موانع و الزامات توسعه در کُردستان و استان های کُردنشین
عبدالله سهرابی
تـوسعه، تغییرات هدفدار برای حصول به اهداف خاص است. جامعه بهمثابه فرد، مراحل گوناگونی از رشد و تکامل را طی میکند تا به حد مشخصی از بلوغ فیزیکی و فکری برسد. به سخن دیگر توسعه، عبارت است از یک تحول تاریخی در جمیع جنبههای سیاسی، اقتصادی، فـرهـنـگـی و اجـتـمـاعـی،
بنابراین توسعه جریانی چندبعدی است که مستلزم تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی ، طرز تـلقـّی، بـاورهـای عـامـه مـردم و نـهـادهـای مـلّی و نـیـز تـسـریـع رشـد اقـتـصادی، کاهش نابرابریها و ریشهکن کردن فقر مطلق است. بهعبارتدیگر، توسعه، به معنای ارتـقـای مـسـتـمـر کل جامعه و نظم اجتماعی بهسوی زندگی بهتر و یا انسانیتر است.
نـخـسـت اینکه تـوسـعـه دارای عـوامـلی اسـت کـه مهمترین ایـن عـوامـل عـبـارت اسـت از: رشـد عـلمـی، فـرهـنـگـی و سـیـاسـی از راه ریشهکنی جهل و بیسوادی، فقرزدایی و تولید ثروت، پیشرفت صنعتی و ابزار تولید، زدودن نابرابریها و برقراری عدالت سیاسی و اقتصادی و اجتماعی، توزیع عادلانه، کار و کوشش مولّد و مفید، همکاری و تعاون و مشارکت عمومی و مانند آن.
دوم اینکه تـوسـعـه دارای ابعاد گوناگونی است که میتوان آنها را در چهار دسته کـلی تقسیمبندی کـرد: تـوسـعـه اقـتصادی ، توسعه سیاسی ، توسعه فرهنگی و توسعه اجتماعی.
با این تعاریف هدف این یادداشت پرداختن به الزامات و موانع توسعه در کردستان ایران است. ناگفته پیداست گزارشهای منابع رسمی مانند بانک مرکزی و مرکز آمار ایران و شاخصها و آمارهای موجود گویای این واقعیت تلخ است که استانهای محروم و بخصوص استان کردستان در میان استانهای کشور آخرین رتبهها را در بخشهای اقتصادی و اجتماعی به خود اختصاص داده است. بهعنوان نمونه ازنظر اشتغال رتبه ۲۹و درآمد سرانه رتبه۲۷ را دارد. گرچه به یمن پیشینه تاریخی و هویت و اصالت نژادی و متأثر از نوع روابط در ابعاد سیاسی,فرهنگی و هنری توسعهیافته و در مقایسه با دیگر مناطق کشور با تفاوت معناداری پیش تاز است, اما آنچه مهم و قابلبررسی است توسعه و پیشرفت سیاسی-فرهنگی بهموازات پسرفت و محرومیت امور اقتصادی و زیربناهاست که خود پارادوکسی در تضاد با تفکر سیستمی و مغایر با اصول توسعه همهجانبه و موزون و پایدار است. درنتیجه میتوان گفت کردستان ایران بدنی ضعیف با پاها و اسکلتی نحیف و معده خالی اما بامغزی قوی و پویاست؛ که چنین بدن ضعیفی کشش و توان تغذیه و حمل این مغز قوی و پویا را ندارد. درخشش جوانان و نخبگان زن و مرد در عرصههای علمی و فرهنگی و هنری و
شور و شعور فزاینده سیاسی و اجتماعی آنگونه که در سالها و ماههای اخیر شاهد بودیم. حرکتها و تلاش های مردمی در حوزههای زیستمحیطی و روابط انسانی و امور اجتماعی با مصادیق فراوان گویا و حاکی از رشد و بلوغ سیاسی و فرهنگی مردمان کردزبان است شکستن تفنگها و قفسها و قلیانها و تراشیدن سرها درسها و پیامهایی بود که از محرومترین مناطق اقتصادی کشور به جامعه انسانی در سطح ملی و بینالمللی مخابره شد و شاهد بازخوردهای جهانی این رخدادهای تاریخی بوده و هستیم. بنابراین آنچه مهم و حیاتی ست ایجاد توازن و تعادل بین بخشها و زیر بخشهای سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و در نیل به توسعه موزون و پایداراست. برای تحقق این مهم باید با شناخت موانع، راهها و راهکارهای عملیاتی را برگزید و به الزامات و قواعد آن عمل نمود.
واقعیتهای موجود نشان میدهد مهمترین موانع توسعه زیربناها و امور اقتصادی در کردستان عبارت است از:
- نظام اداری و اقتصادی متمرکز و مرکزگرا
- تداوم نگرش غیر علمی حاکم بر منطقه
- کمبود اعتبارات ارزی و ریالی
- ضعف مزمن مدیریت کلان در هدف گزاری و ضرورت برنامهریزی و تأمین و تخصیص و توزیع عادلانه اعتبارات ملی و استانی.
- فقدان تخصص و مهارتهای مدیریتی لازم وعدم تسلط و آشنایی مدیران استانی تازهوارد به موقعیتها و زمینهها و پتانسیلها و مزیتهای نسبی منطقه. بهعنوانمثال در زمان مجلس ششم وقتی نمایندگان استان و استاندار وقت در سازمان برنامه در خصوص تعیین تکلیف پروژههای ملی با آقای دکتر ستاری فر رئیس سازمان جلسه داشتیم به دلیل عدم شناخت و فقدان اطلاعات آقای استاندار، اساساً سد گاران مریوان در دستور جلسه قرار نگرفته بود وجود استاندار محترم تا آن زمان واژه گاران را نشنیده بود که از اجرای سد گاران دفاع کند در چنین اوضاعواحوالی بود که بهحکم وکالت مردم اما در نقش مدیر اجرایی با ارائه توجیهات فنی و اقتصادی، شروع مطالعات فاز صفر را پیگیری کردم تا در پروسه اجرایی قرار گرفت و سپس آقای استاندار در کارنامه خود ثبت کرد.
-افزایش روزافزون هزینههای سرمایه گذاری به دلیل عدم ثبات اقتصادی و تورم و گرانی نرخ ارزهای خارجی. قابلذکر است آن زمان که استانهای برخوردار مرکزی مانند تهران و اصفهان و فارس و کرمان و خراسان و ... با دلار ۷ تومانی و در فضای امن سرمایه گذاری میکردند مناطق کردنشین درگیر در جنگ ۸ ساله اندک سرمایههای خود را نیز زیر بمباران های وحشیانه رژیم بعث عراق از دست دادند.
- ضعف مالی بخش خصوصی وعدم احساس امنیت در سرمایه گذاری.
- فقدان زیر ساخت ها مانند راه آهن،بزرگراهها و...
بنابراین با شناخت موانع اصلی میتوان نسخه پیچید و درمان را آغاز کرد. در اینجا ذکر اهم الزامات و راهکارهای توسعه منطقه به شرح زیر بیان می شود:
- تشکیل کارگروهی که رئیسجمهور محترم در تبلیغات انتخاباتی در سالن آزادی سنندج وعده آن را داده بود البته متشکل از افراد حقیقی و حقوقی واجد شرایط.
- تشکیل اتاق فکر و ایجاد بانک اطلاعاتی ضمن جمعآوری اطلاعات موردنیاز درزمینه های مختلف بهمنظور شناخت دقیق پتانسیلها و مزیتها بر پایه طرح آمایش سرزمینی.
- انجام مطالعات و بررسیهای کارشناسی و هدف گزاری و تدوین برنامههای کوتاهمدت و میانمدت و بلندمدت.
- اجرای بدون قید و شرط اصل شایستهسالاری در انتصاب مدیران، فارغ از بخشی ملاحظات (با توجه به اینکه امور عمرانی و اقتصادی تابع دانش مدیریت و نظریههای علمی و اصول فنی و مهندسی است نه گرایشهای سیاسی)
- اجرای سیاست عدم تمرکز و تفویض اختیارات به مدیران محلی.
- انتصاب و آموزش مدیران بومی دردآشنا و متخصص در بخشهای مختلف در اجرای اصل شایستهسالاری.
- انجام رایزنیها و ارائهی طرحها و پروژههای مطالعه شده همراه با توجیهات علمی و عملی در ابعاد مختلف اقتصادی،اجتماعی و سیاسی و ... به مقامات و مدیران مرکز نشین بهمنظور تصویب و تأمین و تخصیص اعتبارات موردنیاز.
- تأمین و تخصیص و جذب اعتبارات جهشی و جبرانی خارج از بودجههای سنواتی .
- شناسایی و تشویق سرمایهگذاران خارجی و داخلی و محلی برای سرمایه گذاری و ایجاد اعتماد و تضمین امنیت سرمایههای آن ها.
- شناسایی دقیق نیازها و تعیین ضرورتها و اولویتبندی آنها برای قرار گرفتن در پروسه اجرایی.
آنچه آمد کلیاتی بود که صرفاً ضمن طرح مسئله اشاراتی به موانع و الزامات و تا حدودی به تهدیدات و راهکارهای پروسهی توسعه موزون و پایدار کردستان داشت.بدیهی است این مبحث مستلزم مطالعات و فعالیتهای کارشناسی است که البته در حوزهی وظایف کارگروه پیشنهادی خواهد بود.
قابلذکر است این یادداشت صرفاً به متغیرها و عوامل درونی و قابلکنترل اشاره دارد بنابراین باید شرایط و اوضاعواحوال سیاسی و اقتصادی ملی و بخصوص بینالمللی را مدنظر قرارداد و منطبق و همسو با آن اقدام کرد.
تـوسعه، تغییرات هدفدار برای حصول به اهداف خاص است. جامعه بهمثابه فرد، مراحل گوناگونی از رشد و تکامل را طی میکند تا به حد مشخصی از بلوغ فیزیکی و فکری برسد. به سخن دیگر توسعه، عبارت است از یک تحول تاریخی در جمیع جنبههای سیاسی، اقتصادی، فـرهـنـگـی و اجـتـمـاعـی،
بنابراین توسعه جریانی چندبعدی است که مستلزم تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی ، طرز تـلقـّی، بـاورهـای عـامـه مـردم و نـهـادهـای مـلّی و نـیـز تـسـریـع رشـد اقـتـصادی، کاهش نابرابریها و ریشهکن کردن فقر مطلق است. بهعبارتدیگر، توسعه، به معنای ارتـقـای مـسـتـمـر کل جامعه و نظم اجتماعی بهسوی زندگی بهتر و یا انسانیتر است.
نـخـسـت اینکه تـوسـعـه دارای عـوامـلی اسـت کـه مهمترین ایـن عـوامـل عـبـارت اسـت از: رشـد عـلمـی، فـرهـنـگـی و سـیـاسـی از راه ریشهکنی جهل و بیسوادی، فقرزدایی و تولید ثروت، پیشرفت صنعتی و ابزار تولید، زدودن نابرابریها و برقراری عدالت سیاسی و اقتصادی و اجتماعی، توزیع عادلانه، کار و کوشش مولّد و مفید، همکاری و تعاون و مشارکت عمومی و مانند آن.
دوم اینکه تـوسـعـه دارای ابعاد گوناگونی است که میتوان آنها را در چهار دسته کـلی تقسیمبندی کـرد: تـوسـعـه اقـتصادی ، توسعه سیاسی ، توسعه فرهنگی و توسعه اجتماعی.
با این تعاریف هدف این یادداشت پرداختن به الزامات و موانع توسعه در کردستان ایران است. ناگفته پیداست گزارشهای منابع رسمی مانند بانک مرکزی و مرکز آمار ایران و شاخصها و آمارهای موجود گویای این واقعیت تلخ است که استانهای محروم و بخصوص استان کردستان در میان استانهای کشور آخرین رتبهها را در بخشهای اقتصادی و اجتماعی به خود اختصاص داده است. بهعنوان نمونه ازنظر اشتغال رتبه ۲۹و درآمد سرانه رتبه۲۷ را دارد. گرچه به یمن پیشینه تاریخی و هویت و اصالت نژادی و متأثر از نوع روابط در ابعاد سیاسی,فرهنگی و هنری توسعهیافته و در مقایسه با دیگر مناطق کشور با تفاوت معناداری پیش تاز است, اما آنچه مهم و قابلبررسی است توسعه و پیشرفت سیاسی-فرهنگی بهموازات پسرفت و محرومیت امور اقتصادی و زیربناهاست که خود پارادوکسی در تضاد با تفکر سیستمی و مغایر با اصول توسعه همهجانبه و موزون و پایدار است. درنتیجه میتوان گفت کردستان ایران بدنی ضعیف با پاها و اسکلتی نحیف و معده خالی اما بامغزی قوی و پویاست؛ که چنین بدن ضعیفی کشش و توان تغذیه و حمل این مغز قوی و پویا را ندارد. درخشش جوانان و نخبگان زن و مرد در عرصههای علمی و فرهنگی و هنری و
شور و شعور فزاینده سیاسی و اجتماعی آنگونه که در سالها و ماههای اخیر شاهد بودیم. حرکتها و تلاش های مردمی در حوزههای زیستمحیطی و روابط انسانی و امور اجتماعی با مصادیق فراوان گویا و حاکی از رشد و بلوغ سیاسی و فرهنگی مردمان کردزبان است شکستن تفنگها و قفسها و قلیانها و تراشیدن سرها درسها و پیامهایی بود که از محرومترین مناطق اقتصادی کشور به جامعه انسانی در سطح ملی و بینالمللی مخابره شد و شاهد بازخوردهای جهانی این رخدادهای تاریخی بوده و هستیم. بنابراین آنچه مهم و حیاتی ست ایجاد توازن و تعادل بین بخشها و زیر بخشهای سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و در نیل به توسعه موزون و پایداراست. برای تحقق این مهم باید با شناخت موانع، راهها و راهکارهای عملیاتی را برگزید و به الزامات و قواعد آن عمل نمود.
واقعیتهای موجود نشان میدهد مهمترین موانع توسعه زیربناها و امور اقتصادی در کردستان عبارت است از:
- نظام اداری و اقتصادی متمرکز و مرکزگرا
- تداوم نگرش غیر علمی حاکم بر منطقه
- کمبود اعتبارات ارزی و ریالی
- ضعف مزمن مدیریت کلان در هدف گزاری و ضرورت برنامهریزی و تأمین و تخصیص و توزیع عادلانه اعتبارات ملی و استانی.
- فقدان تخصص و مهارتهای مدیریتی لازم وعدم تسلط و آشنایی مدیران استانی تازهوارد به موقعیتها و زمینهها و پتانسیلها و مزیتهای نسبی منطقه. بهعنوانمثال در زمان مجلس ششم وقتی نمایندگان استان و استاندار وقت در سازمان برنامه در خصوص تعیین تکلیف پروژههای ملی با آقای دکتر ستاری فر رئیس سازمان جلسه داشتیم به دلیل عدم شناخت و فقدان اطلاعات آقای استاندار، اساساً سد گاران مریوان در دستور جلسه قرار نگرفته بود وجود استاندار محترم تا آن زمان واژه گاران را نشنیده بود که از اجرای سد گاران دفاع کند در چنین اوضاعواحوالی بود که بهحکم وکالت مردم اما در نقش مدیر اجرایی با ارائه توجیهات فنی و اقتصادی، شروع مطالعات فاز صفر را پیگیری کردم تا در پروسه اجرایی قرار گرفت و سپس آقای استاندار در کارنامه خود ثبت کرد.
-افزایش روزافزون هزینههای سرمایه گذاری به دلیل عدم ثبات اقتصادی و تورم و گرانی نرخ ارزهای خارجی. قابلذکر است آن زمان که استانهای برخوردار مرکزی مانند تهران و اصفهان و فارس و کرمان و خراسان و ... با دلار ۷ تومانی و در فضای امن سرمایه گذاری میکردند مناطق کردنشین درگیر در جنگ ۸ ساله اندک سرمایههای خود را نیز زیر بمباران های وحشیانه رژیم بعث عراق از دست دادند.
- ضعف مالی بخش خصوصی وعدم احساس امنیت در سرمایه گذاری.
- فقدان زیر ساخت ها مانند راه آهن،بزرگراهها و...
بنابراین با شناخت موانع اصلی میتوان نسخه پیچید و درمان را آغاز کرد. در اینجا ذکر اهم الزامات و راهکارهای توسعه منطقه به شرح زیر بیان می شود:
- تشکیل کارگروهی که رئیسجمهور محترم در تبلیغات انتخاباتی در سالن آزادی سنندج وعده آن را داده بود البته متشکل از افراد حقیقی و حقوقی واجد شرایط.
- تشکیل اتاق فکر و ایجاد بانک اطلاعاتی ضمن جمعآوری اطلاعات موردنیاز درزمینه های مختلف بهمنظور شناخت دقیق پتانسیلها و مزیتها بر پایه طرح آمایش سرزمینی.
- انجام مطالعات و بررسیهای کارشناسی و هدف گزاری و تدوین برنامههای کوتاهمدت و میانمدت و بلندمدت.
- اجرای بدون قید و شرط اصل شایستهسالاری در انتصاب مدیران، فارغ از بخشی ملاحظات (با توجه به اینکه امور عمرانی و اقتصادی تابع دانش مدیریت و نظریههای علمی و اصول فنی و مهندسی است نه گرایشهای سیاسی)
- اجرای سیاست عدم تمرکز و تفویض اختیارات به مدیران محلی.
- انتصاب و آموزش مدیران بومی دردآشنا و متخصص در بخشهای مختلف در اجرای اصل شایستهسالاری.
- انجام رایزنیها و ارائهی طرحها و پروژههای مطالعه شده همراه با توجیهات علمی و عملی در ابعاد مختلف اقتصادی،اجتماعی و سیاسی و ... به مقامات و مدیران مرکز نشین بهمنظور تصویب و تأمین و تخصیص اعتبارات موردنیاز.
- تأمین و تخصیص و جذب اعتبارات جهشی و جبرانی خارج از بودجههای سنواتی .
- شناسایی و تشویق سرمایهگذاران خارجی و داخلی و محلی برای سرمایه گذاری و ایجاد اعتماد و تضمین امنیت سرمایههای آن ها.
- شناسایی دقیق نیازها و تعیین ضرورتها و اولویتبندی آنها برای قرار گرفتن در پروسه اجرایی.
آنچه آمد کلیاتی بود که صرفاً ضمن طرح مسئله اشاراتی به موانع و الزامات و تا حدودی به تهدیدات و راهکارهای پروسهی توسعه موزون و پایدار کردستان داشت.بدیهی است این مبحث مستلزم مطالعات و فعالیتهای کارشناسی است که البته در حوزهی وظایف کارگروه پیشنهادی خواهد بود.
قابلذکر است این یادداشت صرفاً به متغیرها و عوامل درونی و قابلکنترل اشاره دارد بنابراین باید شرایط و اوضاعواحوال سیاسی و اقتصادی ملی و بخصوص بینالمللی را مدنظر قرارداد و منطبق و همسو با آن اقدام کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.