|

راهکار مدیرعامل شرکت ملی گاز

رشد اقتصاد ملی با پشتوانه صنعت گاز

فرزانه طهرانی: قانون هدفمندی یارانه‌ها تغذیه‌کننده اصلی منابع بخش انرژی است. منابعی که باید صرف طرح‌های توسعه‌ای شود در اختیار سازمان هدفمندی یارانه‌ها قرار می‌گیرد و برای خرید روزانه به مردم بازپس داده می‌شود. در مقابل برای توسعه طرح‌هایی مانند گازرسانی به روستاها، دولت منابعی ندارد و ناگزیر است استقراض از بانک‌ها با نرخ سود 28 درصدی را در دستور کار قرار دهد. شرکت ملی گاز 9 هزار میلیارد تومان از 15 هزار میلیارد تومان درآمد خود را در سال‌های 1393 و 1394 به پرداخت یارانه‌ها اختصاص داد و با شش هزار میلیارد تومان باقی‌مانده، حقوق کارکنان و هزینه‌های حفظ و نگهداری شبکه گاز کشور را پرداخت کرد. حمیدرضا عراقی در گفت‌و‌گوی خود با «شرق» تأکید می‌کند هیچ منابعی از محل فروش گاز برای انجام پروژه‌های توسعه‌ای باقی نمی‌ماند و دولت برای تکالیف قانونی گازرسانی، ناگزیر به استقراض است. در چنین شرایطی باید بخش گاز آن‌قدر توانمند شود تا بتواند نیاز اقتصادی که قرار است هشت درصد رشد را تجربه کند، پاسخ دهد. عراقی در همین وضعیت نیز راهکاری برای تحقق این هدفِ بزرگ دارد. او می‌گوید با یک افزایش تکنولوژی در نیروگاه‌ها و افزایش راندمان آنها به دوبرابر، دریایی از گاز آزاد می‌شود که می‌تواند نیازهای کشور به سوخت را در دوران پساتحریم و در طول برنامه ششم تأمین کند. او درعین‌حال ایجاد ارزش افزوده برای گاز از طریق صادرات و تزریق به چاه‌های نفت را استراتژی حوزه تحت تصدی خود می‌داند. حمیدرضا عراقی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در ادامه گفت‌وگوی خود با «شرق» چرایی توسعه گازرسانی به روستاهای دورافتاده و محاسبات اقتصادی آن را تشریح کرد.

توسعه گاز که عملا از سه دهه قبل آغاز شده است ضریب نفوذ این انرژی را به‌شدت افزایش داده، به‌طوری‌که امروز 70 درصد از انرژي كل كشور از گاز تأمين مي‌شود. آيا به عقیده شما برنامه‌ریزی برای داشتن این میزان استفاده داخلی از منابع گاز، سیاست‌گذاری صحیحی بوده است؟
این موضوع به تاریخچه گاز بازمی‌گردد. زمانی که شما قصد دارید استراتژی آغازبه‌‌کار را مشخص و طرح‌ریزی کنید، در آن هنگام بررسی می‌کنید تا بهترین روش اقدام را برگزینید؛ مانند آنچه در سال 60 اتفاق افتاد و استراتژی‌ها مشخص شد. در دورانی که کشور تحت‌تأثیر جنگ بود، حمل کشتی، ریسک‌های فراوان به همراه داشت، نفت سفید و گازوئیل وارد می‌شد و کوره صادراتی از گاز به روسیه که برای کشور عایداتی داشت در این دوره قطع شده بود؛ بنابراین با میزانی از گاز روی دست مانده مواجه‌ بودیم که باید برای آن تصمیم‌گیری می‌کردیم. در این شرایط بود که هم‌زمان با آنچه کشور را به سمت استفاده از این سوخت هدایت می‌کرد؛ جَو حاکم بر کشور نیز که روحیه انقلابی و کار انقلابی را می‌طلبید توأمان سیاست‌گذاران را تشویق به تدوین استراتژی گازرسانی شهری کرد. این کار انقلابی که پیش‌تر توسط خارجی‌ها برنامه‌ریزی و پایه‌ریزی شده بود، پس از انقلاب از سوی مهندسان داخلی با تکنولوژی و دانش داخلی توسعه یافت و نهایتا گاز استحصالی وارد شبکه شهری شد. در سال‌های 1365 و با گذشت چند سال از اجرای این پروژه، نتایج رضایت‌بخشی از این گازرسانی حاصل شد؛ به‌این‌ترتیب مجلس و دولت متفقا ادامه طرح گازرسانی به نقاط مختلف کشور را به تصویب رساندند. در کنار آن، کم‌کم با الگوبرداری از کشورهای دیگر، بحث گازرسانی به نیروگاه‌ها نیز انجام شد و رفته‌رفته در مجلس گازرسانی به کل شبکه خانگی محور طرح‌ها قرار گرفت. در سال‌های 1370 تا 1375 که اوج گازرسانی به شهرها بود، مجلس به این فکر افتاد که چرا گازرسانی به روستاها در دستور کار قرار نگیرد؟ به‌هر‌حال هم شهرنشینان به آنها رأی داده بودند هم روستاییان؛ بنابراین موضوع گازرسانی به روستاها را طرح کردند؛ اما طبق قانون، گازرسانی به روستاها ممنوع بود. نمایندگان وقت با تصویب قانونی، این مشکل را رفع کردند و مصوب کردند گازرسانی به روستاهایی که تا 15 کیلومتری شهرها یا خطوط انتقال هستند؛ انجام شود. در این قانون، پیش‌بینی شد درصدی از هزینه‌های این پروژه‌ها را دولت از خود روستاها اخذ کند. سال بعد مجلس مجدد هزینه‌های اخذ‌شده بابت انتقال خطوط را که روستاییان باید متقبل می‌شدند، کاهش داد و سال بعدازآن، سهم مصرف‌کنندگان از این هزینه‌ها را حذف کرد. موضوع به اینجا نیز ختم نشد. سال پس‌ازآن مجلس مجددا روستاهای بیشتری را مشمول طرح گازرسانی کرد و در نهایت تصویب کرد گازرسانی به تمام روستاها انجام شود؛ بنابراین می‌بینیم فرایندی از سال 1360 بر مبنای عدالت‌محوری و به‌درستی در کشور آغاز شده است؛ به‌عبارت‌دیگر مجلس و دولت به اتفاق در طول سال‌ها به این نتیجه رسیده‌اند که گازرسانی به شهرها و روستاها خدمتی عادلانه و اقتصادی برای کشور است. امروز به مرحله‌ای رسیده‌ایم که همه شهرها و اکثر روستاها گازرسانی شده است؛ بنابراین سیاست کشور بر مبنای گازرسانی وسیع خانگی و صنعتی پایه‌گذاری شده است. محور دوم که اساسی برای در دستور کار قرار گرفتن توسعه بیشتر گازرسانی شد نیز، پیدا‌کردن مخزنی به نام پارس جنوبی بود. در دورانی که ما درگیر جنگ بودیم، قطر متوجه وجود چنین مخزنی می‌شود و شروع به استحصال و استفاده می‌کند. پس از جنگ ما تازه متوجه می‌شویم مخزن مورد استفاده قطر با ایران مشترک است و اگر ما از این گاز استفاده نکنیم، قطر گاز آن را بیرون کشیده و مخزن را خالی می‌کند. پس عملا چاره‌ای جز اقدام سریع برای استحصال گاز و مصرف آن نداریم، آن هم در سریع‌ترین زمان ممکن؛ چراکه هر تأخیری باعث سهم‌گیری بیشتر قطر از این مخزن می‌شود. طبق این محور، کشور برای توسعه هرچه‌سریع‌تر گازرسانی تصمیم‌گیری می‌کند. از این منظر پرسش شما برای سال 1360 قابل طرح بود یا برای کشوری که می‌خواهد با سوختِ وارداتی تصمیم مناسب برای مصرف یک نوع از انواع انرژی بگیرد. از‌این‌رو بین مصرف برق، زغال‌سنگ، گاز، انرژی خورشیدی، نفت، ژئوترما و انرژی گرمایش زمین براساس صرفه اقتصادی هر‌یک و سیستم عرضه و تقاضا و رقابت و تجارت یک نوع سوخت را انتخاب می‌کند؛ اما در کشور ما که قیمت‌ها سوبسیدی است و قیمت‌ها نمی‌تواند علامت مطلوبی برای تعیین نوع سوخت باشد، نمی‌توان درستی یا نادرستی ادامه این پروژه را تشخیص داد. ضمن اینکه اصلا فرصتی برای تصمیم‌گیری باقی نمانده است. تا دو سال آینده جایی از کشور باقی نمانده که گازرسانی نشده باشد. با بند مربوط به بند ق تبصره 22 بودجه سال 93 امسال ما گازرسانی به پنج هزار روستا را آغاز کرده‌ایم و گمان می‌کنیم تا پایان سال 1396 تمام روستاهای قابل گازرسانی، دارای این شبکه انتقال خواهند بود. به جز برخی از روستاها که اساسا قابل گازرسانی نیستند؛ برای مثال انتقال خطوط از جنگل که منجر به تخریب می‌شود یا مسیر صعب‌العبور بوده، تعداد روستاییان کمتر از 20 خانوار است یا وسط کویر بوده و انتقال خطوط مقرون‌به‌صرفه نیست، گازرسانی انجام نمی‌شود؛ بنابراین تمام شهرها و روستاهای قابل گازرسانی کشور تا پایان سال 1396 از وجود شبکه گاز بهره‌مند خواهند بود. ولی اینکه بهتر است ما به انرژی مصرفی تنوع ببخشیم، موضوعی است که هر عقل سلیمی بر وجود این تنوع تأکید دارد و به بیان ساده‌تر، قرارندادن تمام تخم‌مرغ‌ها در یک سبد باید از سوی سیاست‌گذاران مورد توجه قرار گیرد. منتها با توجه به قیمت‌های سوخت‌های مختلف، داشتن این تنوع هم چندان امکان‌پذیر نیست؛ برای نمونه استفاده از انرژی خورشیدی، آن هم در ابتدای کار، بسیار پرهزینه است. شاید در آینده، ارزان‌شدن برخی انرژی‌های دیگر سبب شود مصرف گاز را در برخی از مناطق رها کنیم؛ اما قطعا این اتفاق تا 15 سال آینده روی نخواهد داد.
به‌طور حتم داشتن تنوع استفاده از سوخت در کشور موضوع پرچالش و قابل بحثی است؛ اما درباره گازرسانی به همان پنج‌هزار روستایی که کار گازرسانی‌شان در سال جاری آغاز شده است آیا این پرسش قابل طرح نیست؟ آیا تصویب بند «ق» بودجه 95 که گازرسانی گسترده به روستاها را به عنوان تکلیف برعهده دولت گذاشته با لحاظ تمام هزینه - فایده‌ها صورت گرفته است؟
شورای اقتصاد با توجیهاتی بند «ق» تبصره 2 را به تصویب رساند. در بند «ق» پیش‌بینی شده به ازای هر متر مکعب گاز طبیعی یا هر خانواری که گازرسانی می‌شود، مقداری ال‌پی‌جی مصرف می‌شود یا به‌اصطلاح کوپن می‌گیرند؛ به‌عبارت‌دیگر هر خانوار مقداری سهمیه نفت و مقداری سهمیه ال‌پی‌جی دارد. طبق محاسباتی که گروه انرژی دانشگاه شریف انجام داده‌اند، این نتیجه حاصل شده که اگر ما به هر خانوار از محل صرفه‌جویی ال‌پی‌جی و نفت گازرسانی کنیم، هزینه گازرسانی بین دوسال‌ونیم تا سه سال جبران می‌شود.
این محاسبات در شرایط نفت 80 و 100 دلار چنین نتایجی داشت. امروز که قیمت نفت به کمتر از 30 دلار رسیده است، باز هم این طرح توجیه اقتصادی دارد؟
در زمان تصویب زمان بازگشت هزینه‌ها با نفت 80 و صد دلاری دوسال‌و‌نیم دیده شده بود؛ اما با افت قیمت نفت این بازگشت چهار یا پنج ساله خواهد بود. در این پنج سال هزینه انتقال گاز مبلغی می‌شود که برای آن نیز معادلاتی دیده شده است. گازرسانی به روستاهایی که گازرسانی برای هر خانوار آن تا شش میلیون تومان هزینه دارد، صرفه اقتصادی خواهد داشت. بیشتر از این مبلغ، فاقد توجیه است. برای روستاهایی که گازرسانی در این شرایط توجیه اقتصادی ندارد یا باید از سوخت سی‌ان‌جی یا ال‌پی‌جی استفاده شود. هیچ دلیلی ندارد که همه روستاها گازرسانی شبکه‌ای شود.
طبق گفته شما تمام پنج هزار روستایی که کار گازرسانی آنها در سال جاری آغاز شده باید جزء روستاهایی با قابلیت گازرسانی باشند.
تمام روستاهایی که درحال‌حاضر در حال گازرسانی است، قابلیت گازرسانی با توجیه اقتصادی را دارا هستند.
شما اشاره کردید تا پایان سال 1396 موضوع گازرسانی روستاها نیز به اتمام می‌رسد. گازرسانی به چه تعداد روستا در سال آینده آغاز خواهد شد؟
این پنج هزار روستا ادامه می‌یابد. دو هزار و 800 روستا امسال افتتاح شد و باقی در سال آینده آغاز می‌شود. ممکن است 700 روستای دیگر که طراحی نشده به این عدد اضافه شود؛ ولی رقم اصلی، همین پنج هزار روستاست. نکته مهم امروز برای دولت آن است که مخازن پارس جنوبی را با حداکثر سرعت و حداکثر توان به بهره‌برداری برسانیم. مخزن مشترک که استخراج می‌شود، گازی در دسترس قرار می‌دهد که باید امکان مصرف برای آن فراهم شود. مصارف آن انتقال به شبکه خانگی، تجاری و صنایع، مصرف در نیروگاه‌ها، تزریق به چاه‌های نفت، تبدیل به فرآورده‌ها و صادرات است. ما در دو سال گذشته بالاترین رقم گاز را به نیروگاه‌ها تخصیص داده‌ایم و همسو با کاهش مصرف گازوئیل در نیروگاه‌ها، مصرف گاز در نیروگاه‌ها افزایش یافت. در سال 1392 میزان مصرف گاز 35 میلیارد متر مکعب بود، در سال 1393 به 50 میلیارد متر مکعب و در سال 1394 به 57 میلیارد متر مکعب رسیده است. این به مفهوم آن است که در دو سال 22 میلیارد مترمکعب بیشتر گاز مصرف شده است و اگر مابه‌التفاوت قیمت گاز طبیعی را با گازوئیل و مازوت را 30 سنت در نظر بگیریم، سه تا چهار میلیارد دلار صرفه‌جویی اتفاق افتاده است.
در همین شرایط که اصرار به افزایش مصرف گاز وجود دارد تا مخازن مشترک از دسترس خارج نشود، هر سال در فصل‌های سرد و اوج مصرف گاز، صنایع و نیروگاه‌ها با کمبود گاز مواجه می‌شوند. چرا به جای توسعه گاز به روستاهای دورافتاده و تحمیل هزینه‌ بالا برای انتقال خطوط، در وهله اول تأمین گاز نیروگاه‌ها و صنایع با اولویت بیشتر دنبال نمی‌شود تا این بخش‌ها با مصرف کمتر سوخت‌های آلاینده، مخاطرات کمتر زیست‌محیطی برای کشور داشته باشند؟ آیا بهتر نیست گازرسانی به روستاها در گام‌های بعدی در دستور کار قرار گیرد؟
عوض‌کردن ترکیب سبد مصرف جزء برنامه‌های شرکت ملی نفت هست. در دو سه سال گذشته که گازهای استحصالی فازهای پارس جنوبی آمد، خطوط انتقال و ایستگاه‌های تقویت فشار را با ترفندهایی توانستیم آماده انتقال این میزان گاز کنیم. اگرچه ترکیب عوض نشد؛ اما چند اتفاق مهم افتاد. یکی از این اتفاقات این بود که میزان گازرسانی به نیروگاه‌ها افزایش یافت و 20 میلیارد متر مکعب سوخت دوم مورد استفاده قرار نگرفت. میزان افزایش استفاده از گاز نیز به منزله آلوده‌نشدن هوا به اندازه همین میزان عدم استفاده از گازوئیل و مازوت است. هوایی که با گاز طبیعی آلوده می‌شود و هوایی که با گازوئیل آلوده می‌شود، تفاوت چشمگیری در میزان آلاینده‌ها دارد؛ به‌عبارت‌دیگر در تمام دنیا جهت‌گیری‌ها بر این است که در نیروگاه‌ها و صنایع‌شان از گاز طبیعی به جای زغال‌سنگ، مازوت و گازوئیل استفاده شود. در بسیاری از کشورهای پیشرفته مانند انگلستان هنوز بخشی از صنایع از زغال‌سنگ استفاده می‌کنند؛ بنابراین در حال برنامه‌ریزی هستند و تحت فشار دولت خود و سازمان‌های بین‌المللی قصد دارند این سوخت را با گاز طبیعی جایگزین کنند. در این شرایط ما توانستیم از 40 میلیارد متر مکعب گازوئیل به 10 میلیارد متر مکعب کاهش سوخت داشته باشیم و از گاز طبیعی استفاده کنیم که از مخازن مشترک استحصال شده است. کشورهای دیگر گاز را می‌خرند و در نیروگاه برق تولید می‌کنند؛ اما ما این مزیت را داریم که گاز با قیمت صفر را به نیروگاه‌ها برسانیم. در‌عین‌حال می‌توان پرسید آیا این بهترین روش است؟ در پاسخ باید گفت خیر. صنایع ما هرچند در سال جاری محدودیتی به لحاظ تأمین گاز نداشتند؛ ولی باید برای تأمین مناسب‌تر این بخش‌ها برنامه‌ریزی کرد. امسال در روزهای خیلی سخت برای نیروگاه‌ها محدودیت‌هایی داشتیم؛ اما درباره صنایع با مشکلی مواجه نبوده‌ایم.
به نظر می‌رسد امسال به دلیل رکود تولید و تعطیلی یا کاهش ظرفیت صنایع محدودیتی به لحاظ تأمین گاز نداشتید.
اتفاقا ما نسبت به سال‌های گذشته گاز بیشتری به صنایع تخصیص داده‌ایم. امسال گاز تحویلی به صنایع عمده مانند فولاد، سیمان و پتروشیمی نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه گاز تخصیصی تا 30 دی نسبت به مدت مشابه سال گذشته مقداری افزایش نیز داشته است. درحالی‌که مصرف 10 ماهه سال 1393، 27.3 میلیارد متر مکعب بوده، این عدد امسال به 27.9 میلیارد متر مکعب رسیده است. گاز تخصیصی به نیروگاه‌ها نیز تا پایان دی ماه 1393، 42 میلیارد متر مکعب بوده که در دی ماه سال 1394 به عدد 50.8 میلیارد مترمکعب رسیده است؛ بنابراین نسبت به سال 1393 رکودی وجود نداشته است.
میزان مصرف گاز خانگی در سال جاری چقدر بوده است؟
در سال 1394، 900 هزار خانوار به خانوارهای کشور و مصرف‌کنندگان گاز در شبکه خانگی اضافه شد؛ اما با‌وجود‌این، میزان مصرف فقط 0.5 درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته است. در دی‌ماه 1393 میزان مصرف گاز خانگی 67.49 میلیارد متر مکعب بوده که این میزان مصرف در 10 ماهه سال جاری به 67.80 میلیارد متر مکعب رسید. به‌این‌ترتیب در جایی که میزان متقاضیان مصرف گاز افزایش یافته اما مقدار مصرف در همان سطح باقی مانده که این اتفاق به مفهوم مصرف بهینه‌تر است. درواقع یکی از اولویت‌های ما نیز ایجاد فرهنگ استفاده بهینه از گاز در جامعه است. گاز بهترین سوخت و شیک‌ترین سوخت دنیاست؛ اما این سوخت آن‌قدر در دنیا گران است که مصرف‌کنندگان ترجیح می‌دهند سوختی دیگر استفاده کنند، آن هم با بخاری با راندمان بالا. ما در زمان جنگ، کارخانه‌ای را برای تولید بخاری احداث کردیم که هنوز تولیدات آن کارخانه در منازل مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از دلایلی که صنعت ما پا به پای تکنولوژی جلو نرفته این است که تولید کالای جدید با راندمان بالا، قیمت بالاتری هم دارد که خریداری برای آن پیدا نمی‌شود. چرا خریدار پیدا نمی‌شود؟ پاسخ ارزانی قیمت گاز است. مصرف‌کنندگان ترجیح می‌دهند بخاری راندمان پایین و با سوخت بالا مصرف کنند؛ چراکه استفاده بالای گاز هم تأثیری قابل‌توجهی در هزینه‌های خانوار نخواهد داشت. اگر قیمت گاز به قیمت طبیعی خود برسد هم سوخت‌های دیگر معنی پیدا می‌کنند و هم تکنولوژی پیشرفت می‌کند؛ زیرا هزینه مصرف‌کننده برای خرید بخاری نو با راندمان بالا با هزینه یک‌ساله سوخت سربه‌سر می‌شود.
می‌توانم از گفته‌های شما این‌طور برداشت کنم که سیاست شرکت ملی گاز، افزایش قیمت گاز برای اصلاح سبد ترکیب سوخت است؟
من به سه محور فکر می‌کنم؛ اما ریشه این سه محور به اصلاح قیمت گاز باز‌می‌گردد. اعتقاد کلی من بر این است که افزایش‌نیافتن مصرف گاز در سال جاری به دلیل فرهنگی بود که در جامعه ایجاد شده است. در گذشته نگاه‌داشتن دمای منازل در حد بالایی از گرما یک فرهنگ بود و نشانه سخاوتمندی خانواده‌ها محسوب می‌شد؛ اما با فرهنگ‌سازی انجام‌شده در سال‌های اخیر، اگر دمای منزل را از یک حدی بالاتر نگاه داریم، به منزله فرهنگ اشتباه مصرف گاز و هدردادن منابع است؛ متعادل نگاه‌داشتن دما در خانه‌ها امروز نشان‌دهنده فهمیدگی و فرهیختگی است. از سوی دیگر استفاده از وسایل گازسوز استاندارد در منازل نیز در حال پیداکردن جایگاه مناسب خود است؛ ولی همچنان باید این فرهنگ را تقویت کنیم و مردم را به استفاده از وسایل کم‌مصرف و بهینه‌سازی موتورخانه‌ها از طریق مشوق‌هایی برای مصرف پایین تشویق کنیم. درعین‌حال که این راهکارها اجرا می‌شود، باید قیمت را نیز افزایش دهیم تا سطحی که نه به اقشار مختلف مردم فشار وارد کند و نه مردم نسبت به بیش‌مصرفی خود بی‌تفاوت باشند. با افزایش قیمت‌ها در این بخش می‌توان روی صرفه‌جویی بیشتر و سوق‌دادن این میزان صرفه‌جویی به بخش صنعت، نیروگاه‌ها و تزریق به چاه‌های نفت برنامه‌ریزی کرد.
یارانه پرداخت‌شده درحال‌حاضر به ازای هر متر مکعب گاز چقدر است؟
قیمت گاز در خانواده‌ها میانگین صد تومان در متر مکعب است؛ اما گازی که ما صادر می‌کنیم حدود 700 تومان (25 سنت) در متر مکعب است.
یعنی قیمت گاز باید هفت برابر شود؟
خیر نباید هفت برابر شود. من تفاوت قیمت گاز خانگی و صادراتی را عنوان کردم. گاز را ما در مخزن با قیمت صفر حساب می‌کنیم؛ چراکه این گاز، وارداتی نیست که بهایی برای آن پرداخته باشیم؛ اما اگر این گاز به جای مصرف خانگی صادر شود؛ 700 تومان ارزآوری برای کشور دارد. معنای این حرف افزایش قیمت تا 700 تومان نیست، من می‌گویم قیمت گاز نباید صد تومان باشد.
اگر فردا دولت لایحه‌ای را برای آزادسازی قیمت گاز بخواهد به مجلس ببرد چه قیمتی را برای هر متر مکعب پیشنهاد می‌کنید؟
ما اگر بخواهیم قیمت تمام‌شده را قیمت ذاتی صفر در نظر بگیریم یک قیمتی به دست می‌آید که عبارت است از هزینه تولید، پالایش، انتقال، توزیع و حفظ و نگهداری؛ اما اگر بخواهیم به علاوه هزینه تولید، پالایش، انتقال و صادرات را در نظر بگیریم 700 تومان برآورد می‌شود.
هزینه تمام‌شده برآوردی غیرصادراتی یا بدون قیمت ذاتی گاز چقدر است؟
درحال‌حاضر چیزی حدود 80 تومان هزینه حفظ و نگهداری است؛ اما در مقابل سازمان هدفمندی از درآمد حاصل از فروش گاز، 50 تومان به ازای هر متر مکعب گاز را از شرکت بازپس می‌گیرد تا به مردم یارانه نقدی پرداخت کند.
در سال‌هایی که هدفمندی یارانه‌ها اجرا شد، شرکت ملی گاز ایران چه میزان از منابع این قانون را تأمین کرد؟ برای بودجه سال آینده چقدر از منابع را قرار است این شرکت تأمین کند؟ ضمن آنکه بفرمایید در طول سال‌های اجرای قانون مزبور، تجهیز این منابع تا چه حد توانسته برنامه‌های توسعه‌ای شرکت ملی گاز را تحت تأثیر قرار دهد؟
هدفمندی یارانه‌ها سیاستی است که دولت و مجلس تصمیم به اجرای آن گرفتند که فشاری را به منابع شرکت ملی گاز وارد می‌کند. درمجموع کل درآمد شرکت ملی گاز شش هزار میلیارد تومان در سال بوده است؛ به‌بیان‌دیگر از مجموع 15 هزار میلیارد تومان درآمدی که شرکت در سال‌های 1393 و 1394 داشته 9 هزار میلیارد تومان را صرف تجهیز منابع هدفمندی کرده است. ازاین‌رو پولی که برای شرکت ملی گاز مانده فقط خرج حفظ و نگهداری شده و منابعی برای توسعه باقی نمانده است. در عمل در سال‌های اجرای هدفمندی یارانه‌ها پولی برای توسعه نداشته‌ایم. امروز بند «ق» را اجرا می‌کنیم تا بعدها این منابع بازگردد و کمبودها جبران شود؛ ولی آنچه درحال‌حاضر در قالب فروش گاز به دست می‌آید نمی‌تواند صرف توسعه شود.
پس گازرسانی به پنج هزار روستایی که در سال جاری و سال آینده پیش‌بینی شده، از محل چه منابعی انجام می‌شود؟
برای اجرای بند «ق» مقدار زیادی از منابع بانکی و وام، تأمین منابع صورت گرفته تا بعد از اجرای پروژه در سال‌های بعد آن را جبران کنیم.
با چه نرخ سودی؟
با نرخ‌های سود 27 و 28 درصد این منابع تأمین می‌شود. مقداری از منابع موردنیاز نیز از محل عوارض تأمین می‌شود. مجلس قانونی تصویب کرده که به ازای هر متر مکعب گاز طبیعی که مصرف می‌شود 10 درصد روی قبوض اضافه دریافت می‌شود تا از این محل دو درصد به آموزش‌وپرورش برای تجهیز و ایمن‌سازی مدارس پرداخت شود و هشت درصد برای توسعه گازرسانی شهر و روستا با عنوان عوارض گازرسانی تخصیص یابد.
صندوق توسعه ملی منابعی برای اجرای این پروژه‌ها پیش‌بینی نکرده است؟
صندوق توسعه به پیمانکاران ما تسهیلاتی را برای انجام پروژه‌ها پرداخت می‌کند. این پیمانکاران نیز منابع صندوق توسعه را باید بازگردانند که این مسئله نیز نیاز به پرداخت طلب پیمانکاران دارد. راهی را که ما پیدا کردیم این است که طلب پیمانکار را از محل اجرای همان پروژه پرداخت کنیم؛ برای نمونه با سرمایه‌گذار اجرای طرح خط انتقال گاز به عراق به نتیجه رسیده‌ایم که پس از انجام صادرات گاز به این کشور و بازگشت ارز حاصل از آن، طلب پیمانکار پرداخت شده و مابقی به عنوان درآمدهای کشور محسوب شود. در سیستان‌وبلوچستان هم برای خط اتصال زاهدان و چابهار به نیروگاه با سرمایه‌گذار به این نتیجه رسیده‌ایم که از محل صادرات گازوئیل صرفه‌جویی‌شده در این نیروگاه‌ها، پول پیمانکار را پرداخت کنیم. به‌این‌ترتیب پروژه‌های توسعه‌ای با پیش‌بینی درآمدهای آتی انجام می‌شود، وگرنه درآمدهای حاصل از فروش گاز به جز پرداخت حقوق کارکنان و هزینه نگهداری گاز و پرداخت یارانه‌ها، جوابگوی برنامه‌ای دیگر نیست.
در لایحه بودجه 95 چه میزان منابع از سوی شرکت ملی گاز قرار است تأمین شود؟
ارقام همانند آن چیزی است که در بودجه 1394 پیش‌بینی شده بود.
این عدم تغییر به مفهوم آن است که دولت قصد حذف پردرآمدها از فهرست هدفمندی را ندارد؟
ممکن است از میزان پرداخت نقدی یارانه با حذف پردرآمدها بکاهد و به بخش صنعت یارانه بیشتری پرداخت کند؛ چرا‌که در سال‌های گذشته یارانه صنعت را قطع کردند و به اقشار مختلف مردم، اعم از کم‌درآمد و پردرآمد یارانه نقدی پرداخت کردند؛ اما ما 9 هزار میلیارد تومان را همانند سال جاری قرار است به سازمان هدفمندی یارانه‌ها پرداخت کنیم.
از بحث ترکیب سبد سوخت خارج شدیم. می‌خواهم درباره زوایای دیگر این بحث هم صحبت کنیم. به‌ویژه درباره توزیع گاز به مناطق دوردست روستایی که روش‌های جایگزین مانند سی‌ان‌جی و ال‌ان‌جی توصیه می‌شود. آیا شرکت ملی گاز پروژه‌ای را در این بخش تعریف کرده است؟ برای انتقال گاز به صورت سی‌ان‌جی و ال‌ان‌جی نیز موانع و مشکلاتی موجود است. آیا برای رفع آنها چاره‌اندیشی شده است؟
به‌طورکلی طبیعتا گازی که به صورت طبیعی به مردم تحویل داده شود، برای شرکت ملی گاز ارزان‌تر تمام می‌شود؛ البته درصورتی‌که نقطه تحویل صفر باشد؛ ولی وقتی فاصله یک شهر یا روستا زیاد می‌شود یا مسیر سخت می‌شود؛ مقرون‌به‌صرفه‌تر است که از روش حمل‌ونقل استفاده شود. وقتی گاز طبیعی تبدیل به انرژی و تحویل داده شده، افزایش قیمت مشمول حالش می‌شود. درست است که سرمایه اولیه نیاز ندارد؛ اما گاز را در یک مرحله فشرده می‌کنیم که هزینه‌ای ایجاد می‌کند. این گاز با یک هزینه‌ای اضافه‌تری حمل می‌شود و در نهایت گاز با هزینه‌ای مجدد شکسته شده و به خانوار تحویل داده می‌شود بنابراین قیمت تمام‌شده این نوع گاز برای شرکت ملی گاز و نه برای مردم بالاتر خواهد بود؛ چراکه گاز سی‌ان‌جی نیز باید با قیمت گاز طبیعی به مصرف‌کنندگان عرضه شود. اگر این گاز به صورت مینی ال‌ان‌جی عرضه شود، قیمت‌ تمام‌شده از سی‌ان‌جی نیز بیشتر خواهد بود. در کشورهایی که استفاده از این سوخت‌ها به‌راحتی انجام می‌شود قیمت‌ها رقابتی است و قابلیت عرضه دارد.
هزینه این نوع سوخت‌رسانی از کشیدن خطوط لوله در مناطق دورافتاده و صعب‌العبور بیشتر خواهد بود؟
این مسئله محاسبه اقتصادی نیاز دارد. اگر از مبلغی بالاتر باشد، انتقال گاز با خطوط لوله توجیه نداشته و صرفه اقتصادی با عرضه سی‌ان‌جی با قیمت نفت 80 دلار خواهد بود. درحال‌حاضر بین اینکه سی‌ان‌جی توجیه اقتصادی بیشتری دارد یا ال‌پی‌جی در حال مطالعه هستیم.
از اینکه چند درصد از روستاهای کشور برای انتقال گاز با خطوط لوله، از صرفه اقتصادی خارج هستند، برآوردی صورت گرفته است؟
کمتر از 10 درصد. این روستاها باید ال‌پی‌جی مصرف کنند؛ به‌عبارت‌دیگر اگر تا 91 درصد روستاهای کشور را گازرسانی کنیم، به منزله تحقق صددرصدی پروژه گازرسانی به روستاهای با قابلیت انتقال با خط لوله است.
تحلیلگران معتقد به یک تغییر رویکرد و پارادایم شیفت در گاز هستند. معتقدند اگر بنا باشد سیاست‌های گذشته بدون تغییر رویکرد تکرار شود، عملکردها نیز تغییرات چند دهم درصدی خواهد داشت. شما اعتقاد به تغییر رویکرد دارید؟ آیا در بخش گاز اکنون سیاست‌های جدیدی دنبال می‌شود؟ یکی از این تغییر رویکردها شاید ترك مصرف گاز در داخل و صادرات آن به مدت 10 سال و استفاده از آن براي افزايش فشار چاه‌هاي نفتي است تا بازدهي توليد و صادرات نفت را به‌ويژه در دوره‌هاي رشد قيمت نفت افزايش دهيم. شما اين سياست را چطور ارزيابي مي‌كنيد؟
اینکه رویکرد شرکت ملی گاز باید تغییر کند، به عنوان یک اصل پذیرفته شده است. باید ابتدا ببینیم چه شرایطی داریم و به کجا می‌خواهیم برسیم. ما تمام کشور را در بخش‌ خانگی، هم در شهرها و هم در روستاها، در بخش صنایع و در بخش تجاری گازرسانی کرده‌ایم. درواقع بزرگ‌ترین شبکه گازرسانی جهان را در اختیار داریم. این شبکه عظیم مانند بمب است که اگر به‌درستی حفاظت نشود، احتمال انفجار دارد؛ بنابراین نخستین و اصلی‌ترین وظیفه ما نگهداری مناسب از این شبکه وسیع ایجادشده است؛ اما رویکرد ما باید از نگاه سخت‌افزاری به نرم‌افزاری و از کمیت به سمت کیفیت حرکت کند. باید بهترین سیستم قرائت کنتور را داشته باشیم. سیستم هوشمند ایجاد و سیستم‌های ارتباط دوگانه برقرار شود، رفع مشکلات در کسری از ساعت انجام شده و جابه‌جایی تأسیسات ساختمان‌ها به‌راحتی قابل انجام باشد و آموزش‌های ایمنی و مصرف به‌خوبی ارائه شود. در کنار رویکرد افزایش کیفیت، دومین وظیفه ما مصرف بهینه گازی است که در اختیار داریم. دراین‌راستا باید کمک کنیم به صنعتگران و دانشگاهیان تا از یک‌سو تکنولوژی جدید از سوی صنعتگران وارد شده و از سوی دیگر فرهنگ استفاده صحیح از سوی دانشگاهیان ترویج شود. پس از استفاده بهینه از گاز و ایجاد منابع سوخت بیش از نیاز می‌توان برای چگونگی صرف آن برنامه‌ریزی کرد. اینکه این گاز باید در داخل مصرف شود، به چاه‌های نفت تزریق شده یا صرف صادرات شود، راه‌هایی است که می‌توان برای آن سیاست‌گذاری کرد. از یک‌سو مصرف خانگی را با ورود تکنولوژی و فرهنگ‌سازی کاهش می‌دهیم و از سوی دیگر تولید گاز در پارس جنوبی را افزایش خواهیم داد که به‌این‌ترتیب منابع مازادی ایجاد می‌شود که تصمیم‌گیری برای آن استراتژی شرکت ملی گاز خواهد بود.
و استراتژی شما در صورت ایجاد مازاد نیاز این سوخت چیست؟
صادرات محور اصلی این استراتژی است. نقش ما در تجارت جهانی گاز پایین است. هم می‌توانیم به همسایه‌ها گاز صادر کنیم و هم کشورهای غیرهمسایه. ضمن آنکه امکان صدور گاز به صورت ال‌ان‌جی نیز وجود داشته و می‌توان فراورده‌های دیگر گاز را هم صادر کرد. در یک کلام گاز باید به ارزش افزوده تبدیل شود که یک راه آن صادرات و راه دیگر، تزریق گاز به چاه‌های نفت است.
با توجه به اینکه قراردادهای گازی در دنیا بلندمدت و معمولا 20 ساله است، سهم‌گیری از بازار جهانی در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست و در کوتاه‌مدت شاید این استراتژی قابلیت اجرا نداشته باشد.
در کوتاه‌مدت مصارف داخلی البته به صورت بهینه مشکل مازاد گاز را حل خواهد کرد. به‌این‌صورت که ما در دوره‌ای مصرف زیاد گاز را در خانوار داشته‌ایم؛ اما از‌این‌پس با مصرفِ زیاد خانوار روبه‌رو خواهیم بود. تعداد خانوارهای متولد دهه 60 با تأخیری که در ازدواج‌ها به‌وجود آمده، در سال‌های آینده افزایش خواهد یافت. موضوع دوم اینکه صنعت در دوران پساتحریم توسعه خواهد یافت. برای این افزایش تولیدات نیز نیاز به سوخت است. ایجاد پتروشیمی‌ها نیز می‌تواند به عنوان یک مصرف‌کننده مهم گاز مطرح باشند، آن هم در شرایطی که قصد داریم قطب پتروشیمی در جهان شویم. در کنار این گزینه‌ها بخش تزریق گاز هم وجود دارد؛ ازاین‌رو در کوتاه‌مدت حتی در صورت نبودِ امکان صادرات گاز بیشتر، مسئله مازاد وجود نخواهد داشت. برای داشتن چنین توسعه‌ای باید افرادی را در اختیار داشته باشیم که بتوانند از عهده انجام این پروژه‌ها برآیند. داشتن افراد کیفی در کنار خدمات کیفی لازمه اجرائی‌شدن استراتژی مزبور است که آن نیز از طریق برون‌سپاری صورت خواهد گرفت. قرار نیست مثل گذشته بنده پروژه‌ها را اجرا کنم و جزء‌به‌جزء کار را آموزش داده و رهگیری کنم. برای برون‌سپاری این کار نیاز به داشتن افرادی کیفی‌تر و قوی‌تر خواهد بود.
پیاده‌سازی این استراتژی قرار است در چه پروسه زمانی انجام شود؟
در برنامه پنج‌ساله ششم.
دولت برای سال آینده رشد اقتصادی چهار درصد و برای پنج سال برنامه ششم رشد هشت درصد را پیش‌بینی کرده است. برای تحقق این رشد نیاز به توسعه بخش‌های مختلف تولید است که هریک به نوعی مصرف‌کننده گاز هستند. در این زمان نزدیک با توجه به محدودیت‌هایی که برای تأمین گاز در سال‌های گذشته و در فصول سرد سال داشته‌ایم و با عنایت به اینکه هنوز افزایش بهره‌برداری در پارس جنوبی اتفاق نیفتاده است، آیا بخش گاز توان پاسخ‌گویی به تحقق این میزان رشد پیش‌بینی شده را دارد؟
مجموعه توسعه اقتصاد کشور باید متوازن پیش برود. باید دید صنعت چه میزان رشد را مد نظر دارد و چه مقدار از انرژی گاز باید به بخش صنعت تخصیص یابد که بتواند جواب رشد توسعه‌ای را بدهد. یک بال توسعه را اگر افزایش تولید قرار دهیم، بال دیگر بهینه‌سازی مصارف نه‌فقط در بخش خانگی، بلکه در نیروگاه‌ها و صنایع باید باشد. امروز همه نیروگاه‌های ما اضافه مصرف انرژی دارند. در بخش کوره‌ها و مشعل‌ها این هدررفت وجود دارد و نیروگاه‌ها با راندمان 35 و 40 درصد فعالیت می‌کنند. اگر در این نیروگاه‌ها با یک حرکت تکنولوژی مصرف را به نصف برسانیم؛ یعنی راندمان را دو برابر کنیم، دریایی از گاز آزاد خواهد شد؛ بنابراین باید بهینه مصرف‌کردن‌ها را آغاز کنیم؛ چراکه این صرفه‌جویی‌کردن‌ها تبدیل می‌شود به گاز مورد نیاز برای توسعه آینده.
به عقیده برخی تحلیلگران، صنعت گاز در برخی از بخش‌ها توسعه‌‌نیافته است. این بخش‌ها به تفکیک در سه دسته قابل تقسیم‌بندی هستند.
• شکل‌گیری یک گروه قدرتمند ساپلایرها و تأمین‌کنندگان قطعات یا شکل‌گیری صنعت پشتیبان گاز؛
• شکل‌گیری نهادها و سازوکارهای مالی قدرتمند مانند نهاد یا مؤسسه مالی برای به‌کارگیری مؤثر منابع مالی در گردش آن؛
• شکل‌گیری نظام استانداردسازی کیفیت گاز و نظارت بر کالیبراسیون و مبارزه با تقلب در مصرف گاز؛
شرکت ملی گاز چه برنامه‌ها و سازوکارهای مناسبی دراین‌باره اندیشیده است؟
در بحث نخست اگر منظور تأمین‌کنندگان قطعات و تجهیزات نفتی و گازی باشند؛ اینها از عهده ما خارج است؛ البته خودکفایی گاز باعث شده 96 درصد از تأسیسات گازرسانی در داخل تولید شود. اتفاقا برخلاف نفت که فقط به فکر صادرکردن بشکه‌های نفت خام بوده‌اند؛ در بخش گاز نه‌تنها برای گازرسانی هیچ قلمی را وارد نمی‌کنیم؛ بلکه به لحاظ خدمات فنی در سطح بهترین شرکت‌های بین‌المللی امکان فعالیت داریم. در ارتباط با موضوع دوم متأسفانه بخش خصوصی تولیدکننده در این زمینه قوی نیست و یکی از عللی که بخش خصوصی ما در دنیا نمی‌تواند حضوری پررنگ داشته باشد، این است که سازوکار بانکی قوی و مطلوبی ندارند. در دنیا هر تولیدکننده یا هر پیمانکار، یک بانک قوی فاینانسور به عنوان پشتوانه دارد؛ اما مسئولیت این مسئله با شرکت گاز نیست. در مقوله سوم یعنی استاندارد گاز نیز با توجه به صادرات گازی که به ترکیه داریم، گاز ما دارای استاندارد بین‌المللی است.

فرزانه طهرانی: قانون هدفمندی یارانه‌ها تغذیه‌کننده اصلی منابع بخش انرژی است. منابعی که باید صرف طرح‌های توسعه‌ای شود در اختیار سازمان هدفمندی یارانه‌ها قرار می‌گیرد و برای خرید روزانه به مردم بازپس داده می‌شود. در مقابل برای توسعه طرح‌هایی مانند گازرسانی به روستاها، دولت منابعی ندارد و ناگزیر است استقراض از بانک‌ها با نرخ سود 28 درصدی را در دستور کار قرار دهد. شرکت ملی گاز 9 هزار میلیارد تومان از 15 هزار میلیارد تومان درآمد خود را در سال‌های 1393 و 1394 به پرداخت یارانه‌ها اختصاص داد و با شش هزار میلیارد تومان باقی‌مانده، حقوق کارکنان و هزینه‌های حفظ و نگهداری شبکه گاز کشور را پرداخت کرد. حمیدرضا عراقی در گفت‌و‌گوی خود با «شرق» تأکید می‌کند هیچ منابعی از محل فروش گاز برای انجام پروژه‌های توسعه‌ای باقی نمی‌ماند و دولت برای تکالیف قانونی گازرسانی، ناگزیر به استقراض است. در چنین شرایطی باید بخش گاز آن‌قدر توانمند شود تا بتواند نیاز اقتصادی که قرار است هشت درصد رشد را تجربه کند، پاسخ دهد. عراقی در همین وضعیت نیز راهکاری برای تحقق این هدفِ بزرگ دارد. او می‌گوید با یک افزایش تکنولوژی در نیروگاه‌ها و افزایش راندمان آنها به دوبرابر، دریایی از گاز آزاد می‌شود که می‌تواند نیازهای کشور به سوخت را در دوران پساتحریم و در طول برنامه ششم تأمین کند. او درعین‌حال ایجاد ارزش افزوده برای گاز از طریق صادرات و تزریق به چاه‌های نفت را استراتژی حوزه تحت تصدی خود می‌داند. حمیدرضا عراقی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در ادامه گفت‌وگوی خود با «شرق» چرایی توسعه گازرسانی به روستاهای دورافتاده و محاسبات اقتصادی آن را تشریح کرد.

توسعه گاز که عملا از سه دهه قبل آغاز شده است ضریب نفوذ این انرژی را به‌شدت افزایش داده، به‌طوری‌که امروز 70 درصد از انرژي كل كشور از گاز تأمين مي‌شود. آيا به عقیده شما برنامه‌ریزی برای داشتن این میزان استفاده داخلی از منابع گاز، سیاست‌گذاری صحیحی بوده است؟
این موضوع به تاریخچه گاز بازمی‌گردد. زمانی که شما قصد دارید استراتژی آغازبه‌‌کار را مشخص و طرح‌ریزی کنید، در آن هنگام بررسی می‌کنید تا بهترین روش اقدام را برگزینید؛ مانند آنچه در سال 60 اتفاق افتاد و استراتژی‌ها مشخص شد. در دورانی که کشور تحت‌تأثیر جنگ بود، حمل کشتی، ریسک‌های فراوان به همراه داشت، نفت سفید و گازوئیل وارد می‌شد و کوره صادراتی از گاز به روسیه که برای کشور عایداتی داشت در این دوره قطع شده بود؛ بنابراین با میزانی از گاز روی دست مانده مواجه‌ بودیم که باید برای آن تصمیم‌گیری می‌کردیم. در این شرایط بود که هم‌زمان با آنچه کشور را به سمت استفاده از این سوخت هدایت می‌کرد؛ جَو حاکم بر کشور نیز که روحیه انقلابی و کار انقلابی را می‌طلبید توأمان سیاست‌گذاران را تشویق به تدوین استراتژی گازرسانی شهری کرد. این کار انقلابی که پیش‌تر توسط خارجی‌ها برنامه‌ریزی و پایه‌ریزی شده بود، پس از انقلاب از سوی مهندسان داخلی با تکنولوژی و دانش داخلی توسعه یافت و نهایتا گاز استحصالی وارد شبکه شهری شد. در سال‌های 1365 و با گذشت چند سال از اجرای این پروژه، نتایج رضایت‌بخشی از این گازرسانی حاصل شد؛ به‌این‌ترتیب مجلس و دولت متفقا ادامه طرح گازرسانی به نقاط مختلف کشور را به تصویب رساندند. در کنار آن، کم‌کم با الگوبرداری از کشورهای دیگر، بحث گازرسانی به نیروگاه‌ها نیز انجام شد و رفته‌رفته در مجلس گازرسانی به کل شبکه خانگی محور طرح‌ها قرار گرفت. در سال‌های 1370 تا 1375 که اوج گازرسانی به شهرها بود، مجلس به این فکر افتاد که چرا گازرسانی به روستاها در دستور کار قرار نگیرد؟ به‌هر‌حال هم شهرنشینان به آنها رأی داده بودند هم روستاییان؛ بنابراین موضوع گازرسانی به روستاها را طرح کردند؛ اما طبق قانون، گازرسانی به روستاها ممنوع بود. نمایندگان وقت با تصویب قانونی، این مشکل را رفع کردند و مصوب کردند گازرسانی به روستاهایی که تا 15 کیلومتری شهرها یا خطوط انتقال هستند؛ انجام شود. در این قانون، پیش‌بینی شد درصدی از هزینه‌های این پروژه‌ها را دولت از خود روستاها اخذ کند. سال بعد مجلس مجدد هزینه‌های اخذ‌شده بابت انتقال خطوط را که روستاییان باید متقبل می‌شدند، کاهش داد و سال بعدازآن، سهم مصرف‌کنندگان از این هزینه‌ها را حذف کرد. موضوع به اینجا نیز ختم نشد. سال پس‌ازآن مجلس مجددا روستاهای بیشتری را مشمول طرح گازرسانی کرد و در نهایت تصویب کرد گازرسانی به تمام روستاها انجام شود؛ بنابراین می‌بینیم فرایندی از سال 1360 بر مبنای عدالت‌محوری و به‌درستی در کشور آغاز شده است؛ به‌عبارت‌دیگر مجلس و دولت به اتفاق در طول سال‌ها به این نتیجه رسیده‌اند که گازرسانی به شهرها و روستاها خدمتی عادلانه و اقتصادی برای کشور است. امروز به مرحله‌ای رسیده‌ایم که همه شهرها و اکثر روستاها گازرسانی شده است؛ بنابراین سیاست کشور بر مبنای گازرسانی وسیع خانگی و صنعتی پایه‌گذاری شده است. محور دوم که اساسی برای در دستور کار قرار گرفتن توسعه بیشتر گازرسانی شد نیز، پیدا‌کردن مخزنی به نام پارس جنوبی بود. در دورانی که ما درگیر جنگ بودیم، قطر متوجه وجود چنین مخزنی می‌شود و شروع به استحصال و استفاده می‌کند. پس از جنگ ما تازه متوجه می‌شویم مخزن مورد استفاده قطر با ایران مشترک است و اگر ما از این گاز استفاده نکنیم، قطر گاز آن را بیرون کشیده و مخزن را خالی می‌کند. پس عملا چاره‌ای جز اقدام سریع برای استحصال گاز و مصرف آن نداریم، آن هم در سریع‌ترین زمان ممکن؛ چراکه هر تأخیری باعث سهم‌گیری بیشتر قطر از این مخزن می‌شود. طبق این محور، کشور برای توسعه هرچه‌سریع‌تر گازرسانی تصمیم‌گیری می‌کند. از این منظر پرسش شما برای سال 1360 قابل طرح بود یا برای کشوری که می‌خواهد با سوختِ وارداتی تصمیم مناسب برای مصرف یک نوع از انواع انرژی بگیرد. از‌این‌رو بین مصرف برق، زغال‌سنگ، گاز، انرژی خورشیدی، نفت، ژئوترما و انرژی گرمایش زمین براساس صرفه اقتصادی هر‌یک و سیستم عرضه و تقاضا و رقابت و تجارت یک نوع سوخت را انتخاب می‌کند؛ اما در کشور ما که قیمت‌ها سوبسیدی است و قیمت‌ها نمی‌تواند علامت مطلوبی برای تعیین نوع سوخت باشد، نمی‌توان درستی یا نادرستی ادامه این پروژه را تشخیص داد. ضمن اینکه اصلا فرصتی برای تصمیم‌گیری باقی نمانده است. تا دو سال آینده جایی از کشور باقی نمانده که گازرسانی نشده باشد. با بند مربوط به بند ق تبصره 22 بودجه سال 93 امسال ما گازرسانی به پنج هزار روستا را آغاز کرده‌ایم و گمان می‌کنیم تا پایان سال 1396 تمام روستاهای قابل گازرسانی، دارای این شبکه انتقال خواهند بود. به جز برخی از روستاها که اساسا قابل گازرسانی نیستند؛ برای مثال انتقال خطوط از جنگل که منجر به تخریب می‌شود یا مسیر صعب‌العبور بوده، تعداد روستاییان کمتر از 20 خانوار است یا وسط کویر بوده و انتقال خطوط مقرون‌به‌صرفه نیست، گازرسانی انجام نمی‌شود؛ بنابراین تمام شهرها و روستاهای قابل گازرسانی کشور تا پایان سال 1396 از وجود شبکه گاز بهره‌مند خواهند بود. ولی اینکه بهتر است ما به انرژی مصرفی تنوع ببخشیم، موضوعی است که هر عقل سلیمی بر وجود این تنوع تأکید دارد و به بیان ساده‌تر، قرارندادن تمام تخم‌مرغ‌ها در یک سبد باید از سوی سیاست‌گذاران مورد توجه قرار گیرد. منتها با توجه به قیمت‌های سوخت‌های مختلف، داشتن این تنوع هم چندان امکان‌پذیر نیست؛ برای نمونه استفاده از انرژی خورشیدی، آن هم در ابتدای کار، بسیار پرهزینه است. شاید در آینده، ارزان‌شدن برخی انرژی‌های دیگر سبب شود مصرف گاز را در برخی از مناطق رها کنیم؛ اما قطعا این اتفاق تا 15 سال آینده روی نخواهد داد.
به‌طور حتم داشتن تنوع استفاده از سوخت در کشور موضوع پرچالش و قابل بحثی است؛ اما درباره گازرسانی به همان پنج‌هزار روستایی که کار گازرسانی‌شان در سال جاری آغاز شده است آیا این پرسش قابل طرح نیست؟ آیا تصویب بند «ق» بودجه 95 که گازرسانی گسترده به روستاها را به عنوان تکلیف برعهده دولت گذاشته با لحاظ تمام هزینه - فایده‌ها صورت گرفته است؟
شورای اقتصاد با توجیهاتی بند «ق» تبصره 2 را به تصویب رساند. در بند «ق» پیش‌بینی شده به ازای هر متر مکعب گاز طبیعی یا هر خانواری که گازرسانی می‌شود، مقداری ال‌پی‌جی مصرف می‌شود یا به‌اصطلاح کوپن می‌گیرند؛ به‌عبارت‌دیگر هر خانوار مقداری سهمیه نفت و مقداری سهمیه ال‌پی‌جی دارد. طبق محاسباتی که گروه انرژی دانشگاه شریف انجام داده‌اند، این نتیجه حاصل شده که اگر ما به هر خانوار از محل صرفه‌جویی ال‌پی‌جی و نفت گازرسانی کنیم، هزینه گازرسانی بین دوسال‌ونیم تا سه سال جبران می‌شود.
این محاسبات در شرایط نفت 80 و 100 دلار چنین نتایجی داشت. امروز که قیمت نفت به کمتر از 30 دلار رسیده است، باز هم این طرح توجیه اقتصادی دارد؟
در زمان تصویب زمان بازگشت هزینه‌ها با نفت 80 و صد دلاری دوسال‌و‌نیم دیده شده بود؛ اما با افت قیمت نفت این بازگشت چهار یا پنج ساله خواهد بود. در این پنج سال هزینه انتقال گاز مبلغی می‌شود که برای آن نیز معادلاتی دیده شده است. گازرسانی به روستاهایی که گازرسانی برای هر خانوار آن تا شش میلیون تومان هزینه دارد، صرفه اقتصادی خواهد داشت. بیشتر از این مبلغ، فاقد توجیه است. برای روستاهایی که گازرسانی در این شرایط توجیه اقتصادی ندارد یا باید از سوخت سی‌ان‌جی یا ال‌پی‌جی استفاده شود. هیچ دلیلی ندارد که همه روستاها گازرسانی شبکه‌ای شود.
طبق گفته شما تمام پنج هزار روستایی که کار گازرسانی آنها در سال جاری آغاز شده باید جزء روستاهایی با قابلیت گازرسانی باشند.
تمام روستاهایی که درحال‌حاضر در حال گازرسانی است، قابلیت گازرسانی با توجیه اقتصادی را دارا هستند.
شما اشاره کردید تا پایان سال 1396 موضوع گازرسانی روستاها نیز به اتمام می‌رسد. گازرسانی به چه تعداد روستا در سال آینده آغاز خواهد شد؟
این پنج هزار روستا ادامه می‌یابد. دو هزار و 800 روستا امسال افتتاح شد و باقی در سال آینده آغاز می‌شود. ممکن است 700 روستای دیگر که طراحی نشده به این عدد اضافه شود؛ ولی رقم اصلی، همین پنج هزار روستاست. نکته مهم امروز برای دولت آن است که مخازن پارس جنوبی را با حداکثر سرعت و حداکثر توان به بهره‌برداری برسانیم. مخزن مشترک که استخراج می‌شود، گازی در دسترس قرار می‌دهد که باید امکان مصرف برای آن فراهم شود. مصارف آن انتقال به شبکه خانگی، تجاری و صنایع، مصرف در نیروگاه‌ها، تزریق به چاه‌های نفت، تبدیل به فرآورده‌ها و صادرات است. ما در دو سال گذشته بالاترین رقم گاز را به نیروگاه‌ها تخصیص داده‌ایم و همسو با کاهش مصرف گازوئیل در نیروگاه‌ها، مصرف گاز در نیروگاه‌ها افزایش یافت. در سال 1392 میزان مصرف گاز 35 میلیارد متر مکعب بود، در سال 1393 به 50 میلیارد متر مکعب و در سال 1394 به 57 میلیارد متر مکعب رسیده است. این به مفهوم آن است که در دو سال 22 میلیارد مترمکعب بیشتر گاز مصرف شده است و اگر مابه‌التفاوت قیمت گاز طبیعی را با گازوئیل و مازوت را 30 سنت در نظر بگیریم، سه تا چهار میلیارد دلار صرفه‌جویی اتفاق افتاده است.
در همین شرایط که اصرار به افزایش مصرف گاز وجود دارد تا مخازن مشترک از دسترس خارج نشود، هر سال در فصل‌های سرد و اوج مصرف گاز، صنایع و نیروگاه‌ها با کمبود گاز مواجه می‌شوند. چرا به جای توسعه گاز به روستاهای دورافتاده و تحمیل هزینه‌ بالا برای انتقال خطوط، در وهله اول تأمین گاز نیروگاه‌ها و صنایع با اولویت بیشتر دنبال نمی‌شود تا این بخش‌ها با مصرف کمتر سوخت‌های آلاینده، مخاطرات کمتر زیست‌محیطی برای کشور داشته باشند؟ آیا بهتر نیست گازرسانی به روستاها در گام‌های بعدی در دستور کار قرار گیرد؟
عوض‌کردن ترکیب سبد مصرف جزء برنامه‌های شرکت ملی نفت هست. در دو سه سال گذشته که گازهای استحصالی فازهای پارس جنوبی آمد، خطوط انتقال و ایستگاه‌های تقویت فشار را با ترفندهایی توانستیم آماده انتقال این میزان گاز کنیم. اگرچه ترکیب عوض نشد؛ اما چند اتفاق مهم افتاد. یکی از این اتفاقات این بود که میزان گازرسانی به نیروگاه‌ها افزایش یافت و 20 میلیارد متر مکعب سوخت دوم مورد استفاده قرار نگرفت. میزان افزایش استفاده از گاز نیز به منزله آلوده‌نشدن هوا به اندازه همین میزان عدم استفاده از گازوئیل و مازوت است. هوایی که با گاز طبیعی آلوده می‌شود و هوایی که با گازوئیل آلوده می‌شود، تفاوت چشمگیری در میزان آلاینده‌ها دارد؛ به‌عبارت‌دیگر در تمام دنیا جهت‌گیری‌ها بر این است که در نیروگاه‌ها و صنایع‌شان از گاز طبیعی به جای زغال‌سنگ، مازوت و گازوئیل استفاده شود. در بسیاری از کشورهای پیشرفته مانند انگلستان هنوز بخشی از صنایع از زغال‌سنگ استفاده می‌کنند؛ بنابراین در حال برنامه‌ریزی هستند و تحت فشار دولت خود و سازمان‌های بین‌المللی قصد دارند این سوخت را با گاز طبیعی جایگزین کنند. در این شرایط ما توانستیم از 40 میلیارد متر مکعب گازوئیل به 10 میلیارد متر مکعب کاهش سوخت داشته باشیم و از گاز طبیعی استفاده کنیم که از مخازن مشترک استحصال شده است. کشورهای دیگر گاز را می‌خرند و در نیروگاه برق تولید می‌کنند؛ اما ما این مزیت را داریم که گاز با قیمت صفر را به نیروگاه‌ها برسانیم. در‌عین‌حال می‌توان پرسید آیا این بهترین روش است؟ در پاسخ باید گفت خیر. صنایع ما هرچند در سال جاری محدودیتی به لحاظ تأمین گاز نداشتند؛ ولی باید برای تأمین مناسب‌تر این بخش‌ها برنامه‌ریزی کرد. امسال در روزهای خیلی سخت برای نیروگاه‌ها محدودیت‌هایی داشتیم؛ اما درباره صنایع با مشکلی مواجه نبوده‌ایم.
به نظر می‌رسد امسال به دلیل رکود تولید و تعطیلی یا کاهش ظرفیت صنایع محدودیتی به لحاظ تأمین گاز نداشتید.
اتفاقا ما نسبت به سال‌های گذشته گاز بیشتری به صنایع تخصیص داده‌ایم. امسال گاز تحویلی به صنایع عمده مانند فولاد، سیمان و پتروشیمی نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه گاز تخصیصی تا 30 دی نسبت به مدت مشابه سال گذشته مقداری افزایش نیز داشته است. درحالی‌که مصرف 10 ماهه سال 1393، 27.3 میلیارد متر مکعب بوده، این عدد امسال به 27.9 میلیارد متر مکعب رسیده است. گاز تخصیصی به نیروگاه‌ها نیز تا پایان دی ماه 1393، 42 میلیارد متر مکعب بوده که در دی ماه سال 1394 به عدد 50.8 میلیارد مترمکعب رسیده است؛ بنابراین نسبت به سال 1393 رکودی وجود نداشته است.
میزان مصرف گاز خانگی در سال جاری چقدر بوده است؟
در سال 1394، 900 هزار خانوار به خانوارهای کشور و مصرف‌کنندگان گاز در شبکه خانگی اضافه شد؛ اما با‌وجود‌این، میزان مصرف فقط 0.5 درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته است. در دی‌ماه 1393 میزان مصرف گاز خانگی 67.49 میلیارد متر مکعب بوده که این میزان مصرف در 10 ماهه سال جاری به 67.80 میلیارد متر مکعب رسید. به‌این‌ترتیب در جایی که میزان متقاضیان مصرف گاز افزایش یافته اما مقدار مصرف در همان سطح باقی مانده که این اتفاق به مفهوم مصرف بهینه‌تر است. درواقع یکی از اولویت‌های ما نیز ایجاد فرهنگ استفاده بهینه از گاز در جامعه است. گاز بهترین سوخت و شیک‌ترین سوخت دنیاست؛ اما این سوخت آن‌قدر در دنیا گران است که مصرف‌کنندگان ترجیح می‌دهند سوختی دیگر استفاده کنند، آن هم با بخاری با راندمان بالا. ما در زمان جنگ، کارخانه‌ای را برای تولید بخاری احداث کردیم که هنوز تولیدات آن کارخانه در منازل مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از دلایلی که صنعت ما پا به پای تکنولوژی جلو نرفته این است که تولید کالای جدید با راندمان بالا، قیمت بالاتری هم دارد که خریداری برای آن پیدا نمی‌شود. چرا خریدار پیدا نمی‌شود؟ پاسخ ارزانی قیمت گاز است. مصرف‌کنندگان ترجیح می‌دهند بخاری راندمان پایین و با سوخت بالا مصرف کنند؛ چراکه استفاده بالای گاز هم تأثیری قابل‌توجهی در هزینه‌های خانوار نخواهد داشت. اگر قیمت گاز به قیمت طبیعی خود برسد هم سوخت‌های دیگر معنی پیدا می‌کنند و هم تکنولوژی پیشرفت می‌کند؛ زیرا هزینه مصرف‌کننده برای خرید بخاری نو با راندمان بالا با هزینه یک‌ساله سوخت سربه‌سر می‌شود.
می‌توانم از گفته‌های شما این‌طور برداشت کنم که سیاست شرکت ملی گاز، افزایش قیمت گاز برای اصلاح سبد ترکیب سوخت است؟
من به سه محور فکر می‌کنم؛ اما ریشه این سه محور به اصلاح قیمت گاز باز‌می‌گردد. اعتقاد کلی من بر این است که افزایش‌نیافتن مصرف گاز در سال جاری به دلیل فرهنگی بود که در جامعه ایجاد شده است. در گذشته نگاه‌داشتن دمای منازل در حد بالایی از گرما یک فرهنگ بود و نشانه سخاوتمندی خانواده‌ها محسوب می‌شد؛ اما با فرهنگ‌سازی انجام‌شده در سال‌های اخیر، اگر دمای منزل را از یک حدی بالاتر نگاه داریم، به منزله فرهنگ اشتباه مصرف گاز و هدردادن منابع است؛ متعادل نگاه‌داشتن دما در خانه‌ها امروز نشان‌دهنده فهمیدگی و فرهیختگی است. از سوی دیگر استفاده از وسایل گازسوز استاندارد در منازل نیز در حال پیداکردن جایگاه مناسب خود است؛ ولی همچنان باید این فرهنگ را تقویت کنیم و مردم را به استفاده از وسایل کم‌مصرف و بهینه‌سازی موتورخانه‌ها از طریق مشوق‌هایی برای مصرف پایین تشویق کنیم. درعین‌حال که این راهکارها اجرا می‌شود، باید قیمت را نیز افزایش دهیم تا سطحی که نه به اقشار مختلف مردم فشار وارد کند و نه مردم نسبت به بیش‌مصرفی خود بی‌تفاوت باشند. با افزایش قیمت‌ها در این بخش می‌توان روی صرفه‌جویی بیشتر و سوق‌دادن این میزان صرفه‌جویی به بخش صنعت، نیروگاه‌ها و تزریق به چاه‌های نفت برنامه‌ریزی کرد.
یارانه پرداخت‌شده درحال‌حاضر به ازای هر متر مکعب گاز چقدر است؟
قیمت گاز در خانواده‌ها میانگین صد تومان در متر مکعب است؛ اما گازی که ما صادر می‌کنیم حدود 700 تومان (25 سنت) در متر مکعب است.
یعنی قیمت گاز باید هفت برابر شود؟
خیر نباید هفت برابر شود. من تفاوت قیمت گاز خانگی و صادراتی را عنوان کردم. گاز را ما در مخزن با قیمت صفر حساب می‌کنیم؛ چراکه این گاز، وارداتی نیست که بهایی برای آن پرداخته باشیم؛ اما اگر این گاز به جای مصرف خانگی صادر شود؛ 700 تومان ارزآوری برای کشور دارد. معنای این حرف افزایش قیمت تا 700 تومان نیست، من می‌گویم قیمت گاز نباید صد تومان باشد.
اگر فردا دولت لایحه‌ای را برای آزادسازی قیمت گاز بخواهد به مجلس ببرد چه قیمتی را برای هر متر مکعب پیشنهاد می‌کنید؟
ما اگر بخواهیم قیمت تمام‌شده را قیمت ذاتی صفر در نظر بگیریم یک قیمتی به دست می‌آید که عبارت است از هزینه تولید، پالایش، انتقال، توزیع و حفظ و نگهداری؛ اما اگر بخواهیم به علاوه هزینه تولید، پالایش، انتقال و صادرات را در نظر بگیریم 700 تومان برآورد می‌شود.
هزینه تمام‌شده برآوردی غیرصادراتی یا بدون قیمت ذاتی گاز چقدر است؟
درحال‌حاضر چیزی حدود 80 تومان هزینه حفظ و نگهداری است؛ اما در مقابل سازمان هدفمندی از درآمد حاصل از فروش گاز، 50 تومان به ازای هر متر مکعب گاز را از شرکت بازپس می‌گیرد تا به مردم یارانه نقدی پرداخت کند.
در سال‌هایی که هدفمندی یارانه‌ها اجرا شد، شرکت ملی گاز ایران چه میزان از منابع این قانون را تأمین کرد؟ برای بودجه سال آینده چقدر از منابع را قرار است این شرکت تأمین کند؟ ضمن آنکه بفرمایید در طول سال‌های اجرای قانون مزبور، تجهیز این منابع تا چه حد توانسته برنامه‌های توسعه‌ای شرکت ملی گاز را تحت تأثیر قرار دهد؟
هدفمندی یارانه‌ها سیاستی است که دولت و مجلس تصمیم به اجرای آن گرفتند که فشاری را به منابع شرکت ملی گاز وارد می‌کند. درمجموع کل درآمد شرکت ملی گاز شش هزار میلیارد تومان در سال بوده است؛ به‌بیان‌دیگر از مجموع 15 هزار میلیارد تومان درآمدی که شرکت در سال‌های 1393 و 1394 داشته 9 هزار میلیارد تومان را صرف تجهیز منابع هدفمندی کرده است. ازاین‌رو پولی که برای شرکت ملی گاز مانده فقط خرج حفظ و نگهداری شده و منابعی برای توسعه باقی نمانده است. در عمل در سال‌های اجرای هدفمندی یارانه‌ها پولی برای توسعه نداشته‌ایم. امروز بند «ق» را اجرا می‌کنیم تا بعدها این منابع بازگردد و کمبودها جبران شود؛ ولی آنچه درحال‌حاضر در قالب فروش گاز به دست می‌آید نمی‌تواند صرف توسعه شود.
پس گازرسانی به پنج هزار روستایی که در سال جاری و سال آینده پیش‌بینی شده، از محل چه منابعی انجام می‌شود؟
برای اجرای بند «ق» مقدار زیادی از منابع بانکی و وام، تأمین منابع صورت گرفته تا بعد از اجرای پروژه در سال‌های بعد آن را جبران کنیم.
با چه نرخ سودی؟
با نرخ‌های سود 27 و 28 درصد این منابع تأمین می‌شود. مقداری از منابع موردنیاز نیز از محل عوارض تأمین می‌شود. مجلس قانونی تصویب کرده که به ازای هر متر مکعب گاز طبیعی که مصرف می‌شود 10 درصد روی قبوض اضافه دریافت می‌شود تا از این محل دو درصد به آموزش‌وپرورش برای تجهیز و ایمن‌سازی مدارس پرداخت شود و هشت درصد برای توسعه گازرسانی شهر و روستا با عنوان عوارض گازرسانی تخصیص یابد.
صندوق توسعه ملی منابعی برای اجرای این پروژه‌ها پیش‌بینی نکرده است؟
صندوق توسعه به پیمانکاران ما تسهیلاتی را برای انجام پروژه‌ها پرداخت می‌کند. این پیمانکاران نیز منابع صندوق توسعه را باید بازگردانند که این مسئله نیز نیاز به پرداخت طلب پیمانکاران دارد. راهی را که ما پیدا کردیم این است که طلب پیمانکار را از محل اجرای همان پروژه پرداخت کنیم؛ برای نمونه با سرمایه‌گذار اجرای طرح خط انتقال گاز به عراق به نتیجه رسیده‌ایم که پس از انجام صادرات گاز به این کشور و بازگشت ارز حاصل از آن، طلب پیمانکار پرداخت شده و مابقی به عنوان درآمدهای کشور محسوب شود. در سیستان‌وبلوچستان هم برای خط اتصال زاهدان و چابهار به نیروگاه با سرمایه‌گذار به این نتیجه رسیده‌ایم که از محل صادرات گازوئیل صرفه‌جویی‌شده در این نیروگاه‌ها، پول پیمانکار را پرداخت کنیم. به‌این‌ترتیب پروژه‌های توسعه‌ای با پیش‌بینی درآمدهای آتی انجام می‌شود، وگرنه درآمدهای حاصل از فروش گاز به جز پرداخت حقوق کارکنان و هزینه نگهداری گاز و پرداخت یارانه‌ها، جوابگوی برنامه‌ای دیگر نیست.
در لایحه بودجه 95 چه میزان منابع از سوی شرکت ملی گاز قرار است تأمین شود؟
ارقام همانند آن چیزی است که در بودجه 1394 پیش‌بینی شده بود.
این عدم تغییر به مفهوم آن است که دولت قصد حذف پردرآمدها از فهرست هدفمندی را ندارد؟
ممکن است از میزان پرداخت نقدی یارانه با حذف پردرآمدها بکاهد و به بخش صنعت یارانه بیشتری پرداخت کند؛ چرا‌که در سال‌های گذشته یارانه صنعت را قطع کردند و به اقشار مختلف مردم، اعم از کم‌درآمد و پردرآمد یارانه نقدی پرداخت کردند؛ اما ما 9 هزار میلیارد تومان را همانند سال جاری قرار است به سازمان هدفمندی یارانه‌ها پرداخت کنیم.
از بحث ترکیب سبد سوخت خارج شدیم. می‌خواهم درباره زوایای دیگر این بحث هم صحبت کنیم. به‌ویژه درباره توزیع گاز به مناطق دوردست روستایی که روش‌های جایگزین مانند سی‌ان‌جی و ال‌ان‌جی توصیه می‌شود. آیا شرکت ملی گاز پروژه‌ای را در این بخش تعریف کرده است؟ برای انتقال گاز به صورت سی‌ان‌جی و ال‌ان‌جی نیز موانع و مشکلاتی موجود است. آیا برای رفع آنها چاره‌اندیشی شده است؟
به‌طورکلی طبیعتا گازی که به صورت طبیعی به مردم تحویل داده شود، برای شرکت ملی گاز ارزان‌تر تمام می‌شود؛ البته درصورتی‌که نقطه تحویل صفر باشد؛ ولی وقتی فاصله یک شهر یا روستا زیاد می‌شود یا مسیر سخت می‌شود؛ مقرون‌به‌صرفه‌تر است که از روش حمل‌ونقل استفاده شود. وقتی گاز طبیعی تبدیل به انرژی و تحویل داده شده، افزایش قیمت مشمول حالش می‌شود. درست است که سرمایه اولیه نیاز ندارد؛ اما گاز را در یک مرحله فشرده می‌کنیم که هزینه‌ای ایجاد می‌کند. این گاز با یک هزینه‌ای اضافه‌تری حمل می‌شود و در نهایت گاز با هزینه‌ای مجدد شکسته شده و به خانوار تحویل داده می‌شود بنابراین قیمت تمام‌شده این نوع گاز برای شرکت ملی گاز و نه برای مردم بالاتر خواهد بود؛ چراکه گاز سی‌ان‌جی نیز باید با قیمت گاز طبیعی به مصرف‌کنندگان عرضه شود. اگر این گاز به صورت مینی ال‌ان‌جی عرضه شود، قیمت‌ تمام‌شده از سی‌ان‌جی نیز بیشتر خواهد بود. در کشورهایی که استفاده از این سوخت‌ها به‌راحتی انجام می‌شود قیمت‌ها رقابتی است و قابلیت عرضه دارد.
هزینه این نوع سوخت‌رسانی از کشیدن خطوط لوله در مناطق دورافتاده و صعب‌العبور بیشتر خواهد بود؟
این مسئله محاسبه اقتصادی نیاز دارد. اگر از مبلغی بالاتر باشد، انتقال گاز با خطوط لوله توجیه نداشته و صرفه اقتصادی با عرضه سی‌ان‌جی با قیمت نفت 80 دلار خواهد بود. درحال‌حاضر بین اینکه سی‌ان‌جی توجیه اقتصادی بیشتری دارد یا ال‌پی‌جی در حال مطالعه هستیم.
از اینکه چند درصد از روستاهای کشور برای انتقال گاز با خطوط لوله، از صرفه اقتصادی خارج هستند، برآوردی صورت گرفته است؟
کمتر از 10 درصد. این روستاها باید ال‌پی‌جی مصرف کنند؛ به‌عبارت‌دیگر اگر تا 91 درصد روستاهای کشور را گازرسانی کنیم، به منزله تحقق صددرصدی پروژه گازرسانی به روستاهای با قابلیت انتقال با خط لوله است.
تحلیلگران معتقد به یک تغییر رویکرد و پارادایم شیفت در گاز هستند. معتقدند اگر بنا باشد سیاست‌های گذشته بدون تغییر رویکرد تکرار شود، عملکردها نیز تغییرات چند دهم درصدی خواهد داشت. شما اعتقاد به تغییر رویکرد دارید؟ آیا در بخش گاز اکنون سیاست‌های جدیدی دنبال می‌شود؟ یکی از این تغییر رویکردها شاید ترك مصرف گاز در داخل و صادرات آن به مدت 10 سال و استفاده از آن براي افزايش فشار چاه‌هاي نفتي است تا بازدهي توليد و صادرات نفت را به‌ويژه در دوره‌هاي رشد قيمت نفت افزايش دهيم. شما اين سياست را چطور ارزيابي مي‌كنيد؟
اینکه رویکرد شرکت ملی گاز باید تغییر کند، به عنوان یک اصل پذیرفته شده است. باید ابتدا ببینیم چه شرایطی داریم و به کجا می‌خواهیم برسیم. ما تمام کشور را در بخش‌ خانگی، هم در شهرها و هم در روستاها، در بخش صنایع و در بخش تجاری گازرسانی کرده‌ایم. درواقع بزرگ‌ترین شبکه گازرسانی جهان را در اختیار داریم. این شبکه عظیم مانند بمب است که اگر به‌درستی حفاظت نشود، احتمال انفجار دارد؛ بنابراین نخستین و اصلی‌ترین وظیفه ما نگهداری مناسب از این شبکه وسیع ایجادشده است؛ اما رویکرد ما باید از نگاه سخت‌افزاری به نرم‌افزاری و از کمیت به سمت کیفیت حرکت کند. باید بهترین سیستم قرائت کنتور را داشته باشیم. سیستم هوشمند ایجاد و سیستم‌های ارتباط دوگانه برقرار شود، رفع مشکلات در کسری از ساعت انجام شده و جابه‌جایی تأسیسات ساختمان‌ها به‌راحتی قابل انجام باشد و آموزش‌های ایمنی و مصرف به‌خوبی ارائه شود. در کنار رویکرد افزایش کیفیت، دومین وظیفه ما مصرف بهینه گازی است که در اختیار داریم. دراین‌راستا باید کمک کنیم به صنعتگران و دانشگاهیان تا از یک‌سو تکنولوژی جدید از سوی صنعتگران وارد شده و از سوی دیگر فرهنگ استفاده صحیح از سوی دانشگاهیان ترویج شود. پس از استفاده بهینه از گاز و ایجاد منابع سوخت بیش از نیاز می‌توان برای چگونگی صرف آن برنامه‌ریزی کرد. اینکه این گاز باید در داخل مصرف شود، به چاه‌های نفت تزریق شده یا صرف صادرات شود، راه‌هایی است که می‌توان برای آن سیاست‌گذاری کرد. از یک‌سو مصرف خانگی را با ورود تکنولوژی و فرهنگ‌سازی کاهش می‌دهیم و از سوی دیگر تولید گاز در پارس جنوبی را افزایش خواهیم داد که به‌این‌ترتیب منابع مازادی ایجاد می‌شود که تصمیم‌گیری برای آن استراتژی شرکت ملی گاز خواهد بود.
و استراتژی شما در صورت ایجاد مازاد نیاز این سوخت چیست؟
صادرات محور اصلی این استراتژی است. نقش ما در تجارت جهانی گاز پایین است. هم می‌توانیم به همسایه‌ها گاز صادر کنیم و هم کشورهای غیرهمسایه. ضمن آنکه امکان صدور گاز به صورت ال‌ان‌جی نیز وجود داشته و می‌توان فراورده‌های دیگر گاز را هم صادر کرد. در یک کلام گاز باید به ارزش افزوده تبدیل شود که یک راه آن صادرات و راه دیگر، تزریق گاز به چاه‌های نفت است.
با توجه به اینکه قراردادهای گازی در دنیا بلندمدت و معمولا 20 ساله است، سهم‌گیری از بازار جهانی در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست و در کوتاه‌مدت شاید این استراتژی قابلیت اجرا نداشته باشد.
در کوتاه‌مدت مصارف داخلی البته به صورت بهینه مشکل مازاد گاز را حل خواهد کرد. به‌این‌صورت که ما در دوره‌ای مصرف زیاد گاز را در خانوار داشته‌ایم؛ اما از‌این‌پس با مصرفِ زیاد خانوار روبه‌رو خواهیم بود. تعداد خانوارهای متولد دهه 60 با تأخیری که در ازدواج‌ها به‌وجود آمده، در سال‌های آینده افزایش خواهد یافت. موضوع دوم اینکه صنعت در دوران پساتحریم توسعه خواهد یافت. برای این افزایش تولیدات نیز نیاز به سوخت است. ایجاد پتروشیمی‌ها نیز می‌تواند به عنوان یک مصرف‌کننده مهم گاز مطرح باشند، آن هم در شرایطی که قصد داریم قطب پتروشیمی در جهان شویم. در کنار این گزینه‌ها بخش تزریق گاز هم وجود دارد؛ ازاین‌رو در کوتاه‌مدت حتی در صورت نبودِ امکان صادرات گاز بیشتر، مسئله مازاد وجود نخواهد داشت. برای داشتن چنین توسعه‌ای باید افرادی را در اختیار داشته باشیم که بتوانند از عهده انجام این پروژه‌ها برآیند. داشتن افراد کیفی در کنار خدمات کیفی لازمه اجرائی‌شدن استراتژی مزبور است که آن نیز از طریق برون‌سپاری صورت خواهد گرفت. قرار نیست مثل گذشته بنده پروژه‌ها را اجرا کنم و جزء‌به‌جزء کار را آموزش داده و رهگیری کنم. برای برون‌سپاری این کار نیاز به داشتن افرادی کیفی‌تر و قوی‌تر خواهد بود.
پیاده‌سازی این استراتژی قرار است در چه پروسه زمانی انجام شود؟
در برنامه پنج‌ساله ششم.
دولت برای سال آینده رشد اقتصادی چهار درصد و برای پنج سال برنامه ششم رشد هشت درصد را پیش‌بینی کرده است. برای تحقق این رشد نیاز به توسعه بخش‌های مختلف تولید است که هریک به نوعی مصرف‌کننده گاز هستند. در این زمان نزدیک با توجه به محدودیت‌هایی که برای تأمین گاز در سال‌های گذشته و در فصول سرد سال داشته‌ایم و با عنایت به اینکه هنوز افزایش بهره‌برداری در پارس جنوبی اتفاق نیفتاده است، آیا بخش گاز توان پاسخ‌گویی به تحقق این میزان رشد پیش‌بینی شده را دارد؟
مجموعه توسعه اقتصاد کشور باید متوازن پیش برود. باید دید صنعت چه میزان رشد را مد نظر دارد و چه مقدار از انرژی گاز باید به بخش صنعت تخصیص یابد که بتواند جواب رشد توسعه‌ای را بدهد. یک بال توسعه را اگر افزایش تولید قرار دهیم، بال دیگر بهینه‌سازی مصارف نه‌فقط در بخش خانگی، بلکه در نیروگاه‌ها و صنایع باید باشد. امروز همه نیروگاه‌های ما اضافه مصرف انرژی دارند. در بخش کوره‌ها و مشعل‌ها این هدررفت وجود دارد و نیروگاه‌ها با راندمان 35 و 40 درصد فعالیت می‌کنند. اگر در این نیروگاه‌ها با یک حرکت تکنولوژی مصرف را به نصف برسانیم؛ یعنی راندمان را دو برابر کنیم، دریایی از گاز آزاد خواهد شد؛ بنابراین باید بهینه مصرف‌کردن‌ها را آغاز کنیم؛ چراکه این صرفه‌جویی‌کردن‌ها تبدیل می‌شود به گاز مورد نیاز برای توسعه آینده.
به عقیده برخی تحلیلگران، صنعت گاز در برخی از بخش‌ها توسعه‌‌نیافته است. این بخش‌ها به تفکیک در سه دسته قابل تقسیم‌بندی هستند.
• شکل‌گیری یک گروه قدرتمند ساپلایرها و تأمین‌کنندگان قطعات یا شکل‌گیری صنعت پشتیبان گاز؛
• شکل‌گیری نهادها و سازوکارهای مالی قدرتمند مانند نهاد یا مؤسسه مالی برای به‌کارگیری مؤثر منابع مالی در گردش آن؛
• شکل‌گیری نظام استانداردسازی کیفیت گاز و نظارت بر کالیبراسیون و مبارزه با تقلب در مصرف گاز؛
شرکت ملی گاز چه برنامه‌ها و سازوکارهای مناسبی دراین‌باره اندیشیده است؟
در بحث نخست اگر منظور تأمین‌کنندگان قطعات و تجهیزات نفتی و گازی باشند؛ اینها از عهده ما خارج است؛ البته خودکفایی گاز باعث شده 96 درصد از تأسیسات گازرسانی در داخل تولید شود. اتفاقا برخلاف نفت که فقط به فکر صادرکردن بشکه‌های نفت خام بوده‌اند؛ در بخش گاز نه‌تنها برای گازرسانی هیچ قلمی را وارد نمی‌کنیم؛ بلکه به لحاظ خدمات فنی در سطح بهترین شرکت‌های بین‌المللی امکان فعالیت داریم. در ارتباط با موضوع دوم متأسفانه بخش خصوصی تولیدکننده در این زمینه قوی نیست و یکی از عللی که بخش خصوصی ما در دنیا نمی‌تواند حضوری پررنگ داشته باشد، این است که سازوکار بانکی قوی و مطلوبی ندارند. در دنیا هر تولیدکننده یا هر پیمانکار، یک بانک قوی فاینانسور به عنوان پشتوانه دارد؛ اما مسئولیت این مسئله با شرکت گاز نیست. در مقوله سوم یعنی استاندارد گاز نیز با توجه به صادرات گازی که به ترکیه داریم، گاز ما دارای استاندارد بین‌المللی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.