ترجمه، انحراف از متن اصلی است
محسن حکیمی
درک رایج و مرسوم از ترجمه آن را انتقال اندیشه از یک زبان (زبان مبداء) به زبان دیگر (زبان مقصد) میداند. براساس این درک، مترجم باید علاوه بر تسلط به زبانهای مبداء و مقصد، بر موضوع ترجمه نیز اشراف داشته باشد تا بتواند متنی را که در زبان مبداء نوشته شده با دقت و امانت به زبان مقصد منتقل کند. هرچه این تسلط و اشراف بیشتر باشد ترجمه با دقت و امانت بیشتری صورت میگیرد، و هرچه این دقت و امانت بیشتر باشد، ترجمه به متن اصلی نزدیکتر است. به سخن دیگر، از دیدگاه این درک، غایت ترجمه نزدیک کردن هرچه بیشترِ متن ترجمهشده به متن اصلی تا حد ارائهی تصویری آینهای از آن است. بدین سان، طبق برداشت رایج، ترجمهی ایدهآل ترجمهای است که همچون آینه بازتاب هرچه شفافترِ متن اصلی باشد. به باور من، اما، ترجمهی درست و دقیق و امین نهتنها بازتاب شفاف متن اصلی نیست بلکه، درست برعکس، انحراف از متن اصلی است. چرا؟
بیتردید، هنگامی که از برگردان یک متن از زبان مبداء به زبان مقصد سخن میگوییم به وجود تفاوت بین دو زبان و، مهمتر از آن، تفاوت بین دو فرهنگ اذعان میکنیم. تفاوت فرهنگی نیز زاییدهی عوامل اقتصادی و اجتماعی و سیاسیِ عمیقی است که جوامع مختلف انسانها بر بستر آنها شکل گرفتهاند. بنابراین، پیدایش فرهنگهای گوناگون و وجود تنوع فرهنگی در میان انسانها قدمتی به درازای تاریخ دارد و جزء جداییناپذیر سرگذشت انسان است. پس، تبادل فرهنگی و ترجمه بهعنوان یکی از مصادیق آن ضرورتی است ناگزیر و البته مبارک که رشد و شکوفایی تمدنها از جمله در گرو آن است. به این معنا، هر زبانی در عین آنکه وسیلهی ارتباط کاربران بومی آن زبان خاص است، محل آمد و شد و گذر مضامین و مفاهیم و مقولات زبانها و بهطور کلی فرهنگهای خارجی نیز هست. به این ترتیب، تا آنجا که به ترجمه مربوط میشود، حضور اندیشهها و مفاهیم و واژههای نویسندهی متن اصلی در اثر ترجمهشده نهتنها اجتنابناپذیر بلکه لازم است، به این دلیل روشن که اینها روزنههایی هستند که کاربران زبان مقصد از خلال آنها با آثار علمی و ادبی و هنری و فلسفی و... در فرهنگهای دیگر آشنا میشوند و
بدین سان فرهنگ خود را تعالی میبخشند. به عبارت دیگر، در متن اصلی مفاهیم و مقولات و مضامینی وجود دارند که برای کاربران زبان مقصد ناآشنا و نامأنوساند و، از همینرو، یا در برابر ترجمهشدن به معادلهای رایجِ زبان مقصد مقاومت میکنند و یا اساساً ترجمهناپذیرند و، از همینرو، مترجم موظف است در قبال آنها همچون آینه عمل کند: یا برای آنها معادلهای دقیقی در زبان مقصد بسازد یا عین آنها را با املای زبان مقصد در متن ترجمه و املای زبان مبداء در پانوشت بیاورد. این ویژگی، که ناشی از سرشت جهانشمول انسان است، جزءِ لاینفک ترجمه است، و به این معنا انتظار اینکه متون ترجمهشده از مفاهیم و مقولات ناآشنا و نامأنوس مبرا باشند نهتنها دور از واقعیت است بلکه مقاومت در برابر مفاهیم و مضامین جدید حاکی از تنبلی فکریِ کاربران زبان مقصد و گرایش آنها به ماندن و درجازدن در محدودهی زبان و فرهنگ محلی و بومی است. پس، تا اینجا حق با دیدگاه رایج دربارهی ترجمه است. اما، بحث من دربارهی ترجمه به معنای راستین آن، یعنی انحراف از متن اصلی، از اینجا به بعد شروع میشود.
در برداشت رایج از ترجمه، مترجم نوعی موجود فرازمانی، فرامکانی و حتی نامرئی است که صرفاً عامل خنثای انتقال یک اندیشه از زبان مبداء به زبان مقصد است، بیآنکه در جریان این انتقال هیچ تأثیری بر این اندیشه بگذارد. واقعیت اما غیر از این است. واقعیت این است که مترجم، حتی اگر نخواهد اندیشهاش را در متن اصلی دخالت دهد، در عمل و به طور واقعی این کار را میکند. مترجم هم انسانی است که در یک زمان خاص و یک جامعهی مشخص زندگی میکند، دارای جایگاه اجتماعی معینی است و به ویژه در فرهنگی متفاوت با فرهنگ نویسندهی متن اصلی زندگی میکند. همین تفاوت است که باعث میشود ویژگیهای فرهنگیِ مترجم و شکل بروز آنها در زبان مقصد بر مضامین و مطالب متن اصلی نقش ببندد و بدین سان اثر ترجمهشده به پدیدهی جدیدی تبدیل شود که دیگر آن چیزی نیست که از ذهن نویسندهی متن اصلی بیرون تراویده است. عاملی که در اینجا ایفای نقش میکند همان است که ژان- ژاک لوسرکل، متفکر فرانسوی، آن را remainderمینامد: تأثیرات زبانشناختیِ پیشبینیناپذیری که از چلهی کمان انواع گوناگون گونههای زبانی، که کاربر زبان برای برقراری ارتباط برمیگزیند، رها میشوند، اما به علت
گردششان در میان گروهها و نهادهای اجتماعی همیشه حامل نیرویی جمعی هستند که مهارش از حیطهی ارادههای فردی بیرون است و، از همینرو، معانی مورد نظر افراد را متحول و پیچیده میکند. ترجمه، پیشبینیناپذیریِ این تأثیرات زبانی را بیشتر میکند. ترجمه، مضامین منحصر به فرد زبان مقصد را به متن اصلی میافزاید، مضامینی که از چلهی کمان گویشها، سیاقها و گفتارهای تشکیلدهندهی زبان مقصد رها میشوند و، از همینرو، از منظور نویسندهی متن اصلی فراتر میروند و نقش خود را بر این منظور حک میکنند.* به این ترتیب، هر اندازه هم که مترجم به رعایت دقت و امانت متعهد باشد، او متن اصلی را متحول میکند و از درون آن متن تازهای میآفریند. و طنز مسئله در این است که هرچهقدر تعهد مترجم به رعایت دقت و امانت بیشتر باشد امکان تحول خلاقانهی متن اصلی نیز بیشتر میشود، زیرا رعایت دقت و امانت در ترجمه تفاوت فرهنگی بین متن اصلی و متن ترجمهشده را برجستهتر میکند، و برجستگی همین تفاوت است که پتانسیل فرهنگ مقصد برای تحول و نزدیکی به فرهنگ مبداء را افزایش میدهد. اگر بخواهیم برای بیان این مطلب به جای متنهای «اصلی» و «ترجمهشده» از متنهای
«خارجی» و «بومی» استفاده کنیم، میتوانیم بگوییم ترجمه، ضمن آنکه متن خارجی را بومی میکند، گرایش متن بومی به نزدیکی با متن خارجی را نیز تقویت میکند. و همین واقعیت است که متن ترجمهشده را به متن خلاقانهای بدل میکند که، بهرغم حضور مفاهیم و مقولات دشوارفهم و واژههای نامأنوس و چه بسا ثقیلی که از زبان مبداء آمدهاند، برای خوانندگان زبانِ مقصد فهمپذیر است. به این معناست که من ترجمهی دقیق و امین را ترجمهای میدانم که در عین وفاداری به متن اصلی توانسته باشد متنی نو و تازه ابداع کند. ناگفته پیداست که تأکید بر وفاداریِ متن ترجمهشده به متن اصلی برای متمایز ساختن ترجمهی خلاق از برگردان شلخته و سهلانگار و حتی آن چیزی است که معمولاً «ترجمهی آزاد» نامیده میشود.
مسئولیت مترجم ایجاب میکند که، ضمن اشراف بر زبانهای مبداء و مقصد و نیز موضوع ترجمه و بدین سان کوشش برای برگردان دقیق و امین متن، در مقام نویسندهای ظاهر شود که درگیر نوشتن متنی بومی برای کاربران زبان مقصد است، متنی که نوشتناش مستلزم عبور از متن اصلی و خلق فضایی متمایز از آن است. منظور من از انحراف مترجم از متن اصلی همین است. من این عامل را، که مستلزم مرئی کردن نقش و جایگاه مترجم است، حیاتیتر و اساسیتر از عامل دقت و امانت میدانم. عرصهی دقت و امانت عرصهی نزدیک کردنِ متن ترجمهشده به متن اصلی و در نهایت ایجاد یکسانی بین این دو متن است، حال آنکه قلمرو خلاقیت قلمرو دور کردنِ متن ترجمهشده از متن اصلی و بدین سان ایجاد تفاوت بین این دو است، تفاوتی که سپس به تکثر و تنوع میانجامد. بیگمان، میزان این تفاوت در ترجمهی متون مختلف فرق میکند، در متون شاعرانه و هنری و ادبی بیشتر است و در فلسفه و سیاست و نظایر آنها کمتر. اما در هر صورت یک نکته مسلم است و آن اینکه ترجمهی خلاق مستلزم انحراف از متن اصلی است. من در اینجا برای بیان منظور خود عمداً از واژهی «انحراف» استفاده کردم تا در عین حال از این مفهومِ بهناحق
بیاعتبارشده اعادهی حیثیت کرده باشم.
5/7/1394
* Venuti, Lawrence, "Translation, philosophy,
materialism", Radical Philosophy, no.79, Sept/Oct 1996.
درک رایج و مرسوم از ترجمه آن را انتقال اندیشه از یک زبان (زبان مبداء) به زبان دیگر (زبان مقصد) میداند. براساس این درک، مترجم باید علاوه بر تسلط به زبانهای مبداء و مقصد، بر موضوع ترجمه نیز اشراف داشته باشد تا بتواند متنی را که در زبان مبداء نوشته شده با دقت و امانت به زبان مقصد منتقل کند. هرچه این تسلط و اشراف بیشتر باشد ترجمه با دقت و امانت بیشتری صورت میگیرد، و هرچه این دقت و امانت بیشتر باشد، ترجمه به متن اصلی نزدیکتر است. به سخن دیگر، از دیدگاه این درک، غایت ترجمه نزدیک کردن هرچه بیشترِ متن ترجمهشده به متن اصلی تا حد ارائهی تصویری آینهای از آن است. بدین سان، طبق برداشت رایج، ترجمهی ایدهآل ترجمهای است که همچون آینه بازتاب هرچه شفافترِ متن اصلی باشد. به باور من، اما، ترجمهی درست و دقیق و امین نهتنها بازتاب شفاف متن اصلی نیست بلکه، درست برعکس، انحراف از متن اصلی است. چرا؟
بیتردید، هنگامی که از برگردان یک متن از زبان مبداء به زبان مقصد سخن میگوییم به وجود تفاوت بین دو زبان و، مهمتر از آن، تفاوت بین دو فرهنگ اذعان میکنیم. تفاوت فرهنگی نیز زاییدهی عوامل اقتصادی و اجتماعی و سیاسیِ عمیقی است که جوامع مختلف انسانها بر بستر آنها شکل گرفتهاند. بنابراین، پیدایش فرهنگهای گوناگون و وجود تنوع فرهنگی در میان انسانها قدمتی به درازای تاریخ دارد و جزء جداییناپذیر سرگذشت انسان است. پس، تبادل فرهنگی و ترجمه بهعنوان یکی از مصادیق آن ضرورتی است ناگزیر و البته مبارک که رشد و شکوفایی تمدنها از جمله در گرو آن است. به این معنا، هر زبانی در عین آنکه وسیلهی ارتباط کاربران بومی آن زبان خاص است، محل آمد و شد و گذر مضامین و مفاهیم و مقولات زبانها و بهطور کلی فرهنگهای خارجی نیز هست. به این ترتیب، تا آنجا که به ترجمه مربوط میشود، حضور اندیشهها و مفاهیم و واژههای نویسندهی متن اصلی در اثر ترجمهشده نهتنها اجتنابناپذیر بلکه لازم است، به این دلیل روشن که اینها روزنههایی هستند که کاربران زبان مقصد از خلال آنها با آثار علمی و ادبی و هنری و فلسفی و... در فرهنگهای دیگر آشنا میشوند و
بدین سان فرهنگ خود را تعالی میبخشند. به عبارت دیگر، در متن اصلی مفاهیم و مقولات و مضامینی وجود دارند که برای کاربران زبان مقصد ناآشنا و نامأنوساند و، از همینرو، یا در برابر ترجمهشدن به معادلهای رایجِ زبان مقصد مقاومت میکنند و یا اساساً ترجمهناپذیرند و، از همینرو، مترجم موظف است در قبال آنها همچون آینه عمل کند: یا برای آنها معادلهای دقیقی در زبان مقصد بسازد یا عین آنها را با املای زبان مقصد در متن ترجمه و املای زبان مبداء در پانوشت بیاورد. این ویژگی، که ناشی از سرشت جهانشمول انسان است، جزءِ لاینفک ترجمه است، و به این معنا انتظار اینکه متون ترجمهشده از مفاهیم و مقولات ناآشنا و نامأنوس مبرا باشند نهتنها دور از واقعیت است بلکه مقاومت در برابر مفاهیم و مضامین جدید حاکی از تنبلی فکریِ کاربران زبان مقصد و گرایش آنها به ماندن و درجازدن در محدودهی زبان و فرهنگ محلی و بومی است. پس، تا اینجا حق با دیدگاه رایج دربارهی ترجمه است. اما، بحث من دربارهی ترجمه به معنای راستین آن، یعنی انحراف از متن اصلی، از اینجا به بعد شروع میشود.
در برداشت رایج از ترجمه، مترجم نوعی موجود فرازمانی، فرامکانی و حتی نامرئی است که صرفاً عامل خنثای انتقال یک اندیشه از زبان مبداء به زبان مقصد است، بیآنکه در جریان این انتقال هیچ تأثیری بر این اندیشه بگذارد. واقعیت اما غیر از این است. واقعیت این است که مترجم، حتی اگر نخواهد اندیشهاش را در متن اصلی دخالت دهد، در عمل و به طور واقعی این کار را میکند. مترجم هم انسانی است که در یک زمان خاص و یک جامعهی مشخص زندگی میکند، دارای جایگاه اجتماعی معینی است و به ویژه در فرهنگی متفاوت با فرهنگ نویسندهی متن اصلی زندگی میکند. همین تفاوت است که باعث میشود ویژگیهای فرهنگیِ مترجم و شکل بروز آنها در زبان مقصد بر مضامین و مطالب متن اصلی نقش ببندد و بدین سان اثر ترجمهشده به پدیدهی جدیدی تبدیل شود که دیگر آن چیزی نیست که از ذهن نویسندهی متن اصلی بیرون تراویده است. عاملی که در اینجا ایفای نقش میکند همان است که ژان- ژاک لوسرکل، متفکر فرانسوی، آن را remainderمینامد: تأثیرات زبانشناختیِ پیشبینیناپذیری که از چلهی کمان انواع گوناگون گونههای زبانی، که کاربر زبان برای برقراری ارتباط برمیگزیند، رها میشوند، اما به علت
گردششان در میان گروهها و نهادهای اجتماعی همیشه حامل نیرویی جمعی هستند که مهارش از حیطهی ارادههای فردی بیرون است و، از همینرو، معانی مورد نظر افراد را متحول و پیچیده میکند. ترجمه، پیشبینیناپذیریِ این تأثیرات زبانی را بیشتر میکند. ترجمه، مضامین منحصر به فرد زبان مقصد را به متن اصلی میافزاید، مضامینی که از چلهی کمان گویشها، سیاقها و گفتارهای تشکیلدهندهی زبان مقصد رها میشوند و، از همینرو، از منظور نویسندهی متن اصلی فراتر میروند و نقش خود را بر این منظور حک میکنند.* به این ترتیب، هر اندازه هم که مترجم به رعایت دقت و امانت متعهد باشد، او متن اصلی را متحول میکند و از درون آن متن تازهای میآفریند. و طنز مسئله در این است که هرچهقدر تعهد مترجم به رعایت دقت و امانت بیشتر باشد امکان تحول خلاقانهی متن اصلی نیز بیشتر میشود، زیرا رعایت دقت و امانت در ترجمه تفاوت فرهنگی بین متن اصلی و متن ترجمهشده را برجستهتر میکند، و برجستگی همین تفاوت است که پتانسیل فرهنگ مقصد برای تحول و نزدیکی به فرهنگ مبداء را افزایش میدهد. اگر بخواهیم برای بیان این مطلب به جای متنهای «اصلی» و «ترجمهشده» از متنهای
«خارجی» و «بومی» استفاده کنیم، میتوانیم بگوییم ترجمه، ضمن آنکه متن خارجی را بومی میکند، گرایش متن بومی به نزدیکی با متن خارجی را نیز تقویت میکند. و همین واقعیت است که متن ترجمهشده را به متن خلاقانهای بدل میکند که، بهرغم حضور مفاهیم و مقولات دشوارفهم و واژههای نامأنوس و چه بسا ثقیلی که از زبان مبداء آمدهاند، برای خوانندگان زبانِ مقصد فهمپذیر است. به این معناست که من ترجمهی دقیق و امین را ترجمهای میدانم که در عین وفاداری به متن اصلی توانسته باشد متنی نو و تازه ابداع کند. ناگفته پیداست که تأکید بر وفاداریِ متن ترجمهشده به متن اصلی برای متمایز ساختن ترجمهی خلاق از برگردان شلخته و سهلانگار و حتی آن چیزی است که معمولاً «ترجمهی آزاد» نامیده میشود.
مسئولیت مترجم ایجاب میکند که، ضمن اشراف بر زبانهای مبداء و مقصد و نیز موضوع ترجمه و بدین سان کوشش برای برگردان دقیق و امین متن، در مقام نویسندهای ظاهر شود که درگیر نوشتن متنی بومی برای کاربران زبان مقصد است، متنی که نوشتناش مستلزم عبور از متن اصلی و خلق فضایی متمایز از آن است. منظور من از انحراف مترجم از متن اصلی همین است. من این عامل را، که مستلزم مرئی کردن نقش و جایگاه مترجم است، حیاتیتر و اساسیتر از عامل دقت و امانت میدانم. عرصهی دقت و امانت عرصهی نزدیک کردنِ متن ترجمهشده به متن اصلی و در نهایت ایجاد یکسانی بین این دو متن است، حال آنکه قلمرو خلاقیت قلمرو دور کردنِ متن ترجمهشده از متن اصلی و بدین سان ایجاد تفاوت بین این دو است، تفاوتی که سپس به تکثر و تنوع میانجامد. بیگمان، میزان این تفاوت در ترجمهی متون مختلف فرق میکند، در متون شاعرانه و هنری و ادبی بیشتر است و در فلسفه و سیاست و نظایر آنها کمتر. اما در هر صورت یک نکته مسلم است و آن اینکه ترجمهی خلاق مستلزم انحراف از متن اصلی است. من در اینجا برای بیان منظور خود عمداً از واژهی «انحراف» استفاده کردم تا در عین حال از این مفهومِ بهناحق
بیاعتبارشده اعادهی حیثیت کرده باشم.
5/7/1394
* Venuti, Lawrence, "Translation, philosophy,
materialism", Radical Philosophy, no.79, Sept/Oct 1996.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.