عبور از شرایط استثنایی انطباق اصلاح طلبی و اعتدال گرایی
عباس موسایی
سعید حجاریان در مقاله "نرمالیزاسیون مقدمه دموکراتیزاسیون" در ماهنامه اندیشه پویا به ارایه چارچوبی تحلیلی از دولت اعتدالی پرداخته و دولت روحانی را دولت گذار از شرایط استثنایی به شرایط نرمال میداند.تمهید نظری حجاریان در این نوشته مبتنی بر نظریه نیکوس پولانتزاس است که نظامهای سیاسی را به نرمال و استثنایی تقسیم میکند. پولانتزاس دولت سرمایهداری لیبرال- بورژوا را دولت نرمال میداند .او شکلگیری بحران هژمونی در بلوک قدرت در دولت سرمایهداری را مولد اشکال مختلف دولت استثنایی میداند. در دولت نرمال انتقال قدرت منطبق بر قانون اساسی و روالهای قانونی است. نهادهای دموکراتیک با حق رای عمومی است و احزاب سیاسی رقابتی دارد. دولت بر ابزارهای ایدئولوژیک تسلط ندارد و رسانههای خصوصی مستقل از دولتاند. تفکیک رسمی و نسبی قوا به رسمیت شناخته میشود. این خصلتها در دولت استثنایی تحتالشعاع قرار میگیرند. حاکمیت قانون اساسی به تعویق میافتد. انتخابات کنترل شده است. ابزارهای ایدئولوژیک در اختیار دولت است.
تمرکزگرایی در قدرت دیده میشود. این نظریه مانند سایر نظریهها در نمایاندن خصوصیات و ویژگیهای دولت در ایران دارای نقاط ضعف و قوتی است. بهنظر میرسد دولت مدنظر پولانتزاس به معنای عام آن و در معنای حاکمیت باشد. بهعبارتی آنچه پولانتزاس از دولت مدنظر دارد، حاکمیت یا مجموع قوای حاکمیتی است، حال آنکه در ایران دولت فقط بخشی از حاکمیت است و معنای عام حاکمیت را برنمیتابد. بدین معنا میتوان دولت در ایران را واجد خصایل دولت استثنایی دانست، اما صرف تغییر در قوه مجریه، عبور از دولت استثنایی به معنای عبور به دولت نرمال نیست.
در بهترین شرایط میتوان گفت عبور از دولت استثنایی به دولت نرمال در بخش قوه مجریه اتفاق افتاده است. از سویی در تعریف پولانتزاس، دولت نرمال همان دولت دموکراتیک است، حال آنکه حجاریان نرمالسازی را مقدمه دموکراتیزاسیون میداند.حجاریان معتقد است که میتوان گفتمان دولت اعتدال را نرمالیزاسیون یا به سامان کردن نامید. بهزعم ایشان هدف دولت روحانی از عادیسازی بازگرداندن عرصه عمومی کشور به شرایط غیراستثنایی است. پس از خرداد ۹۲جناحبندی از اصولگرا -اصلاحطلب به طرفداران دولت استثنایی در برابر طرفداران دولت نرمال تغییر کرده است.
دولت روحانی را میتوان دولت عبور از بحران نامید. تحول در قوه مجریه ماهیت دولت در ایران را از یک دولت استثنایی به یک دولت نرمال تغییر نمیدهد. فاصله عبور از بحران تا دولت نرمال بسیار فاصله معناداری است.
از طرفی صرفنظر از تمهید نظری میتوان مدعی شد نتیجهگیری حجاریان درباره مسیری که دولت اعتدالی در عبور از شرایط استثنایی به دولت روالمند میپیماید، بر واقعیات منطبق است. از طرفی پذیرفتنی است که گفته شود دولت اعتدالی در مسیر گذار به دولت نرمال در حرکت است.
عبور از دولت نابه روال به دولت روالمند میتواند گامی در مسیر اصلاحات باشد. همچنین اجماع حول نرمالیزاسیون بسیار گستردهتر از اجماع حول دموکراتیزاسیون شکل میگیرد. حجاریان اصلاحات را گذار به دموکراسی یا دموکراتیزاسیون میداند و در همین راستا قبلا به تاسی از ماکس وبر دولت در ایران را پاتریمونیال دانسته و پاتریمونیالزدایی از دولت مدرن را مقدمه دموکراتیزاسیون قلمداد میکرد. او خواسته است در جایی بایستد و اصلاحطلبان را در جایی نگه دارد که هم نرمالیزاسیون را بخشی از اصلاحطلبی فرض کند و هم مطالبه اصلاحطلبانه برای سیاستورزی تا گذار به دموکراسی یا دموکراتیزاسیون را صورتبندی کند. حرکت اصلاحطلبانه در این زمان نرمالیزاسیون است و دولت تا اطلاع ثانوی در این مسیر است. حجاریان در این راستا حمایت از دولت اعتدالی را حمایت از اصلاحات یا به عبارتی حمایت از مقدمه اصلاحات میداند.
حجاریان اما در پایان با عبور از نظریه پولانتزاس و ارایه نظریه خاص خود، نرمالیزاسیون را اسم مستعار دموکراتیزاسیون نمیداند (حال آنکه پولانتزاس دولت نرمال را دموکراسی لیبرال -بورژوا میدانست) و مدعی است دولت نرمال پیشزمینه و شرط لازم، اما نه شرط کافی برای دولت دموکرات است. او پروژه روحانی را نرمالیزه کردن یعنی عبور از استثنا به نرمال (نه در معنای پولانتزاسی که در معنایی که خود حجاریان از آن مراد میکند) توصیف میکند. میتوان طرح مساله حجاریان در نرمالیزه کردن اوضاع کشور و عبور از شرایط استثنایی دولت معجزه هزاره سوم را صورتبندی دقیقی از برنامه اصلاحطلبان در دفاع از روحانی و دولتش تعبیر کرد.
او نرمالیزاسیون را یک مدار مدرج میداند که از نرمالیزه کردن حداکثری که همان دموکراتیزاسیون است تا نرمالیزه کردن حداقلی که میتوان آن را عبور از بحران و مقدمه دموکراتیزاسیون نامید را شامل میشود. در این راستا اتحاد اصلاحطلبان و دولت را میتوان اتحادی استراتژیک دانست. اقدام حجاریان در نظریهپردازی برای دفاع از دولت اعتدالی را میتوان مکمل اقدامات رهبران جریان اصلاحات در دفاع از دولت دانست.
این اجماع را میتوان شاهدی بر ادعای همایون کاتوزیان دانست که اتفاقات منتهی به ۲۴خرداد ۹۲را مقدمهای برای گذار به بلندمدت شدن جامعه کوتاه مدت ایران توصیف میکرد. گفتنی است که دولت اعتدالی برای عبور از شرایط استثنایی نیازمند تجدیدنظر اساسی در سیاست داخلی است. بخش زیادی از مدیران میانی و استانی دولت مانع گذار از شرایط استثنایی به شرایط نرمال هستند. به عبارتی بدنه دولت استثنایی نهم و دهم و مدیرانی با همان محتوا نمیتوانند دولت را برای عبور از بحران یاری رسانند.
سعید حجاریان در مقاله "نرمالیزاسیون مقدمه دموکراتیزاسیون" در ماهنامه اندیشه پویا به ارایه چارچوبی تحلیلی از دولت اعتدالی پرداخته و دولت روحانی را دولت گذار از شرایط استثنایی به شرایط نرمال میداند.تمهید نظری حجاریان در این نوشته مبتنی بر نظریه نیکوس پولانتزاس است که نظامهای سیاسی را به نرمال و استثنایی تقسیم میکند. پولانتزاس دولت سرمایهداری لیبرال- بورژوا را دولت نرمال میداند .او شکلگیری بحران هژمونی در بلوک قدرت در دولت سرمایهداری را مولد اشکال مختلف دولت استثنایی میداند. در دولت نرمال انتقال قدرت منطبق بر قانون اساسی و روالهای قانونی است. نهادهای دموکراتیک با حق رای عمومی است و احزاب سیاسی رقابتی دارد. دولت بر ابزارهای ایدئولوژیک تسلط ندارد و رسانههای خصوصی مستقل از دولتاند. تفکیک رسمی و نسبی قوا به رسمیت شناخته میشود. این خصلتها در دولت استثنایی تحتالشعاع قرار میگیرند. حاکمیت قانون اساسی به تعویق میافتد. انتخابات کنترل شده است. ابزارهای ایدئولوژیک در اختیار دولت است.
تمرکزگرایی در قدرت دیده میشود. این نظریه مانند سایر نظریهها در نمایاندن خصوصیات و ویژگیهای دولت در ایران دارای نقاط ضعف و قوتی است. بهنظر میرسد دولت مدنظر پولانتزاس به معنای عام آن و در معنای حاکمیت باشد. بهعبارتی آنچه پولانتزاس از دولت مدنظر دارد، حاکمیت یا مجموع قوای حاکمیتی است، حال آنکه در ایران دولت فقط بخشی از حاکمیت است و معنای عام حاکمیت را برنمیتابد. بدین معنا میتوان دولت در ایران را واجد خصایل دولت استثنایی دانست، اما صرف تغییر در قوه مجریه، عبور از دولت استثنایی به معنای عبور به دولت نرمال نیست.
در بهترین شرایط میتوان گفت عبور از دولت استثنایی به دولت نرمال در بخش قوه مجریه اتفاق افتاده است. از سویی در تعریف پولانتزاس، دولت نرمال همان دولت دموکراتیک است، حال آنکه حجاریان نرمالسازی را مقدمه دموکراتیزاسیون میداند.حجاریان معتقد است که میتوان گفتمان دولت اعتدال را نرمالیزاسیون یا به سامان کردن نامید. بهزعم ایشان هدف دولت روحانی از عادیسازی بازگرداندن عرصه عمومی کشور به شرایط غیراستثنایی است. پس از خرداد ۹۲جناحبندی از اصولگرا -اصلاحطلب به طرفداران دولت استثنایی در برابر طرفداران دولت نرمال تغییر کرده است.
دولت روحانی را میتوان دولت عبور از بحران نامید. تحول در قوه مجریه ماهیت دولت در ایران را از یک دولت استثنایی به یک دولت نرمال تغییر نمیدهد. فاصله عبور از بحران تا دولت نرمال بسیار فاصله معناداری است.
از طرفی صرفنظر از تمهید نظری میتوان مدعی شد نتیجهگیری حجاریان درباره مسیری که دولت اعتدالی در عبور از شرایط استثنایی به دولت روالمند میپیماید، بر واقعیات منطبق است. از طرفی پذیرفتنی است که گفته شود دولت اعتدالی در مسیر گذار به دولت نرمال در حرکت است.
عبور از دولت نابه روال به دولت روالمند میتواند گامی در مسیر اصلاحات باشد. همچنین اجماع حول نرمالیزاسیون بسیار گستردهتر از اجماع حول دموکراتیزاسیون شکل میگیرد. حجاریان اصلاحات را گذار به دموکراسی یا دموکراتیزاسیون میداند و در همین راستا قبلا به تاسی از ماکس وبر دولت در ایران را پاتریمونیال دانسته و پاتریمونیالزدایی از دولت مدرن را مقدمه دموکراتیزاسیون قلمداد میکرد. او خواسته است در جایی بایستد و اصلاحطلبان را در جایی نگه دارد که هم نرمالیزاسیون را بخشی از اصلاحطلبی فرض کند و هم مطالبه اصلاحطلبانه برای سیاستورزی تا گذار به دموکراسی یا دموکراتیزاسیون را صورتبندی کند. حرکت اصلاحطلبانه در این زمان نرمالیزاسیون است و دولت تا اطلاع ثانوی در این مسیر است. حجاریان در این راستا حمایت از دولت اعتدالی را حمایت از اصلاحات یا به عبارتی حمایت از مقدمه اصلاحات میداند.
حجاریان اما در پایان با عبور از نظریه پولانتزاس و ارایه نظریه خاص خود، نرمالیزاسیون را اسم مستعار دموکراتیزاسیون نمیداند (حال آنکه پولانتزاس دولت نرمال را دموکراسی لیبرال -بورژوا میدانست) و مدعی است دولت نرمال پیشزمینه و شرط لازم، اما نه شرط کافی برای دولت دموکرات است. او پروژه روحانی را نرمالیزه کردن یعنی عبور از استثنا به نرمال (نه در معنای پولانتزاسی که در معنایی که خود حجاریان از آن مراد میکند) توصیف میکند. میتوان طرح مساله حجاریان در نرمالیزه کردن اوضاع کشور و عبور از شرایط استثنایی دولت معجزه هزاره سوم را صورتبندی دقیقی از برنامه اصلاحطلبان در دفاع از روحانی و دولتش تعبیر کرد.
او نرمالیزاسیون را یک مدار مدرج میداند که از نرمالیزه کردن حداکثری که همان دموکراتیزاسیون است تا نرمالیزه کردن حداقلی که میتوان آن را عبور از بحران و مقدمه دموکراتیزاسیون نامید را شامل میشود. در این راستا اتحاد اصلاحطلبان و دولت را میتوان اتحادی استراتژیک دانست. اقدام حجاریان در نظریهپردازی برای دفاع از دولت اعتدالی را میتوان مکمل اقدامات رهبران جریان اصلاحات در دفاع از دولت دانست.
این اجماع را میتوان شاهدی بر ادعای همایون کاتوزیان دانست که اتفاقات منتهی به ۲۴خرداد ۹۲را مقدمهای برای گذار به بلندمدت شدن جامعه کوتاه مدت ایران توصیف میکرد. گفتنی است که دولت اعتدالی برای عبور از شرایط استثنایی نیازمند تجدیدنظر اساسی در سیاست داخلی است. بخش زیادی از مدیران میانی و استانی دولت مانع گذار از شرایط استثنایی به شرایط نرمال هستند. به عبارتی بدنه دولت استثنایی نهم و دهم و مدیرانی با همان محتوا نمیتوانند دولت را برای عبور از بحران یاری رسانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.