|

انواع ذخیره‌سازی زیرزمینی

توسعه فناوری ذخیره‌سازی گاز طبیعی

منوچهر طاهری-مدیر امور دیسپاچینگ

تأمین پایدار و مطمئن گاز، حتی با فرض موازنه تولید با مصرف، یکی از دغدغه‌های اصلی شرکت‌های گاز در دنیاست. به‌جز بروز پدیده‌های طبیعی که ممکن است امور انتقال و توزیع گاز را با مشکل مواجه کند، احتمال بروز حوادث مختلف در زنجیره تأمین گاز، از تولید تا پالایش و از پالایش تا انتقال و توزیع، همواره در کمین است. از طرف دیگر ایجاد زیر‌ساخت، از تأسیسات پالایشگاهی گرفته تا شبکه‌های خطوط انتقال، برای تضمین تأمین گاز در زمان اوج مصرف که در ایام محدودی در سال رخ می‌دهد، اقتصادی نیست و بخشی از این تأسیسات در فصل گرم سال بلااستفاده می‌ماند؛ از‌این‌رو شکاف بسیار بزرگی میان متوسط مصارف تابستان و زمستان وجود دارد. در تابستان که گاز اضافی داریم باید بتوانیم آن را برای عبور از روزهای سخت زمستان ذخیره كنيم.
ضرورت رشد و گسترش مقوله ذخیره‌سازی گاز در کشور همچنین به دلیل وسعت آن، تفاوت معنی‌دار هوای شمال و جنوب کشور و فاصله جغرافیایی قابل‌اعتنا بین مراکز تولید و پالایش تا مراکز عمده مصرف و با توجه به مدت‌زمانی که گاز تولیدی باید طی طریق كرده تا به این مراکز برسد، این ضرورت را که در مجاورت آنها، ذخیره و پشتوانه‌ای وجود داشته باشد، دوچندان می‌کند و به‌جز مزایای اقتصادی، نقش پدافندی و مقابله با بحران را ایفا مي‌كند. اهمیت این موضوع به صورتی است که در بسیاری از متون کلاسیک صنعت گاز، موضوع ذخیره‌سازی گاز در زمره یکی از بخش‌های اصلی زنجیره تـأمین گاز در کنار تولید (اکتشاف و استخراج)، پالایش، انتقال و توزیع قرار گرفته است.
وضعیت ذخیره‌سازی گاز طبیعی در جهان و ایران
براساس آماری که در سال 2015 از سوی اتحادیه بین‌المللی گاز منتشر شده است حجم کل گاز قابل‌برداشت (Working Gas Volume) مخازن موجود در جهان که به امر ذخیره‌سازی گاز اختصاص یافته و تأسیسات ویژه برای آنها احداث شده 393 میلیارد مترمکعب است.
مقایسه این عدد با کل گاز تحویلی کشورمان به خطوط لوله برای مصرف در سال 1393 که 190 میلیارد مترمکعب بوده است، حاکی از اهمیتی است که کشورهای جهان از حدود یک قرن پیش به این مقوله معطوف داشته‌اند. توسعه این بخش از زنجیره تأمین گاز در کشورهای جهان، به‌ویژه در کشورهایی که از مکانیسم بازار آزاد برای مبادله گاز بهره می‌برند از آن ‌رو است که وجود ذخیره باعث کنترل قیمت و ایجاد آرامش عرضه گاز در محدوده معینی نیز می‌شود. در ایالات متحده آمریکا و بسیاری از کشورهای اروپایی، با استفاده از مزیت نزدیکی به هم، اجاره‌دادن فضاهای معینی از مخزن برای برداشت در زمان نیاز یا فروش در زمان افزایش قیمت رواج دارد و اصطلاح «پارک‌کردن گاز» در این نوع معاملات به‌کار می‌رود.
تعداد کل مخازن طبق آمار منتشرشده مذکور 715 اعلام شده که دراین‌میان ایالات متحده آمریکا 419، روسیه 23، چین 21، آلمان 51، فرانسه 16 و کانادا 61 مخزن ذخیره‌سازی دارند. طبق جدول منتشرشده در آخرین گزارش اتحادیه بین‌المللی گاز، حجم گاز قابل برداشت مخازن کشورهای مذکور به ترتیب، 1/128، 4/70، 8/4، 9/22، 8/12 و 6/20 میلیارد مترمکعب است. با توجه به عمر 50ساله شرکت ملی گاز ایران که فقط 25 سال از ورود این شرکت به مقوله ذخیره‌سازی می‌گذرد -که آن هم با همت و علاقه همکار عزیزمان جناب آقای حسین چاکری آغاز شد و مدت‌ها هم بر اثر مشکلات ساختاری (ناشی از عدم شناخت کافی از نقش ویژه ذخیره‌سازی و اشکال در مدل اقتصادی بررسی هزینه- فایده) مسئولیت آن بین شرکت‌های ملی نفت و گاز در گردش بود- خوشبختانه کشور ایران با دو مخزن، شوریجه در خراسان و سراجه در قم، و ظرفیت کاری شش میلیارد مترمکعب در ردیف 12 قرار دارد که البته با واگذاری مطالعه مخازن دیگری در غرب کشور و نیز پروژه‌هایی که در کاشان و گرگان در دست اجراست، به نقش و جایگاه شایسته کشورمان و شرکت ملی گاز ایران در این بخش از صنعت نائل خواهیم شد.
روش‌های ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز طبیعی
به جز امکان ذخیره گاز در خطوط اصلی شبکه انتقال گاز که اوج سائی مصرف روزانه و آن هم به میزان محدود و برای مقابله با مشکلات معمول عملیاتی و مدیریت بهینه شبکه تأمین گاز است، روش‌های عمده و متداول در این بخش مهم از زنجیره تأمین گاز عبارت‌اند از:
1- ذخیره‌سازی گاز در مخازن تخلیه‌شده نفت و گاز (Depleted oil/ Gas Fields)
2- ذخیره‌سازی گاز در آبخوان‌ها (Aquifers)
3- ذخیره‌سازی گاز در مغارهای نمکی (Salt‌ Caverns)
یکی از متداول‌ترین روش‌های ذخیره‌سازی گاز، استفاده از مخازن تخلیه‌شده نفت یا گاز برای این منظور است. طبق آمار اتحادیه بین‌المللی گاز در سال 2015 بیش از 81 درصد گاز ذخیره‌شده جهان در این‌گونه مخازن ذخیره شده‌اند. سهم آبخوان‌ها 12 درصد و سهم مغارهای نمکی هفت درصد بوده است. دلیل این امر، اقتصادی‌بودن و کم‌مخاطره‌بودن این روش است. اقتصادی است به این خاطر که هزینه‌ای برای کشف استعداد مخزن و حفاری و تحصیل زمین ندارد و مسائل زیست‌محیطی آن مورد نظر بوده است و کم‌مخاطره به این دلیل که نگرانی از نشت و مهاجرت گاز پس از ذخیره محتمل نیست. آنچه مورد نیاز است ایجاد تأسیسات تزریق گاز به مخزن و سپس در زمان برداشت، نم‌زدایی گاز و قابل‌مصرف‌کردن آن است. همچنین معمولا از این نوع مخازن (و نیز آبخوان‌ها) برای نوسانات فصلی استفاده می‌شوند و به‌نوعی مخازن استراتژیک ذخیره گاز تلقی می‌شوند.
هر دو مخزن موجود در کشور یعنی سراجه و شوریجه از نوع مخازن گازی تخلیه شده هستند و اقدامات آتی برای توسعه هم در غرب کشور، روی همین نوع مخازن صورت خواهد گرفت.
در آبخوان‌ها، شکل کلی به صورت همان سازند‌های مخازن نفت و گاز است که به جای نفت و گاز در آنها آب موجود است. در این حالت اطمینان‌یابی از عدم نشت در صورت تخلیه آب و ذخیره گاز اهمیت بسیار زیادی دارد و نیز تزریق گاز پوششی (Cushion Gas) که به عنوان حداقل میزان گاز در مخزن که دیگر قابل برداشت نخواهد بود؛ از‌جمله هزینه‌های اولیه برای قابل بهره‌برداری‌شدن مخزن است که هر دو موضوع تخلیه آب و تزریق این گاز بر اقتصاد این نوع از ذخیره‌سازی مؤثر است.
هم‌اکنون پروژه تبدیل مخزن آبخوان یورتشا در نزدیکی ورامین که مطالعات و اقدامات زیادی در خصوص آن انجام شده است، به عنوان یکی از پروژه‌های شرکت ذخیره‌سازی گاز طبیعی در دست اقدام قرار دارد.
در مغارهای نمکی، ایجاد مخزن ذخیره گاز با تخلیه نمک از طریق حل‌کردن لایه‌های نمکی در آب و خالی‌کردن آن صورت می‌گیرد. برخلاف دو روش قبلی که گاز در سازندهای متخلخل و تراوا ذخیره می‌شوند و لذا نرخ ذخیره و برداشت پایین است، در این مغارها به دلیل ایجاد مخزن، مقاومتی در مقابل تزریق و سپس برداشت وجود نخواهد داشت؛ بنابراین هم سرعت تزریق و هم سرعت برداشت در احجام زیاد، عملی است و ازاین‌رو نقش این نوع مخازن در مقابله با اوج‌ سائی روزانه و امنیت توزیع گاز به مراتب از دو روش قبلی مؤثرتر است.
هم‌اکنون پروژه گنبد نمکی نصرآباد کاشان برای ایجاد یک مخزن ذخیره گاز از این نوع در حال انجام است و پیش‌بینی می‌شود در صورت نتایج مثبت مطالعاتی که پس از حفر اولین چاه به‌دست آید، اقدامات لازم برای تخلیه نمک آغاز شود.
به طور خلاصه نقش ذخیره‌سازی گاز در تأمین پایدار گاز را می‌توان به شرح زیر جمع‌بندی کرد:
ایجاد توازن و تعادل در نوسانات مصرف فصلی، هفتگی، روزانه و حتی ساعتی
پشتوانه عرضه مطمئن گاز
ایجاد تعادل و بهره‌برداری بهینه از شبکه‌های انتقال و توزیع
تأمین بهینه و اقتصادی گاز
و چنانچه بازار گاز از حالت انحصاری خارج و آزادی مبادله و خرید و فروش گاز جاری شود می‌توان تسهیل تجارت گاز به عنوان یک کالا و جلوگیری از تغییرات فاحش قیمت را به نقش‌های آن اضافه کرد. در این نوشته از آمارهای اتحادیه بین‌المللی گاز به آدرس http:// ugs.igu.org استفاده شده و برای مطالعه بیشتر علاقه‌مندان، کتاب ارزشمند همکار عزیزمان علی تیموری یادکوری به نام «روش‌های ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز طبیعی» از انتشارات شرکت ملی گاز ایران معرفی می‌شود.

تأمین پایدار و مطمئن گاز، حتی با فرض موازنه تولید با مصرف، یکی از دغدغه‌های اصلی شرکت‌های گاز در دنیاست. به‌جز بروز پدیده‌های طبیعی که ممکن است امور انتقال و توزیع گاز را با مشکل مواجه کند، احتمال بروز حوادث مختلف در زنجیره تأمین گاز، از تولید تا پالایش و از پالایش تا انتقال و توزیع، همواره در کمین است. از طرف دیگر ایجاد زیر‌ساخت، از تأسیسات پالایشگاهی گرفته تا شبکه‌های خطوط انتقال، برای تضمین تأمین گاز در زمان اوج مصرف که در ایام محدودی در سال رخ می‌دهد، اقتصادی نیست و بخشی از این تأسیسات در فصل گرم سال بلااستفاده می‌ماند؛ از‌این‌رو شکاف بسیار بزرگی میان متوسط مصارف تابستان و زمستان وجود دارد. در تابستان که گاز اضافی داریم باید بتوانیم آن را برای عبور از روزهای سخت زمستان ذخیره كنيم.
ضرورت رشد و گسترش مقوله ذخیره‌سازی گاز در کشور همچنین به دلیل وسعت آن، تفاوت معنی‌دار هوای شمال و جنوب کشور و فاصله جغرافیایی قابل‌اعتنا بین مراکز تولید و پالایش تا مراکز عمده مصرف و با توجه به مدت‌زمانی که گاز تولیدی باید طی طریق كرده تا به این مراکز برسد، این ضرورت را که در مجاورت آنها، ذخیره و پشتوانه‌ای وجود داشته باشد، دوچندان می‌کند و به‌جز مزایای اقتصادی، نقش پدافندی و مقابله با بحران را ایفا مي‌كند. اهمیت این موضوع به صورتی است که در بسیاری از متون کلاسیک صنعت گاز، موضوع ذخیره‌سازی گاز در زمره یکی از بخش‌های اصلی زنجیره تـأمین گاز در کنار تولید (اکتشاف و استخراج)، پالایش، انتقال و توزیع قرار گرفته است.
وضعیت ذخیره‌سازی گاز طبیعی در جهان و ایران
براساس آماری که در سال 2015 از سوی اتحادیه بین‌المللی گاز منتشر شده است حجم کل گاز قابل‌برداشت (Working Gas Volume) مخازن موجود در جهان که به امر ذخیره‌سازی گاز اختصاص یافته و تأسیسات ویژه برای آنها احداث شده 393 میلیارد مترمکعب است.
مقایسه این عدد با کل گاز تحویلی کشورمان به خطوط لوله برای مصرف در سال 1393 که 190 میلیارد مترمکعب بوده است، حاکی از اهمیتی است که کشورهای جهان از حدود یک قرن پیش به این مقوله معطوف داشته‌اند. توسعه این بخش از زنجیره تأمین گاز در کشورهای جهان، به‌ویژه در کشورهایی که از مکانیسم بازار آزاد برای مبادله گاز بهره می‌برند از آن ‌رو است که وجود ذخیره باعث کنترل قیمت و ایجاد آرامش عرضه گاز در محدوده معینی نیز می‌شود. در ایالات متحده آمریکا و بسیاری از کشورهای اروپایی، با استفاده از مزیت نزدیکی به هم، اجاره‌دادن فضاهای معینی از مخزن برای برداشت در زمان نیاز یا فروش در زمان افزایش قیمت رواج دارد و اصطلاح «پارک‌کردن گاز» در این نوع معاملات به‌کار می‌رود.
تعداد کل مخازن طبق آمار منتشرشده مذکور 715 اعلام شده که دراین‌میان ایالات متحده آمریکا 419، روسیه 23، چین 21، آلمان 51، فرانسه 16 و کانادا 61 مخزن ذخیره‌سازی دارند. طبق جدول منتشرشده در آخرین گزارش اتحادیه بین‌المللی گاز، حجم گاز قابل برداشت مخازن کشورهای مذکور به ترتیب، 1/128، 4/70، 8/4، 9/22، 8/12 و 6/20 میلیارد مترمکعب است. با توجه به عمر 50ساله شرکت ملی گاز ایران که فقط 25 سال از ورود این شرکت به مقوله ذخیره‌سازی می‌گذرد -که آن هم با همت و علاقه همکار عزیزمان جناب آقای حسین چاکری آغاز شد و مدت‌ها هم بر اثر مشکلات ساختاری (ناشی از عدم شناخت کافی از نقش ویژه ذخیره‌سازی و اشکال در مدل اقتصادی بررسی هزینه- فایده) مسئولیت آن بین شرکت‌های ملی نفت و گاز در گردش بود- خوشبختانه کشور ایران با دو مخزن، شوریجه در خراسان و سراجه در قم، و ظرفیت کاری شش میلیارد مترمکعب در ردیف 12 قرار دارد که البته با واگذاری مطالعه مخازن دیگری در غرب کشور و نیز پروژه‌هایی که در کاشان و گرگان در دست اجراست، به نقش و جایگاه شایسته کشورمان و شرکت ملی گاز ایران در این بخش از صنعت نائل خواهیم شد.
روش‌های ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز طبیعی
به جز امکان ذخیره گاز در خطوط اصلی شبکه انتقال گاز که اوج سائی مصرف روزانه و آن هم به میزان محدود و برای مقابله با مشکلات معمول عملیاتی و مدیریت بهینه شبکه تأمین گاز است، روش‌های عمده و متداول در این بخش مهم از زنجیره تأمین گاز عبارت‌اند از:
1- ذخیره‌سازی گاز در مخازن تخلیه‌شده نفت و گاز (Depleted oil/ Gas Fields)
2- ذخیره‌سازی گاز در آبخوان‌ها (Aquifers)
3- ذخیره‌سازی گاز در مغارهای نمکی (Salt‌ Caverns)
یکی از متداول‌ترین روش‌های ذخیره‌سازی گاز، استفاده از مخازن تخلیه‌شده نفت یا گاز برای این منظور است. طبق آمار اتحادیه بین‌المللی گاز در سال 2015 بیش از 81 درصد گاز ذخیره‌شده جهان در این‌گونه مخازن ذخیره شده‌اند. سهم آبخوان‌ها 12 درصد و سهم مغارهای نمکی هفت درصد بوده است. دلیل این امر، اقتصادی‌بودن و کم‌مخاطره‌بودن این روش است. اقتصادی است به این خاطر که هزینه‌ای برای کشف استعداد مخزن و حفاری و تحصیل زمین ندارد و مسائل زیست‌محیطی آن مورد نظر بوده است و کم‌مخاطره به این دلیل که نگرانی از نشت و مهاجرت گاز پس از ذخیره محتمل نیست. آنچه مورد نیاز است ایجاد تأسیسات تزریق گاز به مخزن و سپس در زمان برداشت، نم‌زدایی گاز و قابل‌مصرف‌کردن آن است. همچنین معمولا از این نوع مخازن (و نیز آبخوان‌ها) برای نوسانات فصلی استفاده می‌شوند و به‌نوعی مخازن استراتژیک ذخیره گاز تلقی می‌شوند.
هر دو مخزن موجود در کشور یعنی سراجه و شوریجه از نوع مخازن گازی تخلیه شده هستند و اقدامات آتی برای توسعه هم در غرب کشور، روی همین نوع مخازن صورت خواهد گرفت.
در آبخوان‌ها، شکل کلی به صورت همان سازند‌های مخازن نفت و گاز است که به جای نفت و گاز در آنها آب موجود است. در این حالت اطمینان‌یابی از عدم نشت در صورت تخلیه آب و ذخیره گاز اهمیت بسیار زیادی دارد و نیز تزریق گاز پوششی (Cushion Gas) که به عنوان حداقل میزان گاز در مخزن که دیگر قابل برداشت نخواهد بود؛ از‌جمله هزینه‌های اولیه برای قابل بهره‌برداری‌شدن مخزن است که هر دو موضوع تخلیه آب و تزریق این گاز بر اقتصاد این نوع از ذخیره‌سازی مؤثر است.
هم‌اکنون پروژه تبدیل مخزن آبخوان یورتشا در نزدیکی ورامین که مطالعات و اقدامات زیادی در خصوص آن انجام شده است، به عنوان یکی از پروژه‌های شرکت ذخیره‌سازی گاز طبیعی در دست اقدام قرار دارد.
در مغارهای نمکی، ایجاد مخزن ذخیره گاز با تخلیه نمک از طریق حل‌کردن لایه‌های نمکی در آب و خالی‌کردن آن صورت می‌گیرد. برخلاف دو روش قبلی که گاز در سازندهای متخلخل و تراوا ذخیره می‌شوند و لذا نرخ ذخیره و برداشت پایین است، در این مغارها به دلیل ایجاد مخزن، مقاومتی در مقابل تزریق و سپس برداشت وجود نخواهد داشت؛ بنابراین هم سرعت تزریق و هم سرعت برداشت در احجام زیاد، عملی است و ازاین‌رو نقش این نوع مخازن در مقابله با اوج‌ سائی روزانه و امنیت توزیع گاز به مراتب از دو روش قبلی مؤثرتر است.
هم‌اکنون پروژه گنبد نمکی نصرآباد کاشان برای ایجاد یک مخزن ذخیره گاز از این نوع در حال انجام است و پیش‌بینی می‌شود در صورت نتایج مثبت مطالعاتی که پس از حفر اولین چاه به‌دست آید، اقدامات لازم برای تخلیه نمک آغاز شود.
به طور خلاصه نقش ذخیره‌سازی گاز در تأمین پایدار گاز را می‌توان به شرح زیر جمع‌بندی کرد:
ایجاد توازن و تعادل در نوسانات مصرف فصلی، هفتگی، روزانه و حتی ساعتی
پشتوانه عرضه مطمئن گاز
ایجاد تعادل و بهره‌برداری بهینه از شبکه‌های انتقال و توزیع
تأمین بهینه و اقتصادی گاز
و چنانچه بازار گاز از حالت انحصاری خارج و آزادی مبادله و خرید و فروش گاز جاری شود می‌توان تسهیل تجارت گاز به عنوان یک کالا و جلوگیری از تغییرات فاحش قیمت را به نقش‌های آن اضافه کرد. در این نوشته از آمارهای اتحادیه بین‌المللی گاز به آدرس http:// ugs.igu.org استفاده شده و برای مطالعه بیشتر علاقه‌مندان، کتاب ارزشمند همکار عزیزمان علی تیموری یادکوری به نام «روش‌های ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز طبیعی» از انتشارات شرکت ملی گاز ایران معرفی می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.