|

امکان تشکیل ائتلاف گازرسانی به اروپا با رهبری ایران

ائتلاف، انتقال و افزایش قدرت

امیر جعفرزاده1.دکترای اقتصاد انرژی

روند مصرف گاز طبیعی کشورهای اروپایی در سال‌های اخیر همواره در حال افزایش بوده اما این منطقه از وابستگی زیاد به واردات گاز از روسیه رنج می‌برد. بیش از 35 درصد گاز مورد نیاز اروپا از طریق روسیه تأمین می‌شود که این رویه، به دلیل درگیری‌های سیاسی با این کشور، روند مطلوبی برای اروپا نیست؛ بنابراین قاره سبز در جهت متنوع‌سازی منابع تأمین گاز وارداتی خود اقداماتی انجام داده است. یکی از مهم‌ترین مناطق مدنظر کشورهای اروپایی، منطقه معروف به حاشیه دریای خزر2 است که سه کشور مهم برای صادرات گاز -ایران، ترکمنستان و آذربایجان- هستند که پروژه خط لوله نابوکو و تی‌سی‌پی با هدف ارسال گاز از میان کشورهای یادشده به اروپا در حال اجراست؛ بنابراین بررسی گزینه‌های یادشده برای پیوستن به پروژه خط لوله نابوکو از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.
مصرف گاز طبیعی اروپا نزدیک به 32 درصد مصرف کل دنیا است.3 حوزه کشورهای اتحادیه اروپا بیش از 64 درصد از گاز موردنیاز خود را وارد می‌کنند. 4 این در حالی است که در سال 2000 سهم واردات در تأمین گاز موردنیاز این منطقه، 48 درصد بود. در حقیقت، مصرف گاز طبیعی اروپا در سال‌های گذشته، رشدی بیش از تولید داشته و وابستگی این منطقه به واردات بیشتر شده است. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (2013)، پیش‌بینی می‌‌‌‌‌‌شود تولید گاز طبیعی اروپا در سال 2040 به 213 میلیارد مترمکعب و مصرف گاز طبیعی این منطقه در این سال به 667 میلیارد مترمکعب برسد که به منزله وابستگی 81 درصدی این منطقه به واردات گاز طبیعی است؛ بنابراین مشاهده می‌شود حفظ و ثبات امنیت عرضه گاز طبیعی برای اروپا بسیار مهم است. در مقابل، این مسئله می‌تواند قدرت چانه‌زنی کشورهای دارنده منابع گازی را در حوزه کشورهای مصرف‌کننده گاز طبیعی در اروپا، بالا ببرد و این فرصت تاریخی را برای کشورهای دارنده منابع نفت و گاز به وجود خواهد آورد تا با ارزیابی وضعیت بازارهای بزرگ مصرف‌کننده گاز طبیعی، بتوانند در شرایط مناسب‌تری با توجه به ویژگی‌های خاص هر کشور، گاز طبیعی مورد تقاضای این کشورها را تأمین کنند. با توجه به مطالب گفته‌شده،‌ مشخص می‌شود اروپا انگیزه فراوانی برای سرمایه‌گذاری در مناطقی مانند کشورهای حاشیه خزر برای واردات گاز و تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین گاز دارد.
برخی از مهم‌ترین پروژه‌های خط لوله اروپا برای تأمین منابع گازی خود عبارتند از:
یمل1: 5 خط لوله‌ای که بیش از چهارهزارو 196 کیلومتر طول دارد و گاز را از روسیه و از طریق کشورهای بلاروس و لهستان به آلمان و اروپا می‌رساند. ظرفیت انتقال گاز این خط لوله، 33 میلیارد مترمکعب در سال است.
یمل2: 6 در سال 2005 برنامه‌ریزی شد که دومین بخش از خط لوله یمل ساخته شود. در سال 2013 روسیه با تزریق پنج میلیارد دلار به این پروژه در نظر دارد تا آن را تا سال 2019 به اتمام برساند.
نورد استریم: 7خط لوله مستقر در زیر دریا که از وایبرگ در روسیه به گریفوالد در آلمان می‌پیوندد. طول این خط لوله، هزارو 222 کیلومتر است. ظرفیت انتقال گاز این خط لوله بعد از هشتم اکتبر 2012، به 55 میلیارد مترمکعب در سال رسیده است.
تی‌سی‌پی: خط لوله‌ای از مسیر دریایی است که در صورت اجرائی‌شدن می‌تواند گاز قزاقستان و ترکمنستان را به اروپا برساند. ظرفیت این خط لوله 30 میلیارد مترمکعب برآورد شده است.
نابوکو:8 خط لوله‌ای که از طریق ترکیه، گاز یکی از کشورهای ایران،‌ ترکمنستان و آذربایجان را به اروپا منتقل خواهد کرد و ظرفیت آن 30 میلیارد مترمکعب در سال است.
خط لوله نابوکو
پروژه خط لوله نابوکو یکی از مهم‌ترین پروژه‌هایی است که کشورهای اروپایی برای تأمین گاز مورد نیاز خود روی آن برنامه‌ریزی کرده‌اند. این پروژه چنان اهمیتی از لحاظ استراتژیک برای اروپا دارد که بارها و بارها براي به‌نتیجه‌رسیدن کشورهای درگیر، مذاکراتی برگزار شده است. پروژه نابوکو عبارت از احداث خط لوله‌اي براي انتقال گاز طبيعي از منتها‌اليه شرق ترکيه تا مرکز اروپاست. نقطه فيزيکي شروع خط لوله در چند کيلومتري مرز ايران و ترکيه و در داخل خاک ترکيه در ارزروم قرار دارد. نقطه پاياني آن در خاک اتريش و محلی به نام بومگارتن9 است. اين خط لوله قرار است از خاک پنج کشور (ترکيه، بلغارستان، روماني، مجارستان و اتريش) عبور کند. در صورت رسیدن گاز به بومگارتن، که يک ترمينال اصلي توزيع گاز است، عملا گاز جاري در اين خط لوله به اکثر بازارهاي اروپايي خواهد رسيد. در نهايت قرار است نيمي از گاز عبوري به بومگارتن برسد و بقيه در کشورهاي عبوري مصرف شود. طول اين خط لوله سه‌هزارو 300 کيلومتر است که دوهزار کيلومتر در ترکيه، 400 کيلومتر در بلغارستان، 460 کيلومتر در روماني، 390 کیلومتر در مجارستان و 460 کيلومتر در اتريش است. از نظر اروپا، خط لوله نابوکو از آن جهت اهميت دارد که وابستگي اين منطقه را به گاز روسيه کاهش مي‌دهد. در مورد خط لوله نابوکو، کافي‌بودن عرضه گاز طبيعي بيش از اجرائي‌شدن پروژه ساخت خط لوله اهميت دارد. منابع تأمين گاز نابوکو هنوز محل مناقشه است.
یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های کشورهای اروپایی، انتخاب بهترین گزینه برای تأمین گاز این پروژه است. ایران،‌ ترکمنستان و آذربایجان گزینه‌های اصلی تأمین‌کننده گاز این پروژه هستند. بنابر اهمیت این پروژه برای اروپا، ایران می‌تواند نقشی مهم در نحوه تعامل با رقبای خود در پیوستن به این پروژه داشته باشد.

ترانس کاسپین
مسئله احداث خط لوله گاز دریای خزر، موسوم به «ترانس خزر»، به یکی از مسائل چالش‌برانگیز تبدیل شده است. ساخت این خط لوله قرار است گاز ترکمنستان را از بستر دریای خزر به جمهوری آذربایجان منتقل کند. اتحادیه اروپا در سپتامبر 2011 تصمیم گرفت مذاکرات درباره راه‌اندازی این پروژه را با نمایندگان آذربایجان و ترکمنستان آغاز كند. خط لوله گازی ترانس خزر به بندر ترکمن‌باشی در ترکمنستان و باکو در جمهوری آذربایجان کشیده می‌شود. طول خط لوله گاز ترانس خزر حدود دو هزار کیلومتر است و در صورت اجرا، این خط لوله باید از عمق 300 متری دریای خزر عبور کند. همچنین این خط لوله در واقع قسمتی از خط لوله انتقال گاز نابوکو است. خط لوله ترانس خزر، گاز ترکمنستان را به آذربایجان و از آنجا به وسیله خط لوله نابوکو به اروپای مرکزی صادر خواهد کرد و بدین ترتیب روسیه و ایران را دور خواهد زد. پروژه نابوکو که مخارج آن تا هشت میلیارد یورو تخمین زده می‌شود، قرار است از سال ۲۰۱۷، سالانه ۳۱ میلیارد مترمکعب گاز کشورهای حاشیه دریای خزر را به اتحادیه اروپا برساند تا انحصار صادرات گاز روسیه به این اتحادیه تا حدی شکسته شود.10
در ادامه به وضعیت سه کشوری که گزینه گازرسانی به دو خط بالا هستند، می‌پردازیم.
ذخایر گاز طبیعی اثبات‌شده آذربایجان تا 2013 در حدود 0.9 تریلیون مترمکعب تخمین زده می‌شود که اکثریت قریب به اتفاق آن، مربوط به میدان گازی شاه دنیز است.
ايران با داشتن 18 درصد از كل ذخاير ثابت‌شده گاز طبيعي جهان،‌ اولین کشور بزرگ دارنده گاز است.11 چنانچه ایران بتواند فازهای باقی‌مانده پارس‌جنوبی را به اتمام برساند، توانایی تولید گاز طبیعی ایران می‌تواند به 400 میلیارد مترمکعب در سال تا افق پنج سال آتی شود. در این صورت و با کنترل شرایط تقاضا،‌ امکان پیشی‌گرفتن عرضه به تقاضای گاز ایران وجود دارد. از‌همین‌رو، بسیاری از تحلیلگران انرژی،‌ نقش ایران را در تأمین گاز مورد نیاز دنیا در قرن بیست‌ویکم، مهم قلمداد می‌کنند و بسیاری از کشورهای اروپایی خواستار برطرف‌شدن مشکلات برای استفاده از توان بالقوه ایران در صادرات گاز به این ناحیه هستند.
کشور ترکمنستان با داشتن حدود 17.5 تریلیارد مترمکعب، 9.3 درصد از ذخایر گاز دنیا را به خود اختصاص داده است.12 به دلیل مصرف بسیار کم داخلی از این منبع انرژی که به دلیل کم‌توسعه‌یافتگی این کشور است، مهم‌ترین هدف بخش انرژی این کشور، صادرات گاز به دنیاست.
اصولا در فرایند شروع ائتلاف برای گازرسانی، خواست و اراده واردکننده از ارزش بالایی برخوردار است؛ بنابراین خواست کشورهای اروپایی در عقد قرارداد با کشور هدف، مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین مسئله است. درخصوص گزینه‌های مختلف صادرات نیز باید بررسی شود که کدام گزینه می‌تواند هم منافع بیشتری برای کشور واردکننده و هم منافع بیشتری برای آن کشور به همراه داشته باشد. درحقیقت تنها در صورت وجود بازی برد-برد، امکان تشکیل ائتلاف صادرات گاز به اروپا میسر خواهد بود. همچنین در میان کشورهای ایران، آذربایجان و ترکمنستان، آن کشوری می‌تواند نقش فعال‌تری بازی کند که از قدرت چانه‌زنی بیشتری برخوردار باشد.
در ابتدا باید ذکر شود که ترکمنستان امکان صادرات به اروپا بدون همکاری با ایران یا آذربایجان را ندارد؛ بنابراین یا باید از طریق همکاری با ایران (که زیرساخت‌های آن موجود است) یا از طریق همکاری با آذربایجان (ساخت خط لوله تی‌سی‌پی) امکان وصل‌شدن به ترکیه سپس اروپا را داشته باشد؛ بنابراین این کشور در صورتی می‌تواند گزینه صادرات گاز مطرح شود که همکاری یکی از دو کشور ایران یا آذربایجان با این کشور شکل بگیرد.
ایران بیشترین قدرت چانه‌زنی در میان گزینه‌های موجود را دارد. دراختیارداشتن گزینه‌های مهم همکاری برای یک کشور در صادرات گاز، موجب افزایش قدرت چانه‌زنی آن کشور می‌شود که در مورد ایران صادق است. ایران به دلیل اینکه هم می‌تواند با ترکمنستان، هم با آذربایجان و حتی با هر دوی آنها به طور هم‌زمان همکاری کند (به دلیل وضعیت خاصت ژئوپلیتیک ایران و داشتن مرز و خط لوله مشترک با هر دوی این کشورها)، بنابراین قدرت چانه‌زنی بیشتری دارد. اگر صرفا ارزش اقتصادی صادرات گاز به اروپا لحاظ شود، به ترتیب آذربایجان سپس ایران و نهایتا ترکمنستان بیشترین ارزش اقتصادی را تولید می‌کنند، در حقیقت صادرات گاز از آذربایجان به دلیل نزدیک‌تربودن به ترکیه، ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد می‌کند؛ اما مشکل کشور آذربایجان، ذخایر بسیار کمتر در مقابل ایران و ترکمنستان است که موجب می‌شود اروپا نتواند به این کشور به عنوان تأمین‌کننده بلندمدت نیازهای خود تکیه کند. همچنین، چنانچه آذربایجان برای رفع این نقیصه، قصد ایجاد همکاری با ترکمنستان برای صادرات گاز به اروپا را‌ داشته باشد، در صورت همکاری ترکمنستان و آذربایجان، باید خط لوله ترانس کاسپین ساخته شود که از زیر دریای خزر رد می‌شود. این خط لوله هزینه‌های زیادی در کنار مسائل محیط‌زیستی به همراه دارد که موجب افزایش هزینه اجرای آن می‌شود؛ بنابراین همکاری آذربایجان و ترکمنستان هزینه‌های زیادی خواهد داشت؛ ازاین‌رو گزینه همکاری این دو کشور نیز منتفی است.
در مقابل، ایران نمی‌تواند در کوتاه‌مدت گاز موردنیاز اروپا را تأمین کند. ارسال گاز ترکمنستان به اروپا یا باید از طریق تی‌سی‌پی صورت بگیرد که آلودگی‌های محیط‌زیستی فراوان دارد یا ترکمنستان گاز خود را از طریق ایران به ترکیه و سپس اروپا صادر کند. در اینجاست که نقش دیپلماسی، بسیار مهم و اساسی است. ایران می‌تواند با انجام یک دیپلماسی فعال و تشکیل ائتلاف گازرسانی به همراه آذربایجان و ترکمنستان، گاز مورد نیاز اروپا را تأمین كند. به این شکل که در کوتاه‌مدت، ایران به عنوان ترانزیتر گازهای ترکمنستان و آذربایجان عمل کرده و گاز این دو کشور را به ترکیه و سپس اروپا صادر کند؛ درعین‌حال خود نیز تأمین گاز اروپا برای بلندمدت را برعهده بگیرد. در حقیقت ایران به نمایندگی از کشورهای آذربایجان و ترکمنستان با اروپا وارد مذاکره شده و به دلیل وضعیت مناسب ژئوپلیتیک خود، تأمین گاز اروپا برای کوتاه‌مدت و بلندمدت تأمین كند. در صورت این کار، کشورهای اروپایی به واردات از این منطقه اقدام خواهند کرد؛ زیرا چنانچه کشورهای اروپایی حاضر به عقد قرارداد فقط با کشورهای ترکمنستان و آذربایجان بودند، قطعا تابه‌حال این کار را انجام داده بودند، اما به نظر می‌رسد کشورهای اروپایی برای خط لوله نابوکو، ایران را که بیشترین ذخایر گازی دنیا را در اختیار دارد، گزینه مناسب‌تری بدانند.
چنانچه ایران با دو کشور آذربایجان و ترکمنستان وارد مذاکره شده و پیشنهاد عقد قرارداد ارسال گاز این دو کشور به اروپا از طریق ایران را ارائه كند؛ در این صورت، هر سه کشور فوق از صادرات گاز به اروپا منفعت برده و در عین حال نگرانی اروپا برای تأمین بلندمدت گاز مورد نیاز خود را برطرف می‌كند؛ زیرا ایران با داشتن ذخایر عظیم گاز می‌تواند تأمین گاز موردنیاز اروپا در بلندمدت (بعد از بازه زمانی 10 ساله) را تضمین كند.
این مسئله هم کشورهای همسایه را به هدف خود می‌رساند (کسب سود از صادرات گاز به اروپا) و هم موجب کاهش وابستگی اروپا به روسیه در جهت تأمین منابع گاز طبیعی می‌شود. ایران نیز در کوتاه‌مدت از حق ترانزیت گاز بهره می‌برد و در بلندمدت بازار اروپا را برای صادرات گاز حفظ می‌کند؛ بنابراین شرایط جغرافیایی و ذخایر عظیم گاز ایران، این امکان را به ایران می‌دهد که بتواند با ایفای نقشی فعال در این زمینه، بازی برد- بردی را برای همه طرفین درگیر در خط لوله نابوکو فراهم آورد. به‌هرحال شکل‌دادن به همکاری منطقه‌ای در جهت بهبود منافع اقتصادی، می‌تواند راهکاری مناسب برای حضور هر‌چه‌بیشتر ایران در بازار گاز جهانی باشد.
پی‌نوشت:
1. محقق اقتصادی و عضو انجمن اقتصاد انرژی ایران
2 . Caspian sea
3 . Energy Outlook (2013), International Energy Agency (IEA)
4 . Energy Outlook (2013), International Energy Agency (IEA)
5 . Yammal 1
6 . Yammal 2
7 . North Stream
8 . Nabbucco
9 . Baumgarten
10 . Socor, Vladimir (2006(
11 . Bp Statistical review of world energy
12 . Bp Statistical review of world energy, 2013

روند مصرف گاز طبیعی کشورهای اروپایی در سال‌های اخیر همواره در حال افزایش بوده اما این منطقه از وابستگی زیاد به واردات گاز از روسیه رنج می‌برد. بیش از 35 درصد گاز مورد نیاز اروپا از طریق روسیه تأمین می‌شود که این رویه، به دلیل درگیری‌های سیاسی با این کشور، روند مطلوبی برای اروپا نیست؛ بنابراین قاره سبز در جهت متنوع‌سازی منابع تأمین گاز وارداتی خود اقداماتی انجام داده است. یکی از مهم‌ترین مناطق مدنظر کشورهای اروپایی، منطقه معروف به حاشیه دریای خزر2 است که سه کشور مهم برای صادرات گاز -ایران، ترکمنستان و آذربایجان- هستند که پروژه خط لوله نابوکو و تی‌سی‌پی با هدف ارسال گاز از میان کشورهای یادشده به اروپا در حال اجراست؛ بنابراین بررسی گزینه‌های یادشده برای پیوستن به پروژه خط لوله نابوکو از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.
مصرف گاز طبیعی اروپا نزدیک به 32 درصد مصرف کل دنیا است.3 حوزه کشورهای اتحادیه اروپا بیش از 64 درصد از گاز موردنیاز خود را وارد می‌کنند. 4 این در حالی است که در سال 2000 سهم واردات در تأمین گاز موردنیاز این منطقه، 48 درصد بود. در حقیقت، مصرف گاز طبیعی اروپا در سال‌های گذشته، رشدی بیش از تولید داشته و وابستگی این منطقه به واردات بیشتر شده است. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (2013)، پیش‌بینی می‌‌‌‌‌‌شود تولید گاز طبیعی اروپا در سال 2040 به 213 میلیارد مترمکعب و مصرف گاز طبیعی این منطقه در این سال به 667 میلیارد مترمکعب برسد که به منزله وابستگی 81 درصدی این منطقه به واردات گاز طبیعی است؛ بنابراین مشاهده می‌شود حفظ و ثبات امنیت عرضه گاز طبیعی برای اروپا بسیار مهم است. در مقابل، این مسئله می‌تواند قدرت چانه‌زنی کشورهای دارنده منابع گازی را در حوزه کشورهای مصرف‌کننده گاز طبیعی در اروپا، بالا ببرد و این فرصت تاریخی را برای کشورهای دارنده منابع نفت و گاز به وجود خواهد آورد تا با ارزیابی وضعیت بازارهای بزرگ مصرف‌کننده گاز طبیعی، بتوانند در شرایط مناسب‌تری با توجه به ویژگی‌های خاص هر کشور، گاز طبیعی مورد تقاضای این کشورها را تأمین کنند. با توجه به مطالب گفته‌شده،‌ مشخص می‌شود اروپا انگیزه فراوانی برای سرمایه‌گذاری در مناطقی مانند کشورهای حاشیه خزر برای واردات گاز و تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین گاز دارد.
برخی از مهم‌ترین پروژه‌های خط لوله اروپا برای تأمین منابع گازی خود عبارتند از:
یمل1: 5 خط لوله‌ای که بیش از چهارهزارو 196 کیلومتر طول دارد و گاز را از روسیه و از طریق کشورهای بلاروس و لهستان به آلمان و اروپا می‌رساند. ظرفیت انتقال گاز این خط لوله، 33 میلیارد مترمکعب در سال است.
یمل2: 6 در سال 2005 برنامه‌ریزی شد که دومین بخش از خط لوله یمل ساخته شود. در سال 2013 روسیه با تزریق پنج میلیارد دلار به این پروژه در نظر دارد تا آن را تا سال 2019 به اتمام برساند.
نورد استریم: 7خط لوله مستقر در زیر دریا که از وایبرگ در روسیه به گریفوالد در آلمان می‌پیوندد. طول این خط لوله، هزارو 222 کیلومتر است. ظرفیت انتقال گاز این خط لوله بعد از هشتم اکتبر 2012، به 55 میلیارد مترمکعب در سال رسیده است.
تی‌سی‌پی: خط لوله‌ای از مسیر دریایی است که در صورت اجرائی‌شدن می‌تواند گاز قزاقستان و ترکمنستان را به اروپا برساند. ظرفیت این خط لوله 30 میلیارد مترمکعب برآورد شده است.
نابوکو:8 خط لوله‌ای که از طریق ترکیه، گاز یکی از کشورهای ایران،‌ ترکمنستان و آذربایجان را به اروپا منتقل خواهد کرد و ظرفیت آن 30 میلیارد مترمکعب در سال است.
خط لوله نابوکو
پروژه خط لوله نابوکو یکی از مهم‌ترین پروژه‌هایی است که کشورهای اروپایی برای تأمین گاز مورد نیاز خود روی آن برنامه‌ریزی کرده‌اند. این پروژه چنان اهمیتی از لحاظ استراتژیک برای اروپا دارد که بارها و بارها براي به‌نتیجه‌رسیدن کشورهای درگیر، مذاکراتی برگزار شده است. پروژه نابوکو عبارت از احداث خط لوله‌اي براي انتقال گاز طبيعي از منتها‌اليه شرق ترکيه تا مرکز اروپاست. نقطه فيزيکي شروع خط لوله در چند کيلومتري مرز ايران و ترکيه و در داخل خاک ترکيه در ارزروم قرار دارد. نقطه پاياني آن در خاک اتريش و محلی به نام بومگارتن9 است. اين خط لوله قرار است از خاک پنج کشور (ترکيه، بلغارستان، روماني، مجارستان و اتريش) عبور کند. در صورت رسیدن گاز به بومگارتن، که يک ترمينال اصلي توزيع گاز است، عملا گاز جاري در اين خط لوله به اکثر بازارهاي اروپايي خواهد رسيد. در نهايت قرار است نيمي از گاز عبوري به بومگارتن برسد و بقيه در کشورهاي عبوري مصرف شود. طول اين خط لوله سه‌هزارو 300 کيلومتر است که دوهزار کيلومتر در ترکيه، 400 کيلومتر در بلغارستان، 460 کيلومتر در روماني، 390 کیلومتر در مجارستان و 460 کيلومتر در اتريش است. از نظر اروپا، خط لوله نابوکو از آن جهت اهميت دارد که وابستگي اين منطقه را به گاز روسيه کاهش مي‌دهد. در مورد خط لوله نابوکو، کافي‌بودن عرضه گاز طبيعي بيش از اجرائي‌شدن پروژه ساخت خط لوله اهميت دارد. منابع تأمين گاز نابوکو هنوز محل مناقشه است.
یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های کشورهای اروپایی، انتخاب بهترین گزینه برای تأمین گاز این پروژه است. ایران،‌ ترکمنستان و آذربایجان گزینه‌های اصلی تأمین‌کننده گاز این پروژه هستند. بنابر اهمیت این پروژه برای اروپا، ایران می‌تواند نقشی مهم در نحوه تعامل با رقبای خود در پیوستن به این پروژه داشته باشد.

ترانس کاسپین
مسئله احداث خط لوله گاز دریای خزر، موسوم به «ترانس خزر»، به یکی از مسائل چالش‌برانگیز تبدیل شده است. ساخت این خط لوله قرار است گاز ترکمنستان را از بستر دریای خزر به جمهوری آذربایجان منتقل کند. اتحادیه اروپا در سپتامبر 2011 تصمیم گرفت مذاکرات درباره راه‌اندازی این پروژه را با نمایندگان آذربایجان و ترکمنستان آغاز كند. خط لوله گازی ترانس خزر به بندر ترکمن‌باشی در ترکمنستان و باکو در جمهوری آذربایجان کشیده می‌شود. طول خط لوله گاز ترانس خزر حدود دو هزار کیلومتر است و در صورت اجرا، این خط لوله باید از عمق 300 متری دریای خزر عبور کند. همچنین این خط لوله در واقع قسمتی از خط لوله انتقال گاز نابوکو است. خط لوله ترانس خزر، گاز ترکمنستان را به آذربایجان و از آنجا به وسیله خط لوله نابوکو به اروپای مرکزی صادر خواهد کرد و بدین ترتیب روسیه و ایران را دور خواهد زد. پروژه نابوکو که مخارج آن تا هشت میلیارد یورو تخمین زده می‌شود، قرار است از سال ۲۰۱۷، سالانه ۳۱ میلیارد مترمکعب گاز کشورهای حاشیه دریای خزر را به اتحادیه اروپا برساند تا انحصار صادرات گاز روسیه به این اتحادیه تا حدی شکسته شود.10
در ادامه به وضعیت سه کشوری که گزینه گازرسانی به دو خط بالا هستند، می‌پردازیم.
ذخایر گاز طبیعی اثبات‌شده آذربایجان تا 2013 در حدود 0.9 تریلیون مترمکعب تخمین زده می‌شود که اکثریت قریب به اتفاق آن، مربوط به میدان گازی شاه دنیز است.
ايران با داشتن 18 درصد از كل ذخاير ثابت‌شده گاز طبيعي جهان،‌ اولین کشور بزرگ دارنده گاز است.11 چنانچه ایران بتواند فازهای باقی‌مانده پارس‌جنوبی را به اتمام برساند، توانایی تولید گاز طبیعی ایران می‌تواند به 400 میلیارد مترمکعب در سال تا افق پنج سال آتی شود. در این صورت و با کنترل شرایط تقاضا،‌ امکان پیشی‌گرفتن عرضه به تقاضای گاز ایران وجود دارد. از‌همین‌رو، بسیاری از تحلیلگران انرژی،‌ نقش ایران را در تأمین گاز مورد نیاز دنیا در قرن بیست‌ویکم، مهم قلمداد می‌کنند و بسیاری از کشورهای اروپایی خواستار برطرف‌شدن مشکلات برای استفاده از توان بالقوه ایران در صادرات گاز به این ناحیه هستند.
کشور ترکمنستان با داشتن حدود 17.5 تریلیارد مترمکعب، 9.3 درصد از ذخایر گاز دنیا را به خود اختصاص داده است.12 به دلیل مصرف بسیار کم داخلی از این منبع انرژی که به دلیل کم‌توسعه‌یافتگی این کشور است، مهم‌ترین هدف بخش انرژی این کشور، صادرات گاز به دنیاست.
اصولا در فرایند شروع ائتلاف برای گازرسانی، خواست و اراده واردکننده از ارزش بالایی برخوردار است؛ بنابراین خواست کشورهای اروپایی در عقد قرارداد با کشور هدف، مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین مسئله است. درخصوص گزینه‌های مختلف صادرات نیز باید بررسی شود که کدام گزینه می‌تواند هم منافع بیشتری برای کشور واردکننده و هم منافع بیشتری برای آن کشور به همراه داشته باشد. درحقیقت تنها در صورت وجود بازی برد-برد، امکان تشکیل ائتلاف صادرات گاز به اروپا میسر خواهد بود. همچنین در میان کشورهای ایران، آذربایجان و ترکمنستان، آن کشوری می‌تواند نقش فعال‌تری بازی کند که از قدرت چانه‌زنی بیشتری برخوردار باشد.
در ابتدا باید ذکر شود که ترکمنستان امکان صادرات به اروپا بدون همکاری با ایران یا آذربایجان را ندارد؛ بنابراین یا باید از طریق همکاری با ایران (که زیرساخت‌های آن موجود است) یا از طریق همکاری با آذربایجان (ساخت خط لوله تی‌سی‌پی) امکان وصل‌شدن به ترکیه سپس اروپا را داشته باشد؛ بنابراین این کشور در صورتی می‌تواند گزینه صادرات گاز مطرح شود که همکاری یکی از دو کشور ایران یا آذربایجان با این کشور شکل بگیرد.
ایران بیشترین قدرت چانه‌زنی در میان گزینه‌های موجود را دارد. دراختیارداشتن گزینه‌های مهم همکاری برای یک کشور در صادرات گاز، موجب افزایش قدرت چانه‌زنی آن کشور می‌شود که در مورد ایران صادق است. ایران به دلیل اینکه هم می‌تواند با ترکمنستان، هم با آذربایجان و حتی با هر دوی آنها به طور هم‌زمان همکاری کند (به دلیل وضعیت خاصت ژئوپلیتیک ایران و داشتن مرز و خط لوله مشترک با هر دوی این کشورها)، بنابراین قدرت چانه‌زنی بیشتری دارد. اگر صرفا ارزش اقتصادی صادرات گاز به اروپا لحاظ شود، به ترتیب آذربایجان سپس ایران و نهایتا ترکمنستان بیشترین ارزش اقتصادی را تولید می‌کنند، در حقیقت صادرات گاز از آذربایجان به دلیل نزدیک‌تربودن به ترکیه، ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد می‌کند؛ اما مشکل کشور آذربایجان، ذخایر بسیار کمتر در مقابل ایران و ترکمنستان است که موجب می‌شود اروپا نتواند به این کشور به عنوان تأمین‌کننده بلندمدت نیازهای خود تکیه کند. همچنین، چنانچه آذربایجان برای رفع این نقیصه، قصد ایجاد همکاری با ترکمنستان برای صادرات گاز به اروپا را‌ داشته باشد، در صورت همکاری ترکمنستان و آذربایجان، باید خط لوله ترانس کاسپین ساخته شود که از زیر دریای خزر رد می‌شود. این خط لوله هزینه‌های زیادی در کنار مسائل محیط‌زیستی به همراه دارد که موجب افزایش هزینه اجرای آن می‌شود؛ بنابراین همکاری آذربایجان و ترکمنستان هزینه‌های زیادی خواهد داشت؛ ازاین‌رو گزینه همکاری این دو کشور نیز منتفی است.
در مقابل، ایران نمی‌تواند در کوتاه‌مدت گاز موردنیاز اروپا را تأمین کند. ارسال گاز ترکمنستان به اروپا یا باید از طریق تی‌سی‌پی صورت بگیرد که آلودگی‌های محیط‌زیستی فراوان دارد یا ترکمنستان گاز خود را از طریق ایران به ترکیه و سپس اروپا صادر کند. در اینجاست که نقش دیپلماسی، بسیار مهم و اساسی است. ایران می‌تواند با انجام یک دیپلماسی فعال و تشکیل ائتلاف گازرسانی به همراه آذربایجان و ترکمنستان، گاز مورد نیاز اروپا را تأمین كند. به این شکل که در کوتاه‌مدت، ایران به عنوان ترانزیتر گازهای ترکمنستان و آذربایجان عمل کرده و گاز این دو کشور را به ترکیه و سپس اروپا صادر کند؛ درعین‌حال خود نیز تأمین گاز اروپا برای بلندمدت را برعهده بگیرد. در حقیقت ایران به نمایندگی از کشورهای آذربایجان و ترکمنستان با اروپا وارد مذاکره شده و به دلیل وضعیت مناسب ژئوپلیتیک خود، تأمین گاز اروپا برای کوتاه‌مدت و بلندمدت تأمین كند. در صورت این کار، کشورهای اروپایی به واردات از این منطقه اقدام خواهند کرد؛ زیرا چنانچه کشورهای اروپایی حاضر به عقد قرارداد فقط با کشورهای ترکمنستان و آذربایجان بودند، قطعا تابه‌حال این کار را انجام داده بودند، اما به نظر می‌رسد کشورهای اروپایی برای خط لوله نابوکو، ایران را که بیشترین ذخایر گازی دنیا را در اختیار دارد، گزینه مناسب‌تری بدانند.
چنانچه ایران با دو کشور آذربایجان و ترکمنستان وارد مذاکره شده و پیشنهاد عقد قرارداد ارسال گاز این دو کشور به اروپا از طریق ایران را ارائه كند؛ در این صورت، هر سه کشور فوق از صادرات گاز به اروپا منفعت برده و در عین حال نگرانی اروپا برای تأمین بلندمدت گاز مورد نیاز خود را برطرف می‌كند؛ زیرا ایران با داشتن ذخایر عظیم گاز می‌تواند تأمین گاز موردنیاز اروپا در بلندمدت (بعد از بازه زمانی 10 ساله) را تضمین كند.
این مسئله هم کشورهای همسایه را به هدف خود می‌رساند (کسب سود از صادرات گاز به اروپا) و هم موجب کاهش وابستگی اروپا به روسیه در جهت تأمین منابع گاز طبیعی می‌شود. ایران نیز در کوتاه‌مدت از حق ترانزیت گاز بهره می‌برد و در بلندمدت بازار اروپا را برای صادرات گاز حفظ می‌کند؛ بنابراین شرایط جغرافیایی و ذخایر عظیم گاز ایران، این امکان را به ایران می‌دهد که بتواند با ایفای نقشی فعال در این زمینه، بازی برد- بردی را برای همه طرفین درگیر در خط لوله نابوکو فراهم آورد. به‌هرحال شکل‌دادن به همکاری منطقه‌ای در جهت بهبود منافع اقتصادی، می‌تواند راهکاری مناسب برای حضور هر‌چه‌بیشتر ایران در بازار گاز جهانی باشد.
پی‌نوشت:
1. محقق اقتصادی و عضو انجمن اقتصاد انرژی ایران
2 . Caspian sea
3 . Energy Outlook (2013), International Energy Agency (IEA)
4 . Energy Outlook (2013), International Energy Agency (IEA)
5 . Yammal 1
6 . Yammal 2
7 . North Stream
8 . Nabbucco
9 . Baumgarten
10 . Socor, Vladimir (2006(
11 . Bp Statistical review of world energy
12 . Bp Statistical review of world energy, 2013

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.