیشت و اقتصاد مردم را نیز در نظر بگیریم. اگر زمانی‌که برای کاشت یک درخت از دولت اعتبار می‌گیریم، مردم را در نظر نگیریم، مردم ارزش آن را کمتر متوجه می‌شوند. بنابراین باید مردم را به‌نوعی با این مساله درگیر کنیم مثل زمانی‌که از آن‌ها برای کاشت درخت در فضای شهری استفاده می‌کنیم، مثلا در کاشت نهال درخت «حرّا» که در حاشیه اتوبان امام علی در بوشهر. این اقدام باعث می‌شود که مردم با درک ارزش زیبایی‌شناختی و پیام زندگی و حیات، ارزش آن‌را بیشتر دانسته و لمس کنند و به‌نوعی در حفاظت و نگهداری آن خود را سهیم و مسوول بدانند. به‌شکل خلاصه این‌که ما حمایت کنیم و مردم بکارند.
درمورد نیازسنجی نسبت به گونه‌های مورد نظری که باید در منطقه احیا شوند، آیا ایستگاه‌های تحقیقاتی خاصی در استان وجود دارد؟
ایستگاه تحقیقاتی که متعلق به منابع طبیعی باشد خیر. ولی ما در این‌مورد نیازسنجی می‌کنیم و سالیانه اعتباراتی را در اختیار مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی قرار می‌دهیم و نیازها را نیز به آن‌ها می‌دهیم. مرکز تحقیقات نیز در آن مورد به ما کمک می‌کند. رویکرد ما اینست که تمام داشته‌های ترویجی و تحقیقی را به‌سمت بهره‌بردار ببیریم. بدین معنی که بهره‌بردارهای منابع طبیعی مثل عشایر، روستائیان و... را آموزش بدهیم و این مساله یک بسیج همگانی را می‌طلبد.
آیا در حال حاضر منابع طبیعی در استان توانسته نیاز جامعه بهر‌بردار را از طریق احیاء برطرف کند و در این راستا مشکلاتی نظیر تعدّی به اراضی دولتی و دخل و تصرف در آن یا به اصطلاح زمین‌خواری وجود دارد؟ منابع طبیعی تا چه اندازه در برخورد با زمین‌خواری موفق عمل کرده است؟
ببینید اقدامات ما به جامعه شهری کمتر مرتبط بوده و اغلب با مرتع‌داران، عشایر و روستاییان در ارتباط است. ما در حال حاضر افزایش جمعیت را به‌ویژه در جامعه عشایری داریم و این خود باعث می‌شود که آن‌ها برای امرار معاش که همان پرورش دام و... از مراتع استفاده بیشتری کنند. نتیجه این می‌شود که پوشش گیاهی کمتر و کمتر شود. وقتی پوشش گیاهی کاهش پیدا کند، کارآیی مناسب برای حفظ خاک و ذخیره آب را از دست می‌دهد. ما برای حفاظت از عرصه و حفاظت از پوشش گیاهی(جنگلی و مرتعی) علاوه بر اقداماتی که انجام می‌دهیم باید آموزش را هم فراموش نکنیم.
از سوی دیگر نیز در بحث تخریب برخی مناطق و از بین‌رفتن بخشی از منابع طبیعی به کمک سازمان‌های مردم‌نهاد و سمن‌ها نیاز داریم که مطالبه‌گری کنند. گاهی به اراضی دولتی تجاوز می‌شود و زمانی که منابع طبیعی ورود می‌کند، مقاومت کرده و تنها منافع خود را می‌بینند و این مساله را نادیده می‌گیرند، یکی از وظایف سازمان منابع طبیعی، تثبیت مالکیت اراضی دولتی است و دولت در همان اراضی اگر مردم درخواست بدهند، به‌شکل قانونی به مردم کمک می‌کند نه این‌که مثلا چندین هکتار را بدون طی مراحل قانونی شخم زده و کاشت کنند.
مثال عینی این مساله، زمین‌های اطراف یکی از شهرستان‌های استان است که چند ده هکتار به ارزش میلیاردی بود و توسط افرادی با پرونده‌سازی تصاحب شده بود. حتی وسط این زمین‌ها اقدام به ساخت اماکن مقدسی مقل حسینیه یا مسجد کرده بودند که کسی نتواند آن‌را تخریب کند و به‌نوعی از ماهیت این اماکن مقدس در جهت تجاوز به اراضی دولتی سوءاستفاده کرده بودند. البته هنوز هم به‌طور کامل موفق به بازپس‌گیری این اراضی نشدیم.در این میان با تمام محدودیت‌ها و مشکلات منابع طبیعی تلاش می‌کند تا وظایف خود را به‌خوبی انجام داده و متعهد به قوانین مصوّب‌شده باشد.
چه راه‌هایی وجود دارد که از تاثیرات منفی که به‌علت حضور صنایعی مثل نفت و گاز در استان نسبت به منابع طبیعی به‌وجود می‌آید جلوگیری یا آن‌ها را تعدیل کرد؟
به‌طور کلی حضور نفت در استان، لطماتی را به منبع طبیعی وارد می‌کند. این آلودگی‌های فلرها و این صنایع به‌صورت باران‌های اسیدی روی پوشش گیاهی منطقه تاثیرگذار است اما این‌که میزان آلودگی‌ها به چه میزان است را مرکز تحقیقات بررسی می‌کند. بدون‌شک این اثرات روی منابع آبی، خاکی و گیاهان موثر بوده و برخی اقلیم‌شناسان معتقدند که مثلا ارتفاع زیاد شعله فلرها بر تشکیل ابر و بارندگی نیز تاثیر می‌گذارد. یعنی علاوه بر تاثیر روی میکروکلیما، بر ماکروکلیما نیز موثر است. آلودگی این صنایع در سطح وسیعی بر خاک، آب و پوشش گیاهی اثر گذاشته و ما داریم کم‌کم این منابع را از دست می‌دهیم.برای تعدیل این اثرات منفی از این صنایع خواسته شده که حداقل ۲۵درصد فضای سبز پایدار ایجاد کنند که نکردند. در حال حاضر پوشش گیاهی که در عسلویه، جم، ارتفاعات هفت‌چاه وجود دارد، مثل بادام کوهی که بی‌نظیر است در حال ازبین‌رفتن است و حتی وجود این صنایع و اقداماتی که برای توسعه و بهره‌وری بیشتر خود انجام می‌دهند که پیامد آن ضعیف‌شدن گیاهان منطقه است، باعث زیادشدن برخی آفات نیز شده است.
از سال ۷۷ که این پروژه‌ها استارت زده شد و شرکت «توتال» فرانسه تحقیقات زیادی را نیز در این راستا انجام داد که عملیاتی نشد. اما منابع طبیعی تفاهم‌نامه‌هایی را با این صنایع امضا کرد که حداقل در بحث توسعه فضای سبز پایدار همکاری کنند.
منظور شما از توسعه فضای سبز پایدار چیست؟
فکر می‌کنم با عنوان یک مثال بهتر می‌توان این اصطلاح را توضیح داد. در حال حاضر گونه گیاهی «کهور ایرانی» در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری می‌روید و توانایی تحمل سخت شرایط آب و هوایی را داشته و در شرایط دشوار کم‌آبی، با درصد شوری زمین در حد آب دریا هم رشد می‌کند و با کمترین توجه، بیشترین سایه را در شرایط اقلیمی گرمسیری فراهم می‌آورد. این گونه گیاهی که در همان منطقه کنگان و عسلویه فراوان بود، از بین رفته و به‌جای آن از سرو و درختان پرنیاز به آب کاشته‌اند. یعنی پوشش گیاهی منطقه که شاید ۵درصد یا ۲درصد از نزولات جوی را برای رفع نیاز خود به آب استفاده می‌کرده از بین رفته و در عوض گیاهانی کاشت شده که برای تامین آب آن‌ها از آب‌های زیرزمینی منطقه استفاده می‌کنند. به‌طور کلی فشار زیادی بر سیستم هیدرولوژیکی منطقه وارد کرده است. از طرفی دیگر به تعهد خود نسبت به ایجاد ۲۵درصد فضای سبزی هم عمل نکرده‌اند. یا در زمین‌های باارزشی که خاک آبرفتی داشتند (آبرفت آب حاصل از بارندگی را به‌راحتی در خاک نفوذ می‌دهد و بنابراین آب در این منطقه شیرین است) را فضای سبزی ایجاد کرده‌اند که باعث شوری بیش از حد آب شده است.
بنابراین با این مثال‌ها شاید معنی فضای سبز پایدار بهتر مشخص شود؛ کاشت گونه‌های گیاهی که خاستگاه‌شان همین منطقه بوده و نسبت به گرما و کم‌آبی مقاومت بیشتری دارند.
مجوزهای منابع طبیعی برای صنایع، پیش از راه‌اندازی به چه صورت است و آیا این صنایع به اخذ مجوزها اقدام می‌کنند و به آن‌ها پای‌بند هستند؟
وقتی برگ تعیین وضعیت اراضی را به منابع طبیعی ارائه می‌دهند. کمیته‌ای تشکیل می‌شود و بعد از بررسی‌های لازم، مجوز عبور صادر می‌شود. منتها باید همراه با برگ تعیین وضعیت، مجوز زیست محیطی نیز به ما ارائه بدهند. این مساله تا پیش از این به‌علت این‌که قانون آن مصوب و اعلام نشده بود، کمتر اجرا می‌شد اما در حال حاضر با لازم‌الاجراشدن آن، پروژه‌های عام‌المنفعه‌ای که قرار است در زمین‌های منابع طبیعی احداث و یا اجرا شود، باید در پروژه خودشان بررسی و پیش‌بینی کنند که چه خساراتی به این اراضی وارد می‌شود و مبلغی را به‌عنوان جبران خسارت به ما بپردازد. ما هم به نیروهای خودمان در مناطق مختلف استان الزام کرده‌ایم که در صورت نداشتن این مجوزها و یا عدم تعهد پروژه‌ها به مجوزهای صادرشده از راه‌های قانونی پروژه را متوقف کنند.
آیا این مبلغ برای احیا منطقه کافیست؟
به هیچ وجه. ببینید شما یک درخت کنار را در نظر بگیرید که از ابتدا نهال آن را تولید کنید و در طبیعت بکارید و بارور شود، بیش از ده‌ها میلیون ارزش دارد. اما این‌که مثلا در ازای قطع آن یک‌میلیون خسارت تعیین شود اصلا قابل مقایسه نیست و جبران خسارت نمی‌کند. از طرفی ایجاد فضای سبز در مناطقی غیر از مناطق طبیعی، جبران از بین‌رفتن گونه گیاهی را که در طبیعت خاستگاه خودش می‌روید، نمی‌کند. بنابراین علت این‌که منابع طبیعی در مناطقی که صعب‌العبور هستند یا در دسترس نیستند، اقدام به کاشت پوشش گیاهی می‌کند، همین است که تشخیص می‌دهد مثلا در آن منطقه چه پوشش گیاهی بهتر رشد می‌کند.
منابع طبیعی می‌تواند به صنایع عرصه بدهد و یا به کاشت پوشش گیاهی خاصی را که برای آن منطقه بهتر است، تاکید کند؟
و حرف آخر...

دغدغه‌های منابع طبیعی باید به مردم منتقل شودمنابع طبیعی متعلق به همه مردم و به همه نسل‌ها مربوط است. لذا حساسیت نسبت به این مساله باید جهانی باشد. یعنی همه مردم روی کره زمین در قبال منابع طبیعی مسوول هستند. به‌لحاظ اکولوژیکی از بین‌رفتن بخش بسیار بسیار کوچک از منابع طبیعی حتی اگر به اندازه کندن یک بوته کوچک باشد، کل اکوسیستم را تحت تاثیر قرار می‌دهد.(همان اثر پروانه‌ای) بنابراین معتقدم این دغدغه باید به‌نوعی کارا به مردم منتقل شده و نسبت به آن حساس باشند.

شرق: سودابه زیارتی: شاید در گذشته‌ای نسبتا دور اگر جنگلی، مرتعی و یا بخش کوچکی از منابع طبیعی یک منطقه به‌علت اشتباه بشر آن زمان از بین می‌رفت، جای نگرانی کمی بود زیرا، زمین آنقدر مناطق بکر و دست‌نخورده داشت که انسان‌ها این لطمات را آن‌گونه که باید، جدی نگرفته و اهمیت کمی به آن می‌دادند. اما امروز که نسبت جمعیت به مساحت زمین بالارفته و نیاز انسان‌ها به تامین غذا، اکسیژن، مسکن و... نیز به‌تبع آن فزونی یافته است، هرگونه لطمه‌ای به این منابع خدادادی جبران‌ناپذیر خواهد بود و تبعات هولناکی برای زمین و در نتیجه انسان‌ها خواهد داشت.
آنچه که در این ارتباط طی چند سال اخیر به‌صورت مرتب از طریق حامیان محیط زیست و رسانه‌های مختلف، هشدار داده می‌شود؛ جنگ، افزایش جمعیت و به‌دنبال آن کاهش منابع غذایی، خطر ناشی از انفجارات اتمی و انتشار مواد شیمیایی در این منابع، شاهدی بر آسیب محیط زیست و کاهش شدید گونه‌های گیاهی و جانوری، کاهش منابع تجدیدناپذیر و آلودگی‌های مختلف هوا، آب و خاک است.
در این میان نیز، استقرار صنایع مختلف از قبیل نفت و گاز، صنعت حمل و نقل دریایی، شیلات و آبزی‌پروری در استان بوشهر، هرچند که می‌تواند بر توسعه اقتصادی این استان موثر باشد، اما آلودگی ناشی از فعالیت آن‌ها، آسیب‌های جدی را نیز بر منابع طبیعی و گونه‌های گیاهی، جانوری به‌دنبال داشته است که بسیار قابل تامل است.
این‌که این هشدارها تا چه میزان جدی گرفته می‌شود، حساسیت مسوولان این حوزه تا چه اندازه بوده(اگر ز باغ رعیت، مَلِک خورد سیبی/در آرند غلامان، درخت آن از بیخ)، چقدر توانسته‌اند آن را به جامعه منتقل و چاره‌اندیشی کنند و نیز چالش مهم «حفظ منابع طبیعی یا توسعه اقتصادی در استان» ، موضوعی است که با سهیل مهاجری، مدیرکل منابع طبیعی استان بوشهر در میان گذاشته و در این میان گفتگویی شکل گرفت که در ادامه می‌خوانید:
چرا اقدامات منابع طبیعی کمتر در رسانه‌ها منعکس شده و یا مردم آنقدری که از اقدامات محیط زیست مطلع هستند در مورد منابع طبیعی و اقداماتی که در بحث حفاظت و احیا در اینجا انجام می شود، اطلاعات کمی دارند؟
در چند ماه اخیر که مسوولیت این اداره به‌عهده بنده گذاشته شد، سعی کردیم که این کمبود را جبران کرده و با رسانه‌ها ارتباط بیشتری داشته باشیم که فکر می‌کنم در این راستا نیز تقریبا موفق بوده‌ایم. اما به‌طور کلی شاید علت این باشد که عموم مردم با منابع طبیعی سروکار آنچنانی ندارند و رسانه‌ها و رادیو و تلویزیون تنها در هفته منابع طبیعی آن‌هم فقط روز اول که روز درختکاری است، به آن می‌پردازند. روز درختکاری نیز مسوولان، بیشتر به‌شکل نمادین اقدام به کاشت نهال می‌کنند. بنابراین فشاری که به طبیعت وارد می‌شود و اهمیت منابع طبیعی و ضرورت آن برای حیات، آنچنان که باید برای عامه مردم تعریف نشده و ناشناخته مانده است و بیشتر با نگرش فضای سبز خود را نشان می‌دهد. برد فعالیت منابع طبیعی بیشتر به خود این ارگان محدود شده است.دلیل دیگری که کمتر هم به آن توجه شده اینست که ما درختکاری، بوته‌کاری، احیا منابع طبیعی و... را از وظایف دولت می‌دانیم و همین نیز بین مردم جا افتاده است. از طرف دیگر اقداماتی که منابع طبیعی انجام می‌دهد به‌علت این‌که از لحاظ منطقه جغرافیایی در منظر عموم نیست به‌چشم نمی‌آید. شاید اگر به شما بگویند چند اقدام این ارگان را در استان نام ببرید به درختکاری حاشیه جاده بوشهر-برازجان یا پارک چاهکوتاه اشاره کنید که سال‌ها پیش انجام شده است یا پارک‌هایی که در نزدیکی شهرها هستند و آمدوشد در آنجا بیشتر انجام می‌شود در حالی‌که منابع طبیعی الان «چاه‌چاهو» خورموج که فاصله کمی هم با این شهر دارد و مسیر آن یک جاده فرعی است که به‌سمت کوه می‌رود و وسعت زیادی هم دارد، جنگلکاری کرده است. مناطق دیگری نیز در استان وجود دارد که بیابان‌زدایی شده اما چون راه‌های دسترسی آن نسبتا صعب‌العبور هستند، کمتر کسی آن مناطق را دیده است.
منابع طبیعی برای دیده‌شدن این اقدامات توسط مردم چه کارهایی کرده است؟
فعالیت‌هایی که در منابع طبیعی انجام می‌شود، بسیار گسترده است و عرصه‌های مرتعی، جنگلی و بیابانی استان که تحت حفاظت منابع طبیعی است، حدود یک‌میلیون و ۶۰۰هزار هکتار است. ما نیروی انسانی و لجستیکی کمی داریم. به‌عنوان مثال برای حفاظت منطقه‌ای کوهستانی به وسعت ۴۰هزار هکتار در «جم»، تنها ۲نفر نیروی انسانی وجود دارد. بنابراین یکی از دلایل می‌تواند گستردگی کار باشد. سازمان درگیر مساله حفاظت از زمین‌ها، کوه‌خواری، زمین‌خواری، دریاخواری و... است و وظیفه اصلی خود را بیشتر در حفاظت خلاصه کرده که در اولویت است. در همین مقوله حفاظت نیز با کمبوداتی مواجه است که روی مساله ارتباط بیشتر با مردم و یا رسانه‌ها تاثیرگذار بوده است. اما اعتقادم اینست که برای بهره‌وری و نتیجه‌گیری مثبت از اقدامات، منابع طبیعی باید ارتباط پررنگ‌تری با مردم داشته باشد. زیرا این اقدامات به‌نوعی زیربنایی است اما از آنجا که با معیشت مردم کمتر سروکار دارد، کمتر هم دیده می‌شود. البته جامعه هدف ما مردمی هستند که از مراتع برای تغذیه دام استفاده می‌کنند و... از طرفی هم خود رسانه‌ها هم کمتر به این بحث پرداخته شده است.
فکر می‌کنید منابع طبیعی از چه راه‌هایی می‌تواند مردم را با ارزش اقداماتی که این ارگان انجام می‌دهد، آشنا کند؟
الان در بعضی از کشورها، بخش خصوصی هم تحقیقات، آموزش و هم بهره‌برداری را مدیریت می‌کند و تنها دولت متولی این کار نیست. این‌که چه گونه‌هایی به‌لحاظ اقتصادی کارآیی بیشتری دارند و بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرند، یکی از اهداف تیم تحقیقاتی بخش خصوصی در این کشورهاست. ما در کشور به بحث اقتصاد در منابع طبیعی کمتر توجه کرده‌ایم و در جاهایی هدف از جنگل‌کاری را گم کرده‌ایم. حفاظت از خاک، ذخیره آب، ایجاد فضای تفرجگاهی، تولید چوب، ارزش علوفه‌ای، ارزش دارویی، صنعتی و... از جمله اهداف درخت‌کاری است. ما باید در این راستا، معیشت و اقتصاد مردم را نیز در نظر بگیریم. اگر زمانی‌که برای کاشت یک درخت از دولت اعتبار می‌گیریم، مردم را در نظر نگیریم، مردم ارزش آن را کمتر متوجه می‌شوند. بنابراین باید مردم را به‌نوعی با این مساله درگیر کنیم مثل زمانی‌که از آن‌ها برای کاشت درخت در فضای شهری استفاده می‌کنیم، مثلا در کاشت نهال درخت «حرّا» که در حاشیه اتوبان امام علی در بوشهر. این اقدام باعث می‌شود که مردم با درک ارزش زیبایی‌شناختی و پیام زندگی و حیات، ارزش آن‌را بیشتر دانسته و لمس کنند و به‌نوعی در حفاظت و نگهداری آن خود را سهیم و مسوول بدانند. به‌شکل خلاصه این‌که ما حمایت کنیم و مردم بکارند.
درمورد نیازسنجی نسبت به گونه‌های مورد نظری که باید در منطقه احیا شوند، آیا ایستگاه‌های تحقیقاتی خاصی در استان وجود دارد؟
ایستگاه تحقیقاتی که متعلق به منابع طبیعی باشد خیر. ولی ما در این‌مورد نیازسنجی می‌کنیم و سالیانه اعتباراتی را در اختیار مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی قرار می‌دهیم و نیازها را نیز به آن‌ها می‌دهیم. مرکز تحقیقات نیز در آن مورد به ما کمک می‌کند. رویکرد ما اینست که تمام داشته‌های ترویجی و تحقیقی را به‌سمت بهره‌بردار ببیریم. بدین معنی که بهره‌بردارهای منابع طبیعی مثل عشایر، روستائیان و... را آموزش بدهیم و این مساله یک بسیج همگانی را می‌طلبد.
آیا در حال حاضر منابع طبیعی در استان توانسته نیاز جامعه بهر‌بردار را از طریق احیاء برطرف کند و در این راستا مشکلاتی نظیر تعدّی به اراضی دولتی و دخل و تصرف در آن یا به اصطلاح زمین‌خواری وجود دارد؟ منابع طبیعی تا چه اندازه در برخورد با زمین‌خواری موفق عمل کرده است؟
ببینید اقدامات ما به جامعه شهری کمتر مرتبط بوده و اغلب با مرتع‌داران، عشایر و روستاییان در ارتباط است. ما در حال حاضر افزایش جمعیت را به‌ویژه در جامعه عشایری داریم و این خود باعث می‌شود که آن‌ها برای امرار معاش که همان پرورش دام و... از مراتع استفاده بیشتری کنند. نتیجه این می‌شود که پوشش گیاهی کمتر و کمتر شود. وقتی پوشش گیاهی کاهش پیدا کند، کارآیی مناسب برای حفظ خاک و ذخیره آب را از دست می‌دهد. ما برای حفاظت از عرصه و حفاظت از پوشش گیاهی(جنگلی و مرتعی) علاوه بر اقداماتی که انجام می‌دهیم باید آموزش را هم فراموش نکنیم.
از سوی دیگر نیز در بحث تخریب برخی مناطق و از بین‌رفتن بخشی از منابع طبیعی به کمک سازمان‌های مردم‌نهاد و سمن‌ها نیاز داریم که مطالبه‌گری کنند. گاهی به اراضی دولتی تجاوز می‌شود و زمانی که منابع طبیعی ورود می‌کند، مقاومت کرده و تنها منافع خود را می‌بینند و این مساله را نادیده می‌گیرند، یکی از وظایف سازمان منابع طبیعی، تثبیت مالکیت اراضی دولتی است و دولت در همان اراضی اگر مردم درخواست بدهند، به‌شکل قانونی به مردم کمک می‌کند نه این‌که مثلا چندین هکتار را بدون طی مراحل قانونی شخم زده و کاشت کنند.
مثال عینی این مساله، زمین‌های اطراف یکی از شهرستان‌های استان است که چند ده هکتار به ارزش میلیاردی بود و توسط افرادی با پرونده‌سازی تصاحب شده بود. حتی وسط این زمین‌ها اقدام به ساخت اماکن مقدسی مقل حسینیه یا مسجد کرده بودند که کسی نتواند آن‌را تخریب کند و به‌نوعی از ماهیت این اماکن مقدس در جهت تجاوز به اراضی دولتی سوءاستفاده کرده بودند. البته هنوز هم به‌طور کامل موفق به بازپس‌گیری این اراضی نشدیم.در این میان با تمام محدودیت‌ها و مشکلات منابع طبیعی تلاش می‌کند تا وظایف خود را به‌خوبی انجام داده و متعهد به قوانین مصوّب‌شده باشد.
چه راه‌هایی وجود دارد که از تاثیرات منفی که به‌علت حضور صنایعی مثل نفت و گاز در استان نسبت به منابع طبیعی به‌وجود می‌آید جلوگیری یا آن‌ها را تعدیل کرد؟
به‌طور کلی حضور نفت در استان، لطماتی را به منبع طبیعی وارد می‌کند. این آلودگی‌های فلرها و این صنایع به‌صورت باران‌های اسیدی روی پوشش گیاهی منطقه تاثیرگذار است اما این‌که میزان آلودگی‌ها به چه میزان است را مرکز تحقیقات بررسی می‌کند. بدون‌شک این اثرات روی منابع آبی، خاکی و گیاهان موثر بوده و برخی اقلیم‌شناسان معتقدند که مثلا ارتفاع زیاد شعله فلرها بر تشکیل ابر و بارندگی نیز تاثیر می‌گذارد. یعنی علاوه بر تاثیر روی میکروکلیما، بر ماکروکلیما نیز موثر است. آلودگی این صنایع در سطح وسیعی بر خاک، آب و پوشش گیاهی اثر گذاشته و ما داریم کم‌کم این منابع را از دست می‌دهیم.برای تعدیل این اثرات منفی از این صنایع خواسته شده که حداقل ۲۵درصد فضای سبز پایدار ایجاد کنند که نکردند. در حال حاضر پوشش گیاهی که در عسلویه، جم، ارتفاعات هفت‌چاه وجود دارد، مثل بادام کوهی که بی‌نظیر است در حال ازبین‌رفتن است و حتی وجود این صنایع و اقداماتی که برای توسعه و بهره‌وری بیشتر خود انجام می‌دهند که پیامد آن ضعیف‌شدن گیاهان منطقه است، باعث زیادشدن برخی آفات نیز شده است.
از سال ۷۷ که این پروژه‌ها استارت زده شد و شرکت «توتال» فرانسه تحقیقات زیادی را نیز در این راستا انجام داد که عملیاتی نشد. اما منابع طبیعی تفاهم‌نامه‌هایی را با این صنایع امضا کرد که حداقل در بحث توسعه فضای سبز پایدار همکاری کنند.
منظور شما از توسعه فضای سبز پایدار چیست؟
فکر می‌کنم با عنوان یک مثال بهتر می‌توان این اصطلاح را توضیح داد. در حال حاضر گونه گیاهی «کهور ایرانی» در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری می‌روید و توانایی تحمل سخت شرایط آب و هوایی را داشته و در شرایط دشوار کم‌آبی، با درصد شوری زمین در حد آب دریا هم رشد می‌کند و با کمترین توجه، بیشترین سایه را در شرایط اقلیمی گرمسیری فراهم می‌آورد. این گونه گیاهی که در همان منطقه کنگان و عسلویه فراوان بود، از بین رفته و به‌جای آن از سرو و درختان پرنیاز به آب کاشته‌اند. یعنی پوشش گیاهی منطقه که شاید ۵درصد یا ۲درصد از نزولات جوی را برای رفع نیاز خود به آب استفاده می‌کرده از بین رفته و در عوض گیاهانی کاشت شده که برای تامین آب آن‌ها از آب‌های زیرزمینی منطقه استفاده می‌کنند. به‌طور کلی فشار زیادی بر سیستم هیدرولوژیکی منطقه وارد کرده است. از طرفی دیگر به تعهد خود نسبت به ایجاد ۲۵درصد فضای سبزی هم عمل نکرده‌اند. یا در زمین‌های باارزشی که خاک آبرفتی داشتند (آبرفت آب حاصل از بارندگی را به‌راحتی در خاک نفوذ می‌دهد و بنابراین آب در این منطقه شیرین است) را فضای سبزی ایجاد کرده‌اند که باعث شوری بیش از حد آب شده است.
بنابراین با این مثال‌ها شاید معنی فضای سبز پایدار بهتر مشخص شود؛ کاشت گونه‌های گیاهی که خاستگاه‌شان همین منطقه بوده و نسبت به گرما و کم‌آبی مقاومت بیشتری دارند.
مجوزهای منابع طبیعی برای صنایع، پیش از راه‌اندازی به چه صورت است و آیا این صنایع به اخذ مجوزها اقدام می‌کنند و به آن‌ها پای‌بند هستند؟
وقتی برگ تعیین وضعیت اراضی را به منابع طبیعی ارائه می‌دهند. کمیته‌ای تشکیل می‌شود و بعد از بررسی‌های لازم، مجوز عبور صادر می‌شود. منتها باید همراه با برگ تعیین وضعیت، مجوز زیست محیطی نیز به ما ارائه بدهند. این مساله تا پیش از این به‌علت این‌که قانون آن مصوب و اعلام نشده بود، کمتر اجرا می‌شد اما در حال حاضر با لازم‌الاجراشدن آن، پروژه‌های عام‌المنفعه‌ای که قرار است در زمین‌های منابع طبیعی احداث و یا اجرا شود، باید در پروژه خودشان بررسی و پیش‌بینی کنند که چه خساراتی به این اراضی وارد می‌شود و مبلغی را به‌عنوان جبران خسارت به ما بپردازد. ما هم به نیروهای خودمان در مناطق مختلف استان الزام کرده‌ایم که در صورت نداشتن این مجوزها و یا عدم تعهد پروژه‌ها به مجوزهای صادرشده از راه‌های قانونی پروژه را متوقف کنند.
آیا این مبلغ برای احیا منطقه کافیست؟
به هیچ وجه. ببینید شما یک درخت کنار را در نظر بگیرید که از ابتدا نهال آن را تولید کنید و در طبیعت بکارید و بارور شود، بیش از ده‌ها میلیون ارزش دارد. اما این‌که مثلا در ازای قطع آن یک‌میلیون خسارت تعیین شود اصلا قابل مقایسه نیست و جبران خسارت نمی‌کند. از طرفی ایجاد فضای سبز در مناطقی غیر از مناطق طبیعی، جبران از بین‌رفتن گونه گیاهی را که در طبیعت خاستگاه خودش می‌روید، نمی‌کند. بنابراین علت این‌که منابع طبیعی در مناطقی که صعب‌العبور هستند یا در دسترس نیستند، اقدام به کاشت پوشش گیاهی می‌کند، همین است که تشخیص می‌دهد مثلا در آن منطقه چه پوشش گیاهی بهتر رشد می‌کند.
منابع طبیعی می‌تواند به صنایع عرصه بدهد و یا به کاشت پوشش گیاهی خاصی را که برای آن منطقه بهتر است، تاکید کند؟
و حرف آخر...

دغدغه‌های منابع طبیعی باید به مردم منتقل شودمنابع طبیعی متعلق به همه مردم و به همه نسل‌ها مربوط است. لذا حساسیت نسبت به این مساله باید جهانی باشد. یعنی همه مردم روی کره زمین در قبال منابع طبیعی مسوول هستند. به‌لحاظ اکولوژیکی از بین‌رفتن بخش بسیار بسیار کوچک از منابع طبیعی حتی اگر به اندازه کندن یک بوته کوچک باشد، کل اکوسیستم را تحت تاثیر قرار می‌دهد.(همان اثر پروانه‌ای) بنابراین معتقدم این دغدغه باید به‌نوعی کارا به مردم منتقل شده و نسبت به آن حساس باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.