|

حصار شهرک‌ها شکسته خواهد شد

مسائل و چالش‌های اجتماعی صنعت گاز

سیدامیر ابوطالبیان‌، مشاور اجتماعی بیژن زنگنه با خوشرویی از ما استقبال می‌کند. فضای اجتماعی حاکم بر گفت‌وگو این امکان را فراهم می‌آورد تا هرچه در بازدید میدانی از منطقه پارس جنوبی ديده بودم با او در میان بگذارم. از وضعیت نیروی انسانی و حتی شهروندان جنوبی کشور. او معتقد بود تغییر نگرشی در وزارت نفت به‌وجود آمده و مسئولیت اجتماعی برای وزارتخانه تعریف شده است، حتی از تغییرات بیژن زنگنه هم سخن گفت که دیگر توسعه از نظر مردِ یکه‌تاز میدان‌های نفتی، فقط فیزیکی تعریف نمی‌شود و توسعه انسانی نیز در آن لحاظ شده است. ماحصل این تحلیلِ جدید در ساختار وزارت نفت چگونه و با چه اجزائی پیش خواهد رفت، موضوعی است که مشاور اجتماعی بیژن زنگنه به آن پاسخ داده است.

در گذشته تنها فهم ما از توسعه، رشد اقتصادی و عمران فیزیکی بود. در چند دهه‌ اخیر توسعه خالی از مفاهیم انسانی بوده است؛ حداقل در سطح مدیران اصلی. ناکارآمدی آن رویکردها و تهی‌کردن توسعه از مفهوم انسانی باعث مشکلاتی شده است که نمودش را با اندکی گردش در منطقه می توانیم ببینیم. شما نظر خود را دراین‌باره بفرمایید. آیا سعی شده است این نگرش در سطح مدیران تغییر کند؟
صنعت نفت از چهار شرکت اصلی تشکیل می شود که یکی از آنها شرکت ملی گاز ایران و بعدی شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی پتروشیمی و در نهایت شرکت ملی پالایش و پخش است. اینها وظایف و خدمات خاصی را عهده دار هستند. سوخت خودروها باید در جایگاه های مربوط تأمین شود و گازرسانی به مردم شهر و روستا ضروری است. این مجموعه را می توان دارای مأموریت خدماتی دانست. هنر ما این است که ضمن حفظ ابعاد خدمت‌گزاری و خدمات رسانی، به مسائل نگاهی جامع داشته باشیم. تولیدمحوری نمی تواند تنها هدف‌مان تلقی شود. در دوره‌ اخیر که زیر نظر جناب آقای مهندس زنگنه فعالیت می کنیم، به همین دلایل قرار شد بنده به عنوان مشاور اجتماعی، عهده دار بعضی حوزه های کاری شوم. در حکمی که ایشان انشا فرمودند، تأکید و تصریح داشتند: برای هماهنگی و تناسب بیشتر توسعه‌ اجتماعی با توسعه‌ صنعتی تلاش کنید. این یک خلأ مهم در صنعت بود که از دید وزیر محترم نیز پنهان نمانده است. بین توسعه‌ صنعتی و اجتماعی تناسبی نمی بینیم.
تلاش می کنیم مفهوم توسعه‌ اجتماعی را در صنعت نفت عملیاتی کنیم. از یک طرف اگر صرفا به چارچوب مقررات، قوانین و وظایف نگاه کنیم، می بینیم امر توسعه‌ اجتماعی مستقیما برعهده‌ بعضی دیگر از وزارتخانه‌ها قرار گرفته است؛ اما هیچ‌یک از وزارتخانه‌ها نمی توانند وظایف خود را بدون توجه به محیط زیست، مردم و حتی همکاران خودشان انجام دهند. نمی توان صرفا تصور کرد که ما صرفا تولیدکننده‌ نفت و گاز هستیم ولی پیامدها و تبعات فعالیت خود را نادیده بگیریم. ما در صنعت نفت تلاش های خود را در چارچوب حفظ تناسب بین توسعه‌ صنعتی و اجتماعی انجام می‌دهیم. وارد مبانی نظری نمی شویم؛ بلکه می خواهیم این مفهوم را به عمل برسانیم. صنعت نفت اگر بخواهد به توسعه‌ صنعتی، یعنی تولید برسد راه دیگری ندارد. قطعا افزایش محصولات پتروشیمی و گاز برای مصارف داخلی، صادرات و تأمین منافع کشور ضروری خواهد بود ولی علاوه بر آن، لازم است فکری برای ارتقای کیفیت زندگی همکاران خودمان در مناطق عملیاتی و همچنین جامعه‌ میزبان در اطراف تأسیسات نفتی داشته باشیم.
درست است که تولید گاز و نفت هم منافع اقتصادی کشور را تأمین می کند؛ اما قطعا نمی توان از مردمی که پیرامون آن صنایع هستند، غفلت کرد. در چارچوب فعالیت های‌مان در مناطق عملیاتی به این موضوع پرداخته ایم که بفهمیم چه فرایندها و چه ارتباطاتی بین ما و جامعه وجود دارد و رابطه‌ ما با محیط زیست چگونه تنظیم می شود. مثلث سه‌ضلعی نفت- جامعه - مردم را تعریف كرده‌ایم. بررسی های پژوهشی نیز با نگاه کاربردی و عملیاتی داشته ایم برای اینکه روابط را ارزیابی و تجزیه و تحلیل کنیم. می توانستیم راهکارهای بهبود آنها را به طرف زندگی بهتر برای همکاران خودمان و جوامع بومی رقم بزنیم. در مناطق عملیاتی تلاش کرده ایم نوعی ساماندهی فعالیت ها صورت گیرد.
در این مسیر همیشه سعی کرده ام نگاه همکاران خود را به این نکته جلب کنم که علاوه بر تولید نفت نسبت به توسعه‌ اجتماعی نیز مسئولیت داریم. باید مصادیق و مفاهیم توسعه‌ اجتماعی را بفهمیم. یادآوری كرده‌ ام که چه کارها و فعالیت هایی را انجام داده اند و باید انجام دهند.
از سال 75 که در منطقه عسلویه، صنعت نفت شروع به فعالیت کرده است تا الان که در آستانه‌ سال 95 هستیم، یک بازه‌ 20 ساله را گذرانده ایم. در 20 سال تلاش شده نگاه مدیران نفتی به این مسئله معطوف شود. در این 20 سال دستاوردمان چه بوده است؟ آیا صرفا تولید کرده ایم یا علاوه بر تولید، محیط زیست را نیز بهبود بخشیده‌ایم؟ آیا علاوه بر تولید و استقرار صنعت نفت، پیامدهای حضور خود را نیز در آنجا بررسی کرده ایم؟ مسلما این پیامدها، هم از نوع مثبت بود است و هم منفی!
ما با حضورمان در آن منطقه و مناطق مشابه، فعالیت های عمرانی، خدماتی و پشتیبانی را به انجام رسانده ایم. امروز سطح زندگی مردم آن مناطق و انتظارات‌شان نسبت به گذشته تفاوت دارد. یک مصداق جزئی این است که مردم مناطق مذکور قبلا آرزو می کردند فرزندان‌شان معلم شوند ولی الان دوست دارند مهندس نفت و پتروشیمی شوند. این تغییرات در نوع نگاه مردم و حتی سطح زندگی آنها به وجود آمده است. درعین‌حال، پیامدهای منفی نیز داشته ایم. در مناطق مذکور، به محیط زیست آسیب‌هایی زده ایم که جبران‌شدنی نیستند. پیشنهادم به همکاران خود این است که حضورمان را در آن منطقه ارزیابی کنیم و ببینیم آیا می‌توان در 20 سال آینده به شکل دیگری حرکت کنیم که اهداف توسعه‌ اجتماعی را به درجات بهتری محقق سازیم؟
در این خصوص شاخصی برای اندازه‌گیری تعریف شده است؟ آن شاخص ها چیست؟
مفهوم «مسئولیت اجتماعی شرکتی» (Corporate Social Responsibility) حکم می‌کند امروزه همه‌ سازمان‌ها به آن می پردازند. ابعاد گوناگون اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و اخلاقی دارد. امروز مجموعه شرکت‌های صنعتی دنیا دیگر به اینکه صرفا دنبال سود باشند، قائل نیستند، بلکه حتی برای سودِ بیشتر هم معتقدند باید به مسئولیت های اخلاقی و اجتماعی خود متعهد بمانند. «مسئولیت در قبال ذی‌نفعان» را در نظر می گیرند. ما نیز در مناطق نفتی سعی کرده‌ایم مدل هایی طراحی کنیم که شرکت‌های همکارمان در نگاه برنامه ای و استراتژیک، ذی‌نفعان خود را بشناسند و آنها را دسته بندی کنند. میزان و نوع رابطه با ذی‌نفعان را می توانند برای خود تعریف کنند و ببینند هرکدام در چه درجه ای از اهمیت نسبت به مجموعه‌ صنعتی قرار دارند و رابطه‌ خود را بر همین اساس تنظیم کنند. شاخص ما این است. همه‌ کسانی را که به نوعی از فعالیت های ما متأثر می شوند، باید شناسایی، دسته بندی و ارزیابی کنیم تا ببینیم چه نوع رابطه ای با آنها داشته ایم و برای تحقق مفهوم توسعه‌ اجتماعی و ارتقای سطح زندگی در آن مناطق اقدام کنیم. این ارتقا هم درباره همکاران‌مان و جامعه‌ محلی حائز اهمیت است. چنین باوری در صنعت نفت قویا به وجود آمده که در مناطق نفتی نمی توانیم بین سطح زندگی مردم و سطح رفاه همکاران خودمان تفکیک قائل شویم. اگر زیرساخت ها در آن نواحی توسعه یابد و سطح رفاه اجتماعی تقویت شود، علاوه بر مردم و جامعه‌ محلی، همکاران خودمان نیز از آن بهره مند می شوند.
بگذارید با دید انتقادی به این مسئله نگاه کنیم. من آنجا را از نزدیک دیده ام. به‌درستی اشاره کردید که سطح زندگی مردم آن منطقه با تبعیض مواجه است. سیاست‌های وزارت نفت به سمتی رفت که خصوصی سازی را جدی بگیرد و بدنه‌ خودش را حجیم نکند. عده ای را کنار گذاشت و در عوض شروع به آوردن آدم های جدید در قالب قراردادهای پیمانکاری کرد. تفاوت فاحشی بین دریافتی های اینها و پرسنل رسمی وجود دارد. از طرف دیگر، وقتی وارد شهر می شوید می بینید صنعت نفت، نگرش اجتماع را بهم زده است. اجازه نمی دهد فردی که کشاورزی یا دامداری می کرده است به همان شغل ادامه دهد. انگار حضور صنعت در آن منطقه، نظام اجتماعی و اقتصادی را بر هم زده است. حتی دیگر آب در اختیار ندارند. صنایع نفت و گاز به قدری آب مصرف می کنند که برای کشاورزی و دامداری آبی باقی نمی ماند. در شهر جم شکایت می کردند که «باغ های انار ما خشک شده اند. دیگر کسی اصلا به کاشت انار نمی اندیشد؛ درحالی‌که تا پنج، شش سال پیش، انار جزء محصولات باکیفیت منطقه محسوب می شد». حضور صنعت نفت ما نوعی آپارتاید را در منطقه ایجاد کرده است. این را چطور می خواهید حل کنید؟
اشاره به نگاه نقادانه کردید. من هم موافقم که باید به نقد پرداخت. منتها باید ابعاد مثبت و منفی را هم‌زمان ببینید. به‌این‌ترتیب به نوعی جمع‌بندی واقع بینانه می رسیم. شما مثال «جم» و «عسلویه» را زدید. زندگی مردم را نمی توان از صنعت جدا دید.
آقای زنگنه اخیرا در همایش مدیران گاز درباره‌ توسعه‌ انسانی مطالبی گفتند. بیان این نکته از طرف ایشان برایم عجیب بود؛ زیرا همیشه توسعه را از جنس فیزیکال می دیدند. با ایشان زیاد صحبت کرده ام. الان به نظر می رسد نوعی تغییر نگرش پیدا کرده‌اند؟
بگذارید مثالی بزنم. پروژه‌‌‌ای تعریف کردیم با عنوان «بررسی عوامل و ابعادِ مشکلات و مسائل اسکان و زندگی کارکنان صنعت نفت و گاز در منطقه عسلویه و تدوین راهبردها و خطوط کلی سیاست‌های اسکان در آینده». آنجا به نقد خودمان پرداختیم. نگاه نقادانه و چالشی به 20 سال حضور خود داشتیم. یکی از پدیده هایی که در 20 سال اتفاق افتاده، شهرک نشینی است. در یک منطقه، شهرکی در کنار شهر ایجاد و خودمان را محصور کرده ایم. طبق یافته های اجمالی این پژوهش‌ها که خدمت آقای وزیر هم گزارش کردیم، بهتر بود به جای اینکه در یک منطقه جدا از مردم و جدا از جامعه محصور باشیم، دوگانگی به وجود نیاوریم. مردمی که در آنجا زندگی می کنند نوعی دسته بندی اجتماعی نسبت به شهرکی و شهری در ذهن خود ترسیم می کنند که لزوما واقعیت ندارد؛ ولی مدل های زندگی خود را مجزا می بینند. در یافته های پروژه، هر دو بُعد دیده شده است. از سویی همکاران ما زندگی خود را پادگانی تلقی می کنند و از طرفی مردم شهر، ایشان را جدا از خود می بینند. سعی شده خدمات آموزشی، فرهنگی و درمانی در آن شهرک ها به وجود آید؛ ولی خلأ روابط اجتماعی و پایین‌بودن سطح تعاملات بین ساکنان مشهود است. اخیرا آقای وزیر این امر مهم را در سطح صنعت نفت ابلاغ کردند که «برای حل مشکل اسکان کارکنان‌مان دیگر نباید سراغ شهرک نشینی برویم؛ حتی نباید خانه‌ سازمانی بسازیم مگر در حد خیلی محدود در مناطق دوردست که امکان دسترسی وجود ندارد. باید در کنار مردم و در شهرهای موجود زندگی کنیم یا محله ای از یک شهر را برای کارکنان خود انتخاب كنيم. در مقابل، به تقویت ساختارهای موجود محله ها و شهرهای موجود کمک می كنيم. بعضی امکانات و خدمات را برای‌شان توسعه می دهیم. خدمات و ورزشگاه به شهر می بریم تا با مردم زندگی کنیم».
در آستانه‌ 50سالگی صنعت گاز، معتقدم آن نگرش جدید می تواند در جریان آمایش سرزمینی کشور، مخصوصا در مناطق نفتی آثار مثبتی را نمایان كند. برداشتن حصار و ممنوع‌کردن شهرک سازی باعث می شود در هر نقطه به سراغ نزدیک ترین مکان شهری برویم. خودتان می دانید که «گشتاورِ جمعیت» یکی از بنیادی ترین ارکان توسعه‌ اجتماعی است. چهار گشتاور معروف را مطرح می کنند که عمده‌ترینش جمعیت است. ما به عنوان صنعت نفت نگاه‌مان این است که در مناطق نفتی، در کنار جمعیت های موجود و در نزدیک ترین محل به تأسیسات نفتی مستقر شویم.
جدیدا آقای وزیر ابلاغ کرده اند: «همکاران ما از حالت اقماری خارج شوند». اقماری یعنی اینکه 15 روز در محل تأسیسات و 15 روز در شهر خودشان باشند. زندگی اقماری لطمه‌ بزرگی به بعد خانواده‌ آنها که هسته‌ اصلی اجتماع است، می زد. اینها 15روز از خانواده‌های خود و تربیت فرزندان‌شان بی خبر هستند و بازمی مانند. در سال جاری این دستور را ابلاغ فرمودند. الان همکاران صنعت نفت در تدارک تمهیداتی برای اسکان همکارانی هستند که باید در نزدیکی تأسیسات بمانند. بدین ترتیب با خانواده‌های خود در آنجا زندگی می کنند. این دو دستورالعمل باعث جلوگیری از شهرک سازی و بیرون‌آمدن از حالت اقماری خواهد شد.
می دانید که یکی از الزامات انسجام در هر جامعه ای، چه جامعه‌ خرد یا کلان، این است که بین عناصر تشکیل‌دهنده‌ آن هدف مشترکی به وجود آید. بر اساس آنچه در مدت اخیر راجع به شهرک‌ها و مجتمع های جم بررسی کرده ایم، همان هدف مشترک در شهرک‌ها تبدیل به معضل شده است. درگیرشدن شدید زندگی و کار ساکنان شهرک را شاهد هستیم. مردم حتی در صف نانوایی راجع به کار حرف می زنند. در میهمانی ها و تمام جمع ها به مسائل کاری اشاره دارند. به‌نظر می‌رسد باید دغدغه های جایگزین جدیدی برای ساکنان آن شهرک‌ها به وجود آید که از فضا و محیط کاری خود فاصله بگیرند. چه تدابیری برای چنین جایگزینی در نظر گرفته اید؟
سه محور را برای تحقق این مهم دنبال می كنيم: اولا دیگر توصیه به شهرک سازی و شهرک نشینی نخواهیم کرد. بالعکس، همکاران‌مان در شهرهای مختلفی که قابل سکونت هستند و مسافت نسبتا نزدیکی به محل کار دارند، ساکن خواهیم کرد. ما کمک‌شان می کنیم که خانه بگیرند. اشاره درستی به زیرساخت ها فرمودید. باید توجه کنیم که در آن مناطق باعث رشد تقاضا و ایجاد ناهماهنگی های اقتصادی نشویم. چون اهل تحقیق و مطالعه هستید می توانید بررسی کنید که از زمان صدور دستور آقای مهندس زنگنه بخش خصوصی با علاقه‌مندی بیشتری در همان مناطق شروع به ساخت‌و‌ساز كرده اند؛ زیرا رشد تقاضا را می بینند. بعضی زیرمجموعه های نفت مثل پتروشیمی ها که خصوصی هستند، سرعت عمل زیادتری در تصمیم گیری های اقتصادی دارند و از بقیه جلو افتاده اند. آنها مرتب با بخش خصوصی قرار می گذارند تا در محلات مختلفی که همکاران‌شان تمایل به سکونت دارند شروع به ساخت‌و‌ساز کنند. علاوه بر آن، چاره‌جویی هایی بر اساس راهبردهای پژوهش‌های خود انجام می دهیم تا دوگانگی بین شهر و شهرک به وجود نیاید. در مناسبت های مختلف مراسم مشترک می گذاریم. می خواهیم شهری ها نیز به آن مراسم بیایند. گاهی هم داخل شهر برگزار می کنیم که شهرکی ها به مردم بپیوندند و مراوده بین‌شان صورت گیرد. در مجموع، تمهیداتی اندیشیده ایم که دوگانگی کاهش یابد. بیمارستان ما در جم، نزدیک به 70 درصد خدمات خود را به بومی ها ارائه می‌كند؛ زیرا این توقع و مطالبه وجود دارد. البته قدری تحت فشار همکاران هستیم. آنها می گویند «ما در نوبت می مانیم» اما ضرورت اجتماعی را درک كرده ایم. در حال تدوین دستورالعملی هستیم که ابلاغ کنیم، مسئولیت اجتماعی خود را در قبال جامعه‌ بومی روشن کنیم و آنها نیز بتوانند در نوبت های خاصی از مجموعه های ورزشی ما استفاده کنند. دیگر شهرک نشینی را توسعه نمی دهیم تا آسیب‌های آن را دامن نزنیم. راه هایی هم به وجود می آوریم که تعامل بین کارکنان و جامعه‌ بومی تقویت شود. برای اینکه زندگی همکاران خودمان از کیفیت خوبی برخوردار باشد سالی پنج، شش بار سفر را به شهرهای خودشان و شهرهای زیارتی و تفریحی در برنامه ایشان قرار می دهیم و مزایایی فراهم می کنیم. بدین ترتیب قدری از فضای کار دور می شوند و به فضای زندگی می رسند. اقدام دیگری که در حال انجام است، توسعه‌ فضاهای مسکونی در مناطق هدف است. بدین ترتیب همکارانی که در خانه های سازمانی هستند، می توانند منتقل شوند.
اکنون نگاه جدیدی ایجاد شده است که گامی مثبت به حساب می آید. همایشی تحت عنوان «مسئولیت اجتماعی شرکتی در صنعت نفت» تعریف کرده ایم تا به تغییر نگرش و ساماندهی فعالیت ها کمک كنيم. در شورای سیاست‌گذاری و شورای علمی همایش، مدیران اصلی صنعت نفت، ازجمله جناب آقای وزیری‌هامانه به عنوان رئیس شورای سیاست‌گذاری در کنار مدیران چهار شرکت اصلی قرار می گیرند. مدیرعامل بهداشت و درمان، مدیر HSE و تمام بخش های مرتبط می آیند. تلاش این است که با چنین گردهمایی هایی نگاهی جدید را تبیین و عملیاتی کنیم. الان از طرفی همکاران ما و از سوی دیگر مردم محل، احساس ناخوشایندی نسبت به زندگی در منطقه دارند. در 20 سال گذشته نسبت به این موضوعات کم‌کاری کرده ایم. در حوزه‌ نفت همیشه تولیدمحور بوده ایم. اکنون یک پارامتر هم مزید بر علت شده است. طرف مقابل دارد برمی دارد و ما نیز باید سریع‌تر برداشت کنیم. اینکه دوست داریم از رقیب کم نیاوریم احساس مثبتی است اما از انسان‌محوری به سمت تولیدمحوری رفته ایم. به همین دلیل، عنوان همایش را «تغییر نگرش» گذاشته ایم. در آینده باید جبران مافات کنیم و با سرعت بیشتری به اصلاح بپردازیم.

سیدامیر ابوطالبیان‌، مشاور اجتماعی بیژن زنگنه با خوشرویی از ما استقبال می‌کند. فضای اجتماعی حاکم بر گفت‌وگو این امکان را فراهم می‌آورد تا هرچه در بازدید میدانی از منطقه پارس جنوبی ديده بودم با او در میان بگذارم. از وضعیت نیروی انسانی و حتی شهروندان جنوبی کشور. او معتقد بود تغییر نگرشی در وزارت نفت به‌وجود آمده و مسئولیت اجتماعی برای وزارتخانه تعریف شده است، حتی از تغییرات بیژن زنگنه هم سخن گفت که دیگر توسعه از نظر مردِ یکه‌تاز میدان‌های نفتی، فقط فیزیکی تعریف نمی‌شود و توسعه انسانی نیز در آن لحاظ شده است. ماحصل این تحلیلِ جدید در ساختار وزارت نفت چگونه و با چه اجزائی پیش خواهد رفت، موضوعی است که مشاور اجتماعی بیژن زنگنه به آن پاسخ داده است.

در گذشته تنها فهم ما از توسعه، رشد اقتصادی و عمران فیزیکی بود. در چند دهه‌ اخیر توسعه خالی از مفاهیم انسانی بوده است؛ حداقل در سطح مدیران اصلی. ناکارآمدی آن رویکردها و تهی‌کردن توسعه از مفهوم انسانی باعث مشکلاتی شده است که نمودش را با اندکی گردش در منطقه می توانیم ببینیم. شما نظر خود را دراین‌باره بفرمایید. آیا سعی شده است این نگرش در سطح مدیران تغییر کند؟
صنعت نفت از چهار شرکت اصلی تشکیل می شود که یکی از آنها شرکت ملی گاز ایران و بعدی شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی پتروشیمی و در نهایت شرکت ملی پالایش و پخش است. اینها وظایف و خدمات خاصی را عهده دار هستند. سوخت خودروها باید در جایگاه های مربوط تأمین شود و گازرسانی به مردم شهر و روستا ضروری است. این مجموعه را می توان دارای مأموریت خدماتی دانست. هنر ما این است که ضمن حفظ ابعاد خدمت‌گزاری و خدمات رسانی، به مسائل نگاهی جامع داشته باشیم. تولیدمحوری نمی تواند تنها هدف‌مان تلقی شود. در دوره‌ اخیر که زیر نظر جناب آقای مهندس زنگنه فعالیت می کنیم، به همین دلایل قرار شد بنده به عنوان مشاور اجتماعی، عهده دار بعضی حوزه های کاری شوم. در حکمی که ایشان انشا فرمودند، تأکید و تصریح داشتند: برای هماهنگی و تناسب بیشتر توسعه‌ اجتماعی با توسعه‌ صنعتی تلاش کنید. این یک خلأ مهم در صنعت بود که از دید وزیر محترم نیز پنهان نمانده است. بین توسعه‌ صنعتی و اجتماعی تناسبی نمی بینیم.
تلاش می کنیم مفهوم توسعه‌ اجتماعی را در صنعت نفت عملیاتی کنیم. از یک طرف اگر صرفا به چارچوب مقررات، قوانین و وظایف نگاه کنیم، می بینیم امر توسعه‌ اجتماعی مستقیما برعهده‌ بعضی دیگر از وزارتخانه‌ها قرار گرفته است؛ اما هیچ‌یک از وزارتخانه‌ها نمی توانند وظایف خود را بدون توجه به محیط زیست، مردم و حتی همکاران خودشان انجام دهند. نمی توان صرفا تصور کرد که ما صرفا تولیدکننده‌ نفت و گاز هستیم ولی پیامدها و تبعات فعالیت خود را نادیده بگیریم. ما در صنعت نفت تلاش های خود را در چارچوب حفظ تناسب بین توسعه‌ صنعتی و اجتماعی انجام می‌دهیم. وارد مبانی نظری نمی شویم؛ بلکه می خواهیم این مفهوم را به عمل برسانیم. صنعت نفت اگر بخواهد به توسعه‌ صنعتی، یعنی تولید برسد راه دیگری ندارد. قطعا افزایش محصولات پتروشیمی و گاز برای مصارف داخلی، صادرات و تأمین منافع کشور ضروری خواهد بود ولی علاوه بر آن، لازم است فکری برای ارتقای کیفیت زندگی همکاران خودمان در مناطق عملیاتی و همچنین جامعه‌ میزبان در اطراف تأسیسات نفتی داشته باشیم.
درست است که تولید گاز و نفت هم منافع اقتصادی کشور را تأمین می کند؛ اما قطعا نمی توان از مردمی که پیرامون آن صنایع هستند، غفلت کرد. در چارچوب فعالیت های‌مان در مناطق عملیاتی به این موضوع پرداخته ایم که بفهمیم چه فرایندها و چه ارتباطاتی بین ما و جامعه وجود دارد و رابطه‌ ما با محیط زیست چگونه تنظیم می شود. مثلث سه‌ضلعی نفت- جامعه - مردم را تعریف كرده‌ایم. بررسی های پژوهشی نیز با نگاه کاربردی و عملیاتی داشته ایم برای اینکه روابط را ارزیابی و تجزیه و تحلیل کنیم. می توانستیم راهکارهای بهبود آنها را به طرف زندگی بهتر برای همکاران خودمان و جوامع بومی رقم بزنیم. در مناطق عملیاتی تلاش کرده ایم نوعی ساماندهی فعالیت ها صورت گیرد.
در این مسیر همیشه سعی کرده ام نگاه همکاران خود را به این نکته جلب کنم که علاوه بر تولید نفت نسبت به توسعه‌ اجتماعی نیز مسئولیت داریم. باید مصادیق و مفاهیم توسعه‌ اجتماعی را بفهمیم. یادآوری كرده‌ ام که چه کارها و فعالیت هایی را انجام داده اند و باید انجام دهند.
از سال 75 که در منطقه عسلویه، صنعت نفت شروع به فعالیت کرده است تا الان که در آستانه‌ سال 95 هستیم، یک بازه‌ 20 ساله را گذرانده ایم. در 20 سال تلاش شده نگاه مدیران نفتی به این مسئله معطوف شود. در این 20 سال دستاوردمان چه بوده است؟ آیا صرفا تولید کرده ایم یا علاوه بر تولید، محیط زیست را نیز بهبود بخشیده‌ایم؟ آیا علاوه بر تولید و استقرار صنعت نفت، پیامدهای حضور خود را نیز در آنجا بررسی کرده ایم؟ مسلما این پیامدها، هم از نوع مثبت بود است و هم منفی!
ما با حضورمان در آن منطقه و مناطق مشابه، فعالیت های عمرانی، خدماتی و پشتیبانی را به انجام رسانده ایم. امروز سطح زندگی مردم آن مناطق و انتظارات‌شان نسبت به گذشته تفاوت دارد. یک مصداق جزئی این است که مردم مناطق مذکور قبلا آرزو می کردند فرزندان‌شان معلم شوند ولی الان دوست دارند مهندس نفت و پتروشیمی شوند. این تغییرات در نوع نگاه مردم و حتی سطح زندگی آنها به وجود آمده است. درعین‌حال، پیامدهای منفی نیز داشته ایم. در مناطق مذکور، به محیط زیست آسیب‌هایی زده ایم که جبران‌شدنی نیستند. پیشنهادم به همکاران خود این است که حضورمان را در آن منطقه ارزیابی کنیم و ببینیم آیا می‌توان در 20 سال آینده به شکل دیگری حرکت کنیم که اهداف توسعه‌ اجتماعی را به درجات بهتری محقق سازیم؟
در این خصوص شاخصی برای اندازه‌گیری تعریف شده است؟ آن شاخص ها چیست؟
مفهوم «مسئولیت اجتماعی شرکتی» (Corporate Social Responsibility) حکم می‌کند امروزه همه‌ سازمان‌ها به آن می پردازند. ابعاد گوناگون اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و اخلاقی دارد. امروز مجموعه شرکت‌های صنعتی دنیا دیگر به اینکه صرفا دنبال سود باشند، قائل نیستند، بلکه حتی برای سودِ بیشتر هم معتقدند باید به مسئولیت های اخلاقی و اجتماعی خود متعهد بمانند. «مسئولیت در قبال ذی‌نفعان» را در نظر می گیرند. ما نیز در مناطق نفتی سعی کرده‌ایم مدل هایی طراحی کنیم که شرکت‌های همکارمان در نگاه برنامه ای و استراتژیک، ذی‌نفعان خود را بشناسند و آنها را دسته بندی کنند. میزان و نوع رابطه با ذی‌نفعان را می توانند برای خود تعریف کنند و ببینند هرکدام در چه درجه ای از اهمیت نسبت به مجموعه‌ صنعتی قرار دارند و رابطه‌ خود را بر همین اساس تنظیم کنند. شاخص ما این است. همه‌ کسانی را که به نوعی از فعالیت های ما متأثر می شوند، باید شناسایی، دسته بندی و ارزیابی کنیم تا ببینیم چه نوع رابطه ای با آنها داشته ایم و برای تحقق مفهوم توسعه‌ اجتماعی و ارتقای سطح زندگی در آن مناطق اقدام کنیم. این ارتقا هم درباره همکاران‌مان و جامعه‌ محلی حائز اهمیت است. چنین باوری در صنعت نفت قویا به وجود آمده که در مناطق نفتی نمی توانیم بین سطح زندگی مردم و سطح رفاه همکاران خودمان تفکیک قائل شویم. اگر زیرساخت ها در آن نواحی توسعه یابد و سطح رفاه اجتماعی تقویت شود، علاوه بر مردم و جامعه‌ محلی، همکاران خودمان نیز از آن بهره مند می شوند.
بگذارید با دید انتقادی به این مسئله نگاه کنیم. من آنجا را از نزدیک دیده ام. به‌درستی اشاره کردید که سطح زندگی مردم آن منطقه با تبعیض مواجه است. سیاست‌های وزارت نفت به سمتی رفت که خصوصی سازی را جدی بگیرد و بدنه‌ خودش را حجیم نکند. عده ای را کنار گذاشت و در عوض شروع به آوردن آدم های جدید در قالب قراردادهای پیمانکاری کرد. تفاوت فاحشی بین دریافتی های اینها و پرسنل رسمی وجود دارد. از طرف دیگر، وقتی وارد شهر می شوید می بینید صنعت نفت، نگرش اجتماع را بهم زده است. اجازه نمی دهد فردی که کشاورزی یا دامداری می کرده است به همان شغل ادامه دهد. انگار حضور صنعت در آن منطقه، نظام اجتماعی و اقتصادی را بر هم زده است. حتی دیگر آب در اختیار ندارند. صنایع نفت و گاز به قدری آب مصرف می کنند که برای کشاورزی و دامداری آبی باقی نمی ماند. در شهر جم شکایت می کردند که «باغ های انار ما خشک شده اند. دیگر کسی اصلا به کاشت انار نمی اندیشد؛ درحالی‌که تا پنج، شش سال پیش، انار جزء محصولات باکیفیت منطقه محسوب می شد». حضور صنعت نفت ما نوعی آپارتاید را در منطقه ایجاد کرده است. این را چطور می خواهید حل کنید؟
اشاره به نگاه نقادانه کردید. من هم موافقم که باید به نقد پرداخت. منتها باید ابعاد مثبت و منفی را هم‌زمان ببینید. به‌این‌ترتیب به نوعی جمع‌بندی واقع بینانه می رسیم. شما مثال «جم» و «عسلویه» را زدید. زندگی مردم را نمی توان از صنعت جدا دید.
آقای زنگنه اخیرا در همایش مدیران گاز درباره‌ توسعه‌ انسانی مطالبی گفتند. بیان این نکته از طرف ایشان برایم عجیب بود؛ زیرا همیشه توسعه را از جنس فیزیکال می دیدند. با ایشان زیاد صحبت کرده ام. الان به نظر می رسد نوعی تغییر نگرش پیدا کرده‌اند؟
بگذارید مثالی بزنم. پروژه‌‌‌ای تعریف کردیم با عنوان «بررسی عوامل و ابعادِ مشکلات و مسائل اسکان و زندگی کارکنان صنعت نفت و گاز در منطقه عسلویه و تدوین راهبردها و خطوط کلی سیاست‌های اسکان در آینده». آنجا به نقد خودمان پرداختیم. نگاه نقادانه و چالشی به 20 سال حضور خود داشتیم. یکی از پدیده هایی که در 20 سال اتفاق افتاده، شهرک نشینی است. در یک منطقه، شهرکی در کنار شهر ایجاد و خودمان را محصور کرده ایم. طبق یافته های اجمالی این پژوهش‌ها که خدمت آقای وزیر هم گزارش کردیم، بهتر بود به جای اینکه در یک منطقه جدا از مردم و جدا از جامعه محصور باشیم، دوگانگی به وجود نیاوریم. مردمی که در آنجا زندگی می کنند نوعی دسته بندی اجتماعی نسبت به شهرکی و شهری در ذهن خود ترسیم می کنند که لزوما واقعیت ندارد؛ ولی مدل های زندگی خود را مجزا می بینند. در یافته های پروژه، هر دو بُعد دیده شده است. از سویی همکاران ما زندگی خود را پادگانی تلقی می کنند و از طرفی مردم شهر، ایشان را جدا از خود می بینند. سعی شده خدمات آموزشی، فرهنگی و درمانی در آن شهرک ها به وجود آید؛ ولی خلأ روابط اجتماعی و پایین‌بودن سطح تعاملات بین ساکنان مشهود است. اخیرا آقای وزیر این امر مهم را در سطح صنعت نفت ابلاغ کردند که «برای حل مشکل اسکان کارکنان‌مان دیگر نباید سراغ شهرک نشینی برویم؛ حتی نباید خانه‌ سازمانی بسازیم مگر در حد خیلی محدود در مناطق دوردست که امکان دسترسی وجود ندارد. باید در کنار مردم و در شهرهای موجود زندگی کنیم یا محله ای از یک شهر را برای کارکنان خود انتخاب كنيم. در مقابل، به تقویت ساختارهای موجود محله ها و شهرهای موجود کمک می كنيم. بعضی امکانات و خدمات را برای‌شان توسعه می دهیم. خدمات و ورزشگاه به شهر می بریم تا با مردم زندگی کنیم».
در آستانه‌ 50سالگی صنعت گاز، معتقدم آن نگرش جدید می تواند در جریان آمایش سرزمینی کشور، مخصوصا در مناطق نفتی آثار مثبتی را نمایان كند. برداشتن حصار و ممنوع‌کردن شهرک سازی باعث می شود در هر نقطه به سراغ نزدیک ترین مکان شهری برویم. خودتان می دانید که «گشتاورِ جمعیت» یکی از بنیادی ترین ارکان توسعه‌ اجتماعی است. چهار گشتاور معروف را مطرح می کنند که عمده‌ترینش جمعیت است. ما به عنوان صنعت نفت نگاه‌مان این است که در مناطق نفتی، در کنار جمعیت های موجود و در نزدیک ترین محل به تأسیسات نفتی مستقر شویم.
جدیدا آقای وزیر ابلاغ کرده اند: «همکاران ما از حالت اقماری خارج شوند». اقماری یعنی اینکه 15 روز در محل تأسیسات و 15 روز در شهر خودشان باشند. زندگی اقماری لطمه‌ بزرگی به بعد خانواده‌ آنها که هسته‌ اصلی اجتماع است، می زد. اینها 15روز از خانواده‌های خود و تربیت فرزندان‌شان بی خبر هستند و بازمی مانند. در سال جاری این دستور را ابلاغ فرمودند. الان همکاران صنعت نفت در تدارک تمهیداتی برای اسکان همکارانی هستند که باید در نزدیکی تأسیسات بمانند. بدین ترتیب با خانواده‌های خود در آنجا زندگی می کنند. این دو دستورالعمل باعث جلوگیری از شهرک سازی و بیرون‌آمدن از حالت اقماری خواهد شد.
می دانید که یکی از الزامات انسجام در هر جامعه ای، چه جامعه‌ خرد یا کلان، این است که بین عناصر تشکیل‌دهنده‌ آن هدف مشترکی به وجود آید. بر اساس آنچه در مدت اخیر راجع به شهرک‌ها و مجتمع های جم بررسی کرده ایم، همان هدف مشترک در شهرک‌ها تبدیل به معضل شده است. درگیرشدن شدید زندگی و کار ساکنان شهرک را شاهد هستیم. مردم حتی در صف نانوایی راجع به کار حرف می زنند. در میهمانی ها و تمام جمع ها به مسائل کاری اشاره دارند. به‌نظر می‌رسد باید دغدغه های جایگزین جدیدی برای ساکنان آن شهرک‌ها به وجود آید که از فضا و محیط کاری خود فاصله بگیرند. چه تدابیری برای چنین جایگزینی در نظر گرفته اید؟
سه محور را برای تحقق این مهم دنبال می كنيم: اولا دیگر توصیه به شهرک سازی و شهرک نشینی نخواهیم کرد. بالعکس، همکاران‌مان در شهرهای مختلفی که قابل سکونت هستند و مسافت نسبتا نزدیکی به محل کار دارند، ساکن خواهیم کرد. ما کمک‌شان می کنیم که خانه بگیرند. اشاره درستی به زیرساخت ها فرمودید. باید توجه کنیم که در آن مناطق باعث رشد تقاضا و ایجاد ناهماهنگی های اقتصادی نشویم. چون اهل تحقیق و مطالعه هستید می توانید بررسی کنید که از زمان صدور دستور آقای مهندس زنگنه بخش خصوصی با علاقه‌مندی بیشتری در همان مناطق شروع به ساخت‌و‌ساز كرده اند؛ زیرا رشد تقاضا را می بینند. بعضی زیرمجموعه های نفت مثل پتروشیمی ها که خصوصی هستند، سرعت عمل زیادتری در تصمیم گیری های اقتصادی دارند و از بقیه جلو افتاده اند. آنها مرتب با بخش خصوصی قرار می گذارند تا در محلات مختلفی که همکاران‌شان تمایل به سکونت دارند شروع به ساخت‌و‌ساز کنند. علاوه بر آن، چاره‌جویی هایی بر اساس راهبردهای پژوهش‌های خود انجام می دهیم تا دوگانگی بین شهر و شهرک به وجود نیاید. در مناسبت های مختلف مراسم مشترک می گذاریم. می خواهیم شهری ها نیز به آن مراسم بیایند. گاهی هم داخل شهر برگزار می کنیم که شهرکی ها به مردم بپیوندند و مراوده بین‌شان صورت گیرد. در مجموع، تمهیداتی اندیشیده ایم که دوگانگی کاهش یابد. بیمارستان ما در جم، نزدیک به 70 درصد خدمات خود را به بومی ها ارائه می‌كند؛ زیرا این توقع و مطالبه وجود دارد. البته قدری تحت فشار همکاران هستیم. آنها می گویند «ما در نوبت می مانیم» اما ضرورت اجتماعی را درک كرده ایم. در حال تدوین دستورالعملی هستیم که ابلاغ کنیم، مسئولیت اجتماعی خود را در قبال جامعه‌ بومی روشن کنیم و آنها نیز بتوانند در نوبت های خاصی از مجموعه های ورزشی ما استفاده کنند. دیگر شهرک نشینی را توسعه نمی دهیم تا آسیب‌های آن را دامن نزنیم. راه هایی هم به وجود می آوریم که تعامل بین کارکنان و جامعه‌ بومی تقویت شود. برای اینکه زندگی همکاران خودمان از کیفیت خوبی برخوردار باشد سالی پنج، شش بار سفر را به شهرهای خودشان و شهرهای زیارتی و تفریحی در برنامه ایشان قرار می دهیم و مزایایی فراهم می کنیم. بدین ترتیب قدری از فضای کار دور می شوند و به فضای زندگی می رسند. اقدام دیگری که در حال انجام است، توسعه‌ فضاهای مسکونی در مناطق هدف است. بدین ترتیب همکارانی که در خانه های سازمانی هستند، می توانند منتقل شوند.
اکنون نگاه جدیدی ایجاد شده است که گامی مثبت به حساب می آید. همایشی تحت عنوان «مسئولیت اجتماعی شرکتی در صنعت نفت» تعریف کرده ایم تا به تغییر نگرش و ساماندهی فعالیت ها کمک كنيم. در شورای سیاست‌گذاری و شورای علمی همایش، مدیران اصلی صنعت نفت، ازجمله جناب آقای وزیری‌هامانه به عنوان رئیس شورای سیاست‌گذاری در کنار مدیران چهار شرکت اصلی قرار می گیرند. مدیرعامل بهداشت و درمان، مدیر HSE و تمام بخش های مرتبط می آیند. تلاش این است که با چنین گردهمایی هایی نگاهی جدید را تبیین و عملیاتی کنیم. الان از طرفی همکاران ما و از سوی دیگر مردم محل، احساس ناخوشایندی نسبت به زندگی در منطقه دارند. در 20 سال گذشته نسبت به این موضوعات کم‌کاری کرده ایم. در حوزه‌ نفت همیشه تولیدمحور بوده ایم. اکنون یک پارامتر هم مزید بر علت شده است. طرف مقابل دارد برمی دارد و ما نیز باید سریع‌تر برداشت کنیم. اینکه دوست داریم از رقیب کم نیاوریم احساس مثبتی است اما از انسان‌محوری به سمت تولیدمحوری رفته ایم. به همین دلیل، عنوان همایش را «تغییر نگرش» گذاشته ایم. در آینده باید جبران مافات کنیم و با سرعت بیشتری به اصلاح بپردازیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.