|

رئیس سازمان محیط‌زیست از لزوم ایجاد یک انقلاب می‌گوید

رانت سدسازی منابع را همچنان تهدید می‌کند

فرزانه طهرانی: بیش از 400 سد و آب‌بند ساخته شده و هنوز هم بر ساخت بعضی سدها اصرار وجود دارد. دلیل این اتفاق را معصومه ابتکار در رانتی که برای شرکت‌های مشاور وجود داشته، می‌داند و می‌گوید رویکرد وزارت نیرو البته بهتر شده است. فشارهای زیاد از سوی این شرکت‌ها، نمایندگان مجلس و حتی مردم محلی به دولت وارد می‌شود و تا وزارت نیرو ناگزیر به تأیید ساخت پروژه‌های غیرضروری شود. شباهت زیادی به طنز دارد وقتی دولت با احداث سدی به دلیل نبود آب در بالادست مخالفت می‌کند اما در پاسخ گفته می‌شود فاینانس سد گرفته شده پس باید ساخته شود. رئیس سازمان محیط‌زیست نخستین‌بار نیست که این مشکلات را تجربه می‌کند او در دولت هشتم هم با چنین مواردی روبه‌رو شده ولی تفاوت آن زمان با امروز این بود که قبلا علائم بحران بروز می‌کرد و اغلب مدیران آن را جدی نمی‌گرفتند ولی امروز بحران به وقوع پیوسته است. به‌همین‌دلیل ابتکار معتقد است کار از تغییر رویکرد و روش، گذشته و نیاز به یک انقلاب در حوزه آب وجود دارد. او اگرچه برخی اقدامات مانند احیای شورای‌عالی و برقراری قانون ارزیابی زیست‌محیطی را مثبت می‌داند اما هنوز اعتبارات تخصیصی به احداث سد را یک عامل فشار برای سدسازی‌های غیراصولی عنوان می‌کند. برای احداث هر سد از دو تا چهار هزار میلیارد تومان منابع تخصیص می‌یابد. چند هزار میلیارد تومان هم برای ایجاد شبکه‌های انتقال آب از سازمان مدیریت گرفته می‌شود؛ بنابراین تجارت بزرگ و پرسودی به نام سدسازی در سال‌های مختلف همواره وجود داشته و دنبال شده است. با سدسازی نمی‌توان صد‌ درصد مخالفت کرد اما در برخی مناطق راه‌حل‌های بسیاری وجود دارد که می‌تواند جایگزین سدسازی شود. اجرای پروژه‌های آبخوان‌داری گاه بسیار بهتر از سد می‌تواند پاسخ‌گوی نیاز منطقه باشد؛ اما چرا اجرا نمی‌شود؟ ابتکار می‌گوید چون در این طرح‌ها پول نیست اما در احداث سد هست. در شرایط بحران آبی امروز معصومه ابتکار رئیس سازمان محیط‌زیست هشدار می‌دهد که این سازمان با هیچ متخلفی، مماشات نخواهد کرد.

‌هشتمين سال از دوره خشك‌سالي كه برخي تحليلگران طول مدت آن را 11 ساله و برخي 30 ساله عنوان مي‌كنند در حال اتمام است. در اين مدت وضعيت منابع آب در كشور شاهد چه تغييراتي بوده است؟
آب یک موضوع بین‌بخشی است و مهم‌تر آنکه حیات انسان به آن گره خورده است. قرآن کریم هم منشأ حیات را آب می‌داند. امروز متأسفانه موضوع کمبود آب یک چالش جهانی است. کمبود آب شیرین، آلودگی منابع آب، اثرات تغییرات آب‌و‌هوایی و تغییر اقلیم روی منابع آب مانند رودخانه‌ها و تالاب‌ها و دیگر منابع در اولویت‌های اول مباحث جهانی قرار گرفته است. در بحث‌های بین‌المللی بعد از موضوع صلح و امنیت مهم‌ترین مسئله آب است. فراتر از بحث کمبود یا آلودگی آب این موضوع مطرح است که آب چطور می‌تواند روی امنیت و صلح جهانی اثر بگذارد، یا چطور می‌تواند آثار وسیع زیست‌محیطی داشته باشد؛ بنابراین استفاده درست از منابع آب شیرین و چگونگی مدیریت آن از مباحث روز جهان است. در این مباحث اتفاق‌نظر بر این موضوع وجود دارد که ابتدا منابع آب موجود به‌خوبی حفاظت شده و بعد از آن بهره‌برداری شود. وقتی تاریخ کشورمان را مرور می‌کنیم می‌بینیم نگاه سنتی حاکم بر مدیریت منابع آب کشور بر پایه همین استراتژی استوار بوده است. دست‌کم می‌توانیم بگوییم از زمان کوروش باتوجه‌به منشور موجود از آن زمان، خشک‌سالی یک بخشی از واقعیت‌های اقلیم ایران بوده است. به‌ویژه فلات مرکزی ایران تحت تأثیر این دوره‌های خشک‌سالی قرار داشته است؛ اما مدیریت آب در طول تاریخ ایران همواره با پیش‌فرض حفاظت انجام شده است. استفاده از قنات و آبخوان‌ها برای ذخیره آب و حفاظت از رودخانه‌ها و تالاب‌ها با همین نگاه انجام می‌شد. ما درباره بهره‌برداری از آب زاینده‌رود می‌شنویم که برای کشاورزان از زمان طومار شیخ‌بهایی حقابه‌هایی تعیین شده است و بر اساس استناد به این طومار عنوان می‌شود که کشاورزان در این منطقه حقابه‌های قدیمی دارند و کمتر می‌توان آن را تغییر داد؛ اما متأسفانه به این نکته هیچ‌گاه اشاره نمی‌شود که در همان طومار شیخ‌بهایی بر این نکته تأکید شده که آب باید در زاینده‌رود بماند. حتی تأکید شده است که در سه ماه از سال هیچ برداشتی از زاینده‌رود انجام نشود تا آب به تالاب گاوخونی هم برسد. این نگاه سنتی حفاظت از منابع که شیخ‌بهایی نیز در طومار خود به آن تأکید کرده است هیچ‌گاه دیده نمی‌شود. درحالی‌که در این طومار ابتدا حفاظت از منابع و سپس استفاده و بهره‌برداری از آب، مد نظر بوده است.
‌در سال‌های گذشته دائما اخبار ناگواری از تخریب محیط‌زیست، خشکیدن تالاب‌ها و زیستگاه‌های گیاهی و جانوری به گوش می‌رسید. در بسیاری از موارد این تخریب‌ها به سیاست‌های نادرست مدیریت منابع آب و طرح‌ها و پروژه‌های آبی نسبت داده می‌شود. تحلیل و ارزیابی شما چیست؟ چه بخشی از این وضعیت ناشی از کم‌آبی و خشک‌سالی است و چه بخشی ناشی از سیاست‌ها و پروژه‌های اجرا‌شده؟
باید این نکته را مورد توجه قرار داد که بین رودخانه، آب زیرزمینی و تالاب یک چرخه هیدرولوژیک وجود دارد. آخرین دانش روز جهان هم بر وجود این چرخه هیدرولوژیک تأکید دارد. این چرخه هیچ‌گاه نباید قطع شود چراکه منابع آب شیرین از بین خواهد رفت. آب شیرین از آبخیزداری یعنی حفظ مرتع، جنگل و نواحی کوهستان به‌وجود می‌آید؛ پس باید اولویت، حفظ این منابع باشد. اگر این‌ها را حفظ کردید این چرخه هیدرولوژیک به شما آب خواهد داد ولی اگر این چرخه را بر هم زدید و با آز و طمع تمام آب موجود را استفاده کرده و حق طبیعت را ندادید، طبیعت هم شما را محروم خواهد کرد. قوانین طبیعت سنت‌های الهی است. با سنت‌های طبیعی نمی‌توان چالش کرد. هیچ راه علمی برای مقابله با قوانین خلقت و طبیعت وجود ندارد. ما و بسیاری از کشورهای دیگر دنیا در دوره‌ای با این قوانین مقابله کرده‌ایم. در دوره‌ای گمان کردیم که می‌توانیم بر این چرخه طبیعی سوار شویم.
‌در یک تحلیل تاریخی این وضعیت از چه دوره‌ای آغاز شده؟ سیاست‌ها و پروژه‌های کدام دوره بر تشدید این روند تأثیر گذاشته است؟
دوره‌ای را خود من در این کشور شاهد هستم که عنوان می‌کردند اول آب را به شرب شهرها برسانیم بعد به کشاورزی، بعد صنعت و در آخر اگر چیزی ماند به رودخانه داده شود. بحث ما در زاینده‌رود نیز همین مسئله بود که آب باید در زاینده‌رود بماند. تا چند روز پیش هم در این زمینه موفق بوده‌ایم اما از چند روز پیش مجدد آب به نفع کشت پاییزه کشاورزان بر روی زاینده‌رود بسته شد. ما معتقدیم این کار اشتباه است كه رودخانه را به نفع كشاورزي خشك كنيد. بايد با يك تعادل هم آب رودخانه برقرار شده و هم كشاورزي انجام شود. كشاورزان بايد بدانند كه اگر اروميه، زاينده‌رود و گاوخوني خشك شده و منابع آب زيرزميني به‌طور كامل برداشت شود امكان كشاورزي در آینده وجود نخواهد داشت. فاجعه اروميه از زماني آغاز شد كه ما زياده‌خواهي كرديم. اراضي كشاورزي و باغات ظرف يك دوره كوتاه از 150 هزار هكتار به 450 هزار هكتار گسترش يافت درحالي‌كه منابع آب همان منابع محدود گذشته بود بنابراین تمام آب متعلق به درياچه استفاده شد. اگر به‌طور خلاصه بخواهيم چرايي بروز بحران آبي حال حاضر را توضيح دهيم بايد بگوييم تمام قوانين و مفاهيمي كه به‌طور سنتي همواره مورد‌ توجه مديران بوده یک‌باره زير پا گذاشته شده است. دانش روز هم كنار گذاشته شده و فقط‌و‌فقط سياست افزايش محصول بدون توجه به ابعاد و پيامدهاي آن در اولويت‌ كار دولتمردان قرار گرفت. امروز بايد از اين تصميم‌گيران پرسيد افزايش توليد محصول به چه قيمتي دنبال شد؟
‌یک دیدگاه این است که در شرایط بحرانی، تأمین امنیت آبی انسان‌ها بر حفظ محیط‌زیست اولویت دارد. آیا ما با وضعیت صفر و یک مواجهیم؟ یعنی توجه و تأکید بر حفظ محیط‌زیست لاجرم به کاهش منابع قابل‌دسترس برای شرب و تأمین غذا همراه است؟ چه راه میانه‌ای پیشنهاد می‌کنید؟
اين موضوع را در نظر داشته باشيد كه براي توليد هر كالا و فرآورده‌ای مقداري آب مصرف مي‌شود. از زماني كه مواد اوليه يك كالا و محصول به عمل مي‌آيد كه خواه مواد غذايي بوده و يا مصنوعات ديگر تا زماني كه آن محصول به توليد نهايي مي‌رسد مقداري آب در اين پروسه مصرف مي‌شود. اين مقدار آب كه براي هر كالا متفاوت است را آب مجازي مي‌گويند. امروز وقتي توليد كالاها را بررسي مي‌كنيم مي‌بينيم بسياري از كالاها به لحاظ ميزان آبي كه مصرف مي‌كنند توليد آن به‌هيچ‌وجه ارزش اقتصادي ندارد. به‌طور مثال براي توليد يك كيلو گوشت در ايران 15 هزار ليتر آب مصرف مي‌شود. آيا واقعا با اين ميزان مصرف آب، پرورش گوسفند در كشور صرفه اقتصادي دارد؟ بسياري از كارشناسان امروز معتقدند به‌جاي پرورش گوسفند بايد مراتع، تالاب‌ها و منابع آبمان را حفظ كنيم و نياز كشور به توليد گوشت را از طريق واردات تأمين كرده و يا تأمين گوشت فقط از طريق دامداري صنعتي دنبال شود. مراتع ايران در چهار دهه اخير از مراتع درجه يك به درجه چهار افت كرده است. با از‌بين‌بردن مراتع، تمام خاك ايران تحت فرسايش قرار گرفته و پشت سدهاي كشور تجميع شده است. خاكي كه حداكثر 10 تا 20 سانتيمتر آن خاك ارزشمند قابل‌کشت است. آب مجازي در دنيا يكي از مباحث بسيار مهم است كه مبناي معادلات اقتصادي قرار مي‌گيرد. ديگر معادله دلار و ارزش پول محلي نيست و مبناي تصميمات كلان اقتصادي آب است. امروز در دنيا عامل تعيين‌كننده و تهديدكننده، آب است و ما هم هيچ چاره‌اي جز مبنا‌قرار‌دادن موضوع آب مجازي در تصميم‌گيري‌ها نداريم. تصميم براي داشتن توليد يك كالا يا حذف آن از توليد داخل بايد با لحاظ آب مجازي اتخاذ شود. چه كسي گفته بايد به هر قيمتي توليد هندوانه با آب‌بري بسيار زياد انجام شود. همين مسائل درباره پياز، چغندر و ديگر محصولات وجود دارد. به‌هر‌حال ما در كشوري خشك زندگي مي‌كنيم و الگوي توليد بايد با لحاظ اين شرايط انجام شود. چه اتفاقي در كشور افتاد كه به‌جاي توليد انگور در اروميه به توليد سيب با پنج برابر مصرف آب روي آورديم. كدام سياست، اين شيوه كشت را ترويج كرد؟ آيا سياستي وجود داشت يا يك موج هيجاني در كشور باعث اين تحولات شد؟
‌برای پیشگیری از ادامه بحران چه اقدام یا پیش‌بینی در دولت جدید صورت گرفته است؟
در دهه 1940 در آمريكا خشك‌سالي گسترده‌اي به وقوع پيوست. علت اين بود كه از سال 1914 با شروع جنگ جهاني اول براي توليد گندم مورد‌نياز در دوران جنگ، فشار بسيار زيادي به مزارع وارد شد. در جريان اين فشار، تمام سفره‌هاي آب زيرزميني خالي و خشك‌سالي وحشتناكی حادث شد. بنابراين طوفان‌هاي گرد‌و‌غبار بسيار شديدي نيز اتفاق افتاد. گفته مي‌شود در يك روز 12 تن خاك از هوا در شيكاگو خالي شد. پس از اين اتفاق، كارشناسان پيشنهاد دادند و راهكار آنها نيز اجرايي شد. به‌اين‌ترتيب كه در قراردادهايي كه با كشاورزان مي‌بندند، قید می‌کنند شرط نخست برای زراعت، حفاظت از خاک است. اگرچه انجام کار کشاورزی و داشتن تولید، بسیار پسندیده و قابل‌تقدیر است اما برای آنکه کشاورزان بتوانند در سال‌های متمادی در خاک خود کشت و زرع انجام دهند؛ باید ابتدا از خاک خود حفاظت کنند و این موضوع در این قراردادها تکلیف شد. دومین تکلیف قید‌شده در این قراردادها حفاظت از آب بود. پس دو مأموریت اول کشاورزان حفاظت است و مأموریت سوم آنها زراعت؛ اما این نگاه تاکنون در کشور ما حاکم نبوده است و به کشاورز به‌مجرداینکه صاحب ملک و زمین است اجازه انجام هر فعالیت کشاورزی داده شده است. تصور اینکه این ملک از آنِ من است پس هر کاری بخواهم در آن می‌توانم انجام دهم، تصور بسیار اشتباهی است. به‌ویژه برای ما ایرانیان که اعتقادمان بر مبنای مالکیت مطلق خداوند است. پس هیچ‌کس نمی‌تواند هرکاری می‌خواهد در ملک خود انجام دهد؛ اما بر اساس این تصور اشتباه، زمانی که من در شورای شهر بودم در بعضی از املاک مشاهده می‌کردیم که برخی از افراد درختان ملک خود را قطع می‌کردند درحالی‌که درخت جزء انفال بوده و متعلق به همه است. حتی درختی که خود فرد کاشته باشد؛ وقتی کاشته و تبدیل به درخت شد، جزء انفال و اموال عمومی محسوب می‌شود. چراکه هر یک درخت در هوایی که شهروندان تنفس می‌کنند تأثیر دارد؛ بنابراین وقتی درختی را قطع می‌کنیم حقی را از شهروندان سلب می‌کنیم. امروز از شدت کود و سم مصرف‌شده در مزارع، بسیاری از زمین‌ها غیرقابل‌کشت شده است. از شدت فرسایشی که در خاک اتفاق افتاده و از میزان آبی که بی‌رویه برداشت شده است ظرفیت‌ها و قابلیت‌های کشت کاهش یافته و روز‌به‌روز در حال کاهش بیشتر است. در‌این‌زمینه نه‌فقط کشاورزی بلکه استفاده‌های صنعتی نیز به همین شیوه صورت می‌گیرد. برای جلوگیری از این اتفاق، نگاه‌ها به بخش کشاورزی باید تغییر کند. ابتدا باید مراقب آلوده‌نشدن آب، خاک و هوا باشیم و با دید حفاظتی منابع را مورد استفاده قرار دهیم تا بتوانیم در بلندمدت به تولید بپردازیم.
‌درحال‌حاضر ما با تغییر اقلیم مواجه هستیم یا دوره اقلیم؟ برخی از کارشناسان معتقدند خشک‌سالی حال حاضر که هشت سال از آن سپری شده یک دوره است و با اتمام این دوره دوباره آب‌سالی خواهیم داشت.
آنچه ما در ادوار مختلف داشتیم، دوره‌های هشت‌ساله تا 30 ساله از خشک‌سالی و سپس آب‌سالی‌هاست؛ اما مطالعاتی که سازمان هواشناسی در خصوص اقلیم 23 سال گذشته انجام داده است نشان می‌دهد که ما به‌طور مستمر باوجوداینکه در سال‌هایی آب‌سالی هم داشته‌ایم، اقلیم در حال تغییر بوده است. امسال اگرچه به دلیل گرم‌شدن بخش‌هایی از اقیانوس آرام، با پدیده «ال نینو» یعنی احتمال بروز توفان‌ها و سیلاب‌های زیاد مواجه هستیم و بنابراین ممکن است امسال مقدار آب بیشتری داشته باشیم اما درمجموع در این 23 سال، ما کاهش بارندگی قابل‌توجهی را در کشور داشته‌ایم، کاهش برف را در کشور شاهد بوده‌ایم، کاهش بارندگی و تغییر تناوب بارندگی یعنی تغییر فصول بارندگی و افزایش دما را نیز تجربه کرده‌ایم. ایران در 30 سال گذشته بین یک تا یک‌و‌نیم درجه افزایش دما پیدا کرده است؛ یعنی ما درحال‌حاضر دمای بیشتری را نسبت به گذشته تجربه می‌کنیم. در دنیا هم اثبات شده که 0.75 درجه افزایش دما اتفاق افتاده است. کارشناسان معتقدند دلیل این اتفاق هم تجمع گازهای گلخانه‌ای است. ا‌زاین‌رو تمام تلاش برای اجرای پروتکل کیوتو تا 2020 است. برای بعد از توافق 2020 نیز درحال‌حاضر مذاکراتی در حال انجام است. یکی از دلایل حضور آقای فابیوس در ایران نیز بحث گازهای گلخانه‌ای بود. ما در پاریس مذاکرات بسیار مهمی در پیش داریم که هر کشوری باید تعهد داده تا میزان گازهای گلخانه‌ای خود را کاهش دهد. این تعهد برای آن باید داده شود تا دنیا به افزایش دو درجه دما نرسد. چراکه در صورت افزایش دو درجه‌ای دما، فجایع بسیار زیادی ازنظر اقلیمی اتفاق خواهد افتاد. فجایعی مانند خشک‌سالی‌ها، توفان‌ها، سیلاب‌ها و آتش‌سوزی‌های وسیع نمونه‌ای از این اتفاقات است. امسال یکی از بدترین سال‌ها ازنظر آتش‌سوزی جنگل‌های دنیا بوده است. ما در کشور خودمان نیز موارد متعددی داشتیم. در آلاسکا که یکی از سردترین نقاط دنیاست 300 نقطه در یک ماه‌و‌نیم گذشته در‌حال‌سوختن بوده است. میزان آتش‌سوزی‌ها در کالیفرنیا و آلاسکا مجموعا در حال نزدیک‌شدن به یک‌میلیون هکتار است؛ بنابراین دنیا ازنظر گرمایش و آتش‌سوزی‌ها در یک شرایط بسیار استثنایی قرار دارد. این پدیده قطعی است و ازنظر علمی امروز به اثبات رسیده است. در گذشته و تا سال‌ها تأثیرات گازهای گلخانه‌ای بر اقلیم، محل مناقشه بود به‌ویژه در دوره آقای بوش عده‌ای مخالف تغییر اقلیم بودند اما الان IPCC، مجمعی که سه هزار دانشمند اقلیم کنار هم جمع می‌شوند، اعلام کرده که ازنظر علمی این پدیده اثبات شده است. دیگر نمی‌توان روی تغییر اقلیم بحث کرد؛ بنابراین ما تغییر اقلیم را داریم. علاوه‌بر‌آن ما مدیریت ناپایدار را نیز متأسفانه داشته‌ایم. دوره‌هایی وجود داشته که بی‌توجهی کامل به محیط‌زیست و آب اتفاق افتاده است. منابع زیرزمینی به‌هیچ‌وجه نباید منابع مصرفی تلقی شود و این اشتباهی بود که در دوره قبل انجام شد. منابع آب زیرزمینی منابع استراتژیک کشورهاست و همانند بانک مرکزی، زمین نگه‌دارنده پشتوانه‌هاست. کارشناسان معتقدند در صورت نیاز تا 20 درصد از این منابع قابل‌استفاده است و اگر خیلی شرایط سخت بود تا 40 درصد قابل‌برداشت است. ما در دوره قبل بیش از 80 درصد از منابع آب زیرزمینی و استراتژیک خود را مصرف کرده‌ایم و منابعی که پشتوانه ما محسوب می‌شد را از بین برده‌ایم. با چه مجوزی، با چه درایتی، با چه سیاست و برنامه‌ای این اتفاق افتاده است؟ چه کسی امروز باید برای از‌بین‌بردن این سطح از منابع پاسخ‌گو باشد؟ امروز با بحران فرونشست آبخوان در بسیاری از دشت‌های کشور مواجه هستیم که در اثر برداشت آب‌های زیرزمینی منطقه اتفاق افتاده است. بخشی از این برداشت‌ها از طریق حفر چاه‌های غیرمجاز انجام شده است. گفته می‌شود در حوضه آبریز زاینده‌رود بیش از 50 هزار چاه غیرمجاز وجود دارد. مشابه این موضوع را در تالاب‌ها و حوضه‌های آبریز دیگر هم می‌توان دید. در کنار این موارد، آلودگی آب‌ها هم هست که در اثر عدم اجرای به‌موقع طرح‌های فاضلاب اتفاق افتاده است. اگر همان روندی که در سال‌های پایانی دولت آقای خاتمی وجود داشت، در دوره بعد دنبال می‌شد امروز طرح‌های فاضلاب اکثر شهرهای کشور اجرا شده بود و آب تصفیه‌شده از آن قابل تزریق به سفره بود و یا برای بخش کشاورزی می‌توانست مورد استفاده قرار گیرد؛ ضمن آنکه می‌توانستیم رودخانه‌های کشور را احیا کنیم. رودهای ما امروز در بسیاری از مناطق تبدیل به کانال فاضلاب شده است. متأسفانه رها‌کردن پساب‌های صنعتی را امروز به کرات می‌بینیم. علاوه‌بر‌آن موضوع کانال‌های انحراف آب، انتقال آب بین‌حوضه‌ای و سدها که برخی از آنها بدون ارزیابی زیست‌محیطی انجام شده است نیز از عوامل دیگر تخریب منابع آبی است. در همین دولت قبل در خصوص سد گتوند ابتدا تأییدیه زیست‌محیطی داده می‌شود و بعد وقتی متوجه مشکل می‌شوند سازمان با آبگیری سد مخالفت می‌کند ولی متأسفانه از بالا دستور داده شد و درحال‌حاضر با مشکل بزرگی مواجه هستیم. از‌این‌دست موارد متأسفانه تعداد زیادی قابل‌شمارش هستند.
‌درباره گتوند پس از تمام بحث‌های کارشناسی و ارائه راه‌حل‌ها چه اقدام عملی انجام خواهد شد؟
کارهای کارشناسی زیادی انجام شده و راه‌حل‌هایی مطرح شده است. سازمان محیط‌زیست در حال بررسی راه‌حل‌هاست و به‌زودی نظر خود را اعلام خواهد کرد.
‌هنوز راهکار نهایی مشخص نشده است؟
خیر، ولی نظر خود را پس از ارزیابی‌ها اعلام خواهیم کرد.
‌ممکن است درباره این سد به نتیجه مطلوب برسیم؟
مطلوب که نه، فقط تلاش این است که جلوی ضررِ بیشتر گرفته شود. راه‌حل مطلوبی وجود ندارد.
‌با هر دلیلی اعم از دخالت‌های انسانی یا تغییر اقلیم این شرایط ایجاد شده است؛ بنابراین باید به فکر راه‌حل بود. امروز بحث احیای منابع آب زیرزمینی با وجود همه چاه‌های غیرمجاز و عمیق به‌عنوان یک برنامه، طرح می‌شود. این احیا که با تغذیه مصنوعی قرار است دنبال شود از چه منابعی قابل تأمین است؟ آیا احتمال برداشت مجدد منابع تزریق‌شده وجود ندارد؟
دولت یازدهم از وقتی با این مشکلات مواجه شد شورای‌عالی آب تلاش جدی با حضور دستگاه‌هایی مانند وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان محیط‌زیست و راهبری معاون‌اول رئیس‌جمهور در جهت تغییر سیاست‌های کلان انجام داد. البته من معتقدم باید یک انقلاب در نوع نگاه ما به آب اتفاق بیفتد و عمده آن تغییر نگاه نیز در بخش کشاورزی باید ایجاد شود. چراکه بیشترین مصرف آب در این بخش صورت می‌گیرد. چاره دیگری باقی نمانده و کار، از مرحله تغییر نگاه و تغییر روش گذشته است. شرایط امروز بسیار نگران‌کننده است. دولت اما در حال اجرائی‌کردن این رویکرد است. در وزارت جهاد کشاورزی افزایش بهره‌وری، تغییر الگوی آبیاری و کشت گلخانه‌ای خوشبختانه جزء برنامه‌های اولویت‌دار است. این نشان می‌دهد تغییر نگرش‌ها آغاز شده فقط باید سرعت و شتاب بیشتری پیدا کند. در جلسه‌ای در سازمان نظام‌مهندسی کشاورزی تأکید کردم در حوزه‌های مختلف، خود کشاورزان باید به میدان بیایند؛ چراکه باید از حقوق خود حفاظت کنند تا برای سال‌های آینده امکان ادامه زراعت داشته باشند. برنامه‌های زیادی هم در‌زمینه حفاظت مثل مدیریت‌های تلفیقی در کاهش مصرف سم و کود و اصلاح روش‌های تولید برای افزایش بهره‌وری وجود دارد. بسیاری از این برنامه‌ها نیز در دستور اجرا قرار دارد و در برخی مزارع دنبال می‌شود. در حوضه آبریز ارومیه در حال پیاده‌سازی کشاورزی پایدار و کشاورزی مقاوم در برابر اقلیم هستیم. کشاورز ما باید بتواند روش‌های مقابله با آثار ناشی از تغییر اقلیم را اجرا کند. در حوزه وظایف وزارت نیرو هم این تغییر نگاه، قابل‌لمس است. توجه بیشتر به ارزیابی‌های محیط‌زیستی و اجرای نتایج بحث‌های مهمی است که در وزارت نیرو دنبال می‌شود. سدهایی که با فشار محلی و نمایندگان بدون ارزیابی زیست‌محیطی در حال اجرا بود متوقف و از گزینه‌های در دستور کار خارج شده است. در هر‌یک از حوضه‌های آبریز جلساتی تشکیل می‌شود که تصمیم‌گیری برای آن حوضه با در‌نظر‌گرفتن ابعاد مختلف انجام می‌شود؛ اما انتظارات ما از آنچه امروز انجام می‌شود بسیار فراتر است. به‌عنوان‌مثال سازمان حفاظت محیط‌زیست با تصمیمی که درباره زاینده‌رود گرفته شد موافق نبود. بستن آب بر روی این رودخانه به نفع کشت پاییزه کشاورزان دوباره منجر به خشک‌شدن زاینده‌رود و تالاب گاوخونی خواهد شد و در‌نهایت هم به ضرر کشاورزان و مردم شهر اصفهان خواهد بود. اصفهان شهری با ویژگی گردشگری است و جلوه و جاذبه مهم آن، رودهای آن است. به‌خوبی می‌دانیم که بخش مهمی از اقتصاد اصفهان به درآمدهای این شهر از محل گردشگری وابسته است. نمی‌توانیم محیط‌زیست و گردشگری را فدای کشاورزی کنیم. باید راه‌حلی پیدا کرد تا همه عوامل کنار هم دیده شود و در عین حفاظت از منابع، دیگر بخش‌ها نیز منتفع شوند. هنر مدیریت در این است که یکی را فدای دیگری نکنیم. البته باید مجدد تأکید کنم که تغییر رویکرد خوبی را شاهد هستیم. درمجموع به نظر می‌رسد نگاه‌ها در حال تغییر است.
‌در دوره‌های مختلف احداث سد به‌عنوان یک افتخار بزرگ در حوزه فعالیت‌های عمرانی با شدت از سوی مسئولان دنبال می‌شد به‌طوری‌که تعداد بی‌شماری و بالغ بر 380 سد در کشور احداث شده است؛ اما بر اساس بررسی‌هایی که امروز کارشناسان انجام می‌دهند بخشی از این سدها ازنظر زیست‌محیطی و حتی اقتصادی دارای اشکالاتی است. پشت اجرای این پروژه‌ها نیز معمولا منافع بزرگی نهفته است که مجریان را وادار به عملیاتی‌کردن ساخت می‌کند. در جلسات مشترکی که به آن اشاره کردید آیا توقف ساخت سدهای غیرضروری مطرح شده است؟
برای احداث هر سد از دو تا چهار هزار میلیارد تومان منابع تخصیص می‌یابد. چند هزار میلیارد تومان هم برای ایجاد شبکه‌های انتقال آب از سازمان مدیریت منابع گرفته می‌شود؛ بنابراین می‌بینیم که تجارت بزرگ و پرسودی به نام سدسازی در سال‌های مختلف همواره وجود داشته و دنبال شده است. برای بازبینی و یا توقف پروژه‌های دارای اشکال بحث ارزیابی زیست‌محیطی مطرح است. در دولت جدید تصمیم بر این شد که انجام هر‌گونه فعالیتی که از سنخ 53 فعالیت قید‌شده در ارزیابی باشد از‌جمله پروژه‌های سدسازی، مشمول ارزیابی زیست‌محیطی حتی پیش از مکان‌یابی خواهد بود. پس از تأییدیه کمیسیون ماده 2 که در سازمان محیط‌زیست انجام می‌شود باید برای داشتن اجازه فعالیت، تأییدیه دریافت شود. مشکل این است که فشارهای محلی و نمایندگان منطقه برای احداث سد بسیار زیاد است. در جلسه‌ای یکی از نمایندگان عنوان کرد مردم سد می‌خواهند. من در آن جلسه توضیح دادم که مردم سد نمی‌خواهند؛ مردم آب می‌خواهند. ما باید منابع آب پایدار را تأمین کنیم. در برخی مناطق شاید چاره‌ای جز احداث سد نباشد، بنابراین نمی‌توانیم صد درصد با احداث سد مخالفت کنیم؛ اما در مناطقی راه‌حل‌های جایگزین دیگری نیز وجود دارد. امروز راه‌حل‌های متنوعی برای ذخیره‌سازی و تأمین آب در دنیا مطرح است. بخش مدیریت منابع آب باید از این قالب سدسازی بیرون بیاید. چراکه زمانی سدسازی یک رقابت محسوب می‌شد و بسیار زیاد در این زمینه کار شد. چه در بخش دانشگاهی، چه فنی و چه اجرائی، کار بسیاری در حوزه سدسازی انجام شد. حتی از این عددی که شما از سدهای ساخته‌شده عنوان می‌کنید تعداد بیشتر است و توانسته‌ایم رده‌های بالایی را در مهندسی این سازه‌ها در دنیا را کسب کنیم اما به چه قیمت؟
‌سازمان محیط‌زیست ارزیابی داشته است که مشخص کند چند درصد از سدهای کشور نیاز به تخریب دارد؟
در حال بازنگری ارزیابی‌ها هستیم. هنوز این ارزیابی‌ها کامل نشده است بنابراین نمی‌توان فعلا درصدی را اعلام کرد. بعضی از سدهایی که مشکل حاد دارند را به دولت اعلام کرده‌ایم.
‌وزارت نیرو ولی با تخریب سدها به‌طور کل مخالف است و معتقد است اگر در مناطقی مانند دریاچه ارومیه نرسیدن آب به پایین‌دست سد، حوضه را دچار اشکال می‌کند می‌توان با باز‌کردن دریچه سد دوباره آب را به دریاچه، رود و تالاب‌ها باز‌گرداند و با این توضیح معتقد هستند سدها آسیبی به حوضه نمی‌رساند.
سدها در برخی از مناطق کاملا آسیب‌ رسانده است. مدیریت منابع آب و سدها با مدیران محلی است. فشار مردم منطقه به مدیران و حقابه‌هایی که از پیش برای بخش‌های مختلف تعیین شده است باعث می‌شود این دریچه‌ها به تشخیص مدیران محلی بسته بماند. نمونه اخیر آن زاینده‌رود است. وزارت نیرو چه پاسخی درباره زاینده‌رود دارد؟ به چه حقی رودخانه بسته شده است؟ این سد است که امکان بسته‌شدن گاه‌و‌بیگاه آب بر روی رودها و تالاب‌ها را فراهم می‌کند. ما معتقدیم که درباره حقابه رودخانه‌ها و تالاب‌ها این حق وجود ندارد. این حقابه قطعی است. 20 تا 30 میلیارد مترمکعب از منابع آب تجدید‌شونده متعلق به طبیعت است و حق برداشت از آن وجود ندارد. حق ندارید به بهانه اینکه مشکلات جای دیگر را می‌خواهید حل کنید نفس طبیعت را بگیرید. اگر این کار انجام شد عواقب آن دامنگیر خود برداشت‌کنندگان از آب خواهد شد. امروز بسیاری از سدها ایرادات اساسی دارد. ظرفیت برخی از آنها با منابع آبی پشت سد هم‌خوانی ندارد. در بعضی از سدها به دلیل انجام‌نشدن طرح‌های آبخوان‌داری و آبخیزداری در سطوح بالاتر عملا فرسایش خاک، سدها را پر کرده است.
‌ آیا وزارت نیرو امکان انجام این ارزیابی‌ها را پیش از احداث سد نداشته که با مشکل مثلا پر‌شدن سد مواجه نشود؟
یک لابی بسیار قوی از سوی شرکت‌های مشاور برای احداث سد وجود دارد. چراکه پول زیادی در سدسازی وجود دارد درحالی‌که در پروژه‌های آبخوان‌داری و آبخیزداری خبری از این منابع نیست. این پول، سیاست‌ را هم تغییر می‌دهد، علم را هم تغییر می‌دهد؛ بنابراین سد احداث می‌شود اما پولی برای اجرای پروژه‌های آبخیزداری در سطوح بالاتر تخصیص نمی‌یابد. این‌گونه می‌شود که سدی که با میلیاردها تومان اعتبار ساخته شده عملا کارایی خود را از دست می‌دهد. خود وزارت نیرو هم با این افراد که فشار زیاد برای احداث سد وارد می‌کنند درگیر است. وزارت نیرو می‌گوید اصلا آبی وجود ندارد که بخواهید سد احداث کنید، می‌گویند ایرادی ندارد ما باید سد را بنا کنیم چون فاینانس آن را گرفته‌ایم.

فرزانه طهرانی: بیش از 400 سد و آب‌بند ساخته شده و هنوز هم بر ساخت بعضی سدها اصرار وجود دارد. دلیل این اتفاق را معصومه ابتکار در رانتی که برای شرکت‌های مشاور وجود داشته، می‌داند و می‌گوید رویکرد وزارت نیرو البته بهتر شده است. فشارهای زیاد از سوی این شرکت‌ها، نمایندگان مجلس و حتی مردم محلی به دولت وارد می‌شود و تا وزارت نیرو ناگزیر به تأیید ساخت پروژه‌های غیرضروری شود. شباهت زیادی به طنز دارد وقتی دولت با احداث سدی به دلیل نبود آب در بالادست مخالفت می‌کند اما در پاسخ گفته می‌شود فاینانس سد گرفته شده پس باید ساخته شود. رئیس سازمان محیط‌زیست نخستین‌بار نیست که این مشکلات را تجربه می‌کند او در دولت هشتم هم با چنین مواردی روبه‌رو شده ولی تفاوت آن زمان با امروز این بود که قبلا علائم بحران بروز می‌کرد و اغلب مدیران آن را جدی نمی‌گرفتند ولی امروز بحران به وقوع پیوسته است. به‌همین‌دلیل ابتکار معتقد است کار از تغییر رویکرد و روش، گذشته و نیاز به یک انقلاب در حوزه آب وجود دارد. او اگرچه برخی اقدامات مانند احیای شورای‌عالی و برقراری قانون ارزیابی زیست‌محیطی را مثبت می‌داند اما هنوز اعتبارات تخصیصی به احداث سد را یک عامل فشار برای سدسازی‌های غیراصولی عنوان می‌کند. برای احداث هر سد از دو تا چهار هزار میلیارد تومان منابع تخصیص می‌یابد. چند هزار میلیارد تومان هم برای ایجاد شبکه‌های انتقال آب از سازمان مدیریت گرفته می‌شود؛ بنابراین تجارت بزرگ و پرسودی به نام سدسازی در سال‌های مختلف همواره وجود داشته و دنبال شده است. با سدسازی نمی‌توان صد‌ درصد مخالفت کرد اما در برخی مناطق راه‌حل‌های بسیاری وجود دارد که می‌تواند جایگزین سدسازی شود. اجرای پروژه‌های آبخوان‌داری گاه بسیار بهتر از سد می‌تواند پاسخ‌گوی نیاز منطقه باشد؛ اما چرا اجرا نمی‌شود؟ ابتکار می‌گوید چون در این طرح‌ها پول نیست اما در احداث سد هست. در شرایط بحران آبی امروز معصومه ابتکار رئیس سازمان محیط‌زیست هشدار می‌دهد که این سازمان با هیچ متخلفی، مماشات نخواهد کرد.

‌هشتمين سال از دوره خشك‌سالي كه برخي تحليلگران طول مدت آن را 11 ساله و برخي 30 ساله عنوان مي‌كنند در حال اتمام است. در اين مدت وضعيت منابع آب در كشور شاهد چه تغييراتي بوده است؟
آب یک موضوع بین‌بخشی است و مهم‌تر آنکه حیات انسان به آن گره خورده است. قرآن کریم هم منشأ حیات را آب می‌داند. امروز متأسفانه موضوع کمبود آب یک چالش جهانی است. کمبود آب شیرین، آلودگی منابع آب، اثرات تغییرات آب‌و‌هوایی و تغییر اقلیم روی منابع آب مانند رودخانه‌ها و تالاب‌ها و دیگر منابع در اولویت‌های اول مباحث جهانی قرار گرفته است. در بحث‌های بین‌المللی بعد از موضوع صلح و امنیت مهم‌ترین مسئله آب است. فراتر از بحث کمبود یا آلودگی آب این موضوع مطرح است که آب چطور می‌تواند روی امنیت و صلح جهانی اثر بگذارد، یا چطور می‌تواند آثار وسیع زیست‌محیطی داشته باشد؛ بنابراین استفاده درست از منابع آب شیرین و چگونگی مدیریت آن از مباحث روز جهان است. در این مباحث اتفاق‌نظر بر این موضوع وجود دارد که ابتدا منابع آب موجود به‌خوبی حفاظت شده و بعد از آن بهره‌برداری شود. وقتی تاریخ کشورمان را مرور می‌کنیم می‌بینیم نگاه سنتی حاکم بر مدیریت منابع آب کشور بر پایه همین استراتژی استوار بوده است. دست‌کم می‌توانیم بگوییم از زمان کوروش باتوجه‌به منشور موجود از آن زمان، خشک‌سالی یک بخشی از واقعیت‌های اقلیم ایران بوده است. به‌ویژه فلات مرکزی ایران تحت تأثیر این دوره‌های خشک‌سالی قرار داشته است؛ اما مدیریت آب در طول تاریخ ایران همواره با پیش‌فرض حفاظت انجام شده است. استفاده از قنات و آبخوان‌ها برای ذخیره آب و حفاظت از رودخانه‌ها و تالاب‌ها با همین نگاه انجام می‌شد. ما درباره بهره‌برداری از آب زاینده‌رود می‌شنویم که برای کشاورزان از زمان طومار شیخ‌بهایی حقابه‌هایی تعیین شده است و بر اساس استناد به این طومار عنوان می‌شود که کشاورزان در این منطقه حقابه‌های قدیمی دارند و کمتر می‌توان آن را تغییر داد؛ اما متأسفانه به این نکته هیچ‌گاه اشاره نمی‌شود که در همان طومار شیخ‌بهایی بر این نکته تأکید شده که آب باید در زاینده‌رود بماند. حتی تأکید شده است که در سه ماه از سال هیچ برداشتی از زاینده‌رود انجام نشود تا آب به تالاب گاوخونی هم برسد. این نگاه سنتی حفاظت از منابع که شیخ‌بهایی نیز در طومار خود به آن تأکید کرده است هیچ‌گاه دیده نمی‌شود. درحالی‌که در این طومار ابتدا حفاظت از منابع و سپس استفاده و بهره‌برداری از آب، مد نظر بوده است.
‌در سال‌های گذشته دائما اخبار ناگواری از تخریب محیط‌زیست، خشکیدن تالاب‌ها و زیستگاه‌های گیاهی و جانوری به گوش می‌رسید. در بسیاری از موارد این تخریب‌ها به سیاست‌های نادرست مدیریت منابع آب و طرح‌ها و پروژه‌های آبی نسبت داده می‌شود. تحلیل و ارزیابی شما چیست؟ چه بخشی از این وضعیت ناشی از کم‌آبی و خشک‌سالی است و چه بخشی ناشی از سیاست‌ها و پروژه‌های اجرا‌شده؟
باید این نکته را مورد توجه قرار داد که بین رودخانه، آب زیرزمینی و تالاب یک چرخه هیدرولوژیک وجود دارد. آخرین دانش روز جهان هم بر وجود این چرخه هیدرولوژیک تأکید دارد. این چرخه هیچ‌گاه نباید قطع شود چراکه منابع آب شیرین از بین خواهد رفت. آب شیرین از آبخیزداری یعنی حفظ مرتع، جنگل و نواحی کوهستان به‌وجود می‌آید؛ پس باید اولویت، حفظ این منابع باشد. اگر این‌ها را حفظ کردید این چرخه هیدرولوژیک به شما آب خواهد داد ولی اگر این چرخه را بر هم زدید و با آز و طمع تمام آب موجود را استفاده کرده و حق طبیعت را ندادید، طبیعت هم شما را محروم خواهد کرد. قوانین طبیعت سنت‌های الهی است. با سنت‌های طبیعی نمی‌توان چالش کرد. هیچ راه علمی برای مقابله با قوانین خلقت و طبیعت وجود ندارد. ما و بسیاری از کشورهای دیگر دنیا در دوره‌ای با این قوانین مقابله کرده‌ایم. در دوره‌ای گمان کردیم که می‌توانیم بر این چرخه طبیعی سوار شویم.
‌در یک تحلیل تاریخی این وضعیت از چه دوره‌ای آغاز شده؟ سیاست‌ها و پروژه‌های کدام دوره بر تشدید این روند تأثیر گذاشته است؟
دوره‌ای را خود من در این کشور شاهد هستم که عنوان می‌کردند اول آب را به شرب شهرها برسانیم بعد به کشاورزی، بعد صنعت و در آخر اگر چیزی ماند به رودخانه داده شود. بحث ما در زاینده‌رود نیز همین مسئله بود که آب باید در زاینده‌رود بماند. تا چند روز پیش هم در این زمینه موفق بوده‌ایم اما از چند روز پیش مجدد آب به نفع کشت پاییزه کشاورزان بر روی زاینده‌رود بسته شد. ما معتقدیم این کار اشتباه است كه رودخانه را به نفع كشاورزي خشك كنيد. بايد با يك تعادل هم آب رودخانه برقرار شده و هم كشاورزي انجام شود. كشاورزان بايد بدانند كه اگر اروميه، زاينده‌رود و گاوخوني خشك شده و منابع آب زيرزميني به‌طور كامل برداشت شود امكان كشاورزي در آینده وجود نخواهد داشت. فاجعه اروميه از زماني آغاز شد كه ما زياده‌خواهي كرديم. اراضي كشاورزي و باغات ظرف يك دوره كوتاه از 150 هزار هكتار به 450 هزار هكتار گسترش يافت درحالي‌كه منابع آب همان منابع محدود گذشته بود بنابراین تمام آب متعلق به درياچه استفاده شد. اگر به‌طور خلاصه بخواهيم چرايي بروز بحران آبي حال حاضر را توضيح دهيم بايد بگوييم تمام قوانين و مفاهيمي كه به‌طور سنتي همواره مورد‌ توجه مديران بوده یک‌باره زير پا گذاشته شده است. دانش روز هم كنار گذاشته شده و فقط‌و‌فقط سياست افزايش محصول بدون توجه به ابعاد و پيامدهاي آن در اولويت‌ كار دولتمردان قرار گرفت. امروز بايد از اين تصميم‌گيران پرسيد افزايش توليد محصول به چه قيمتي دنبال شد؟
‌یک دیدگاه این است که در شرایط بحرانی، تأمین امنیت آبی انسان‌ها بر حفظ محیط‌زیست اولویت دارد. آیا ما با وضعیت صفر و یک مواجهیم؟ یعنی توجه و تأکید بر حفظ محیط‌زیست لاجرم به کاهش منابع قابل‌دسترس برای شرب و تأمین غذا همراه است؟ چه راه میانه‌ای پیشنهاد می‌کنید؟
اين موضوع را در نظر داشته باشيد كه براي توليد هر كالا و فرآورده‌ای مقداري آب مصرف مي‌شود. از زماني كه مواد اوليه يك كالا و محصول به عمل مي‌آيد كه خواه مواد غذايي بوده و يا مصنوعات ديگر تا زماني كه آن محصول به توليد نهايي مي‌رسد مقداري آب در اين پروسه مصرف مي‌شود. اين مقدار آب كه براي هر كالا متفاوت است را آب مجازي مي‌گويند. امروز وقتي توليد كالاها را بررسي مي‌كنيم مي‌بينيم بسياري از كالاها به لحاظ ميزان آبي كه مصرف مي‌كنند توليد آن به‌هيچ‌وجه ارزش اقتصادي ندارد. به‌طور مثال براي توليد يك كيلو گوشت در ايران 15 هزار ليتر آب مصرف مي‌شود. آيا واقعا با اين ميزان مصرف آب، پرورش گوسفند در كشور صرفه اقتصادي دارد؟ بسياري از كارشناسان امروز معتقدند به‌جاي پرورش گوسفند بايد مراتع، تالاب‌ها و منابع آبمان را حفظ كنيم و نياز كشور به توليد گوشت را از طريق واردات تأمين كرده و يا تأمين گوشت فقط از طريق دامداري صنعتي دنبال شود. مراتع ايران در چهار دهه اخير از مراتع درجه يك به درجه چهار افت كرده است. با از‌بين‌بردن مراتع، تمام خاك ايران تحت فرسايش قرار گرفته و پشت سدهاي كشور تجميع شده است. خاكي كه حداكثر 10 تا 20 سانتيمتر آن خاك ارزشمند قابل‌کشت است. آب مجازي در دنيا يكي از مباحث بسيار مهم است كه مبناي معادلات اقتصادي قرار مي‌گيرد. ديگر معادله دلار و ارزش پول محلي نيست و مبناي تصميمات كلان اقتصادي آب است. امروز در دنيا عامل تعيين‌كننده و تهديدكننده، آب است و ما هم هيچ چاره‌اي جز مبنا‌قرار‌دادن موضوع آب مجازي در تصميم‌گيري‌ها نداريم. تصميم براي داشتن توليد يك كالا يا حذف آن از توليد داخل بايد با لحاظ آب مجازي اتخاذ شود. چه كسي گفته بايد به هر قيمتي توليد هندوانه با آب‌بري بسيار زياد انجام شود. همين مسائل درباره پياز، چغندر و ديگر محصولات وجود دارد. به‌هر‌حال ما در كشوري خشك زندگي مي‌كنيم و الگوي توليد بايد با لحاظ اين شرايط انجام شود. چه اتفاقي در كشور افتاد كه به‌جاي توليد انگور در اروميه به توليد سيب با پنج برابر مصرف آب روي آورديم. كدام سياست، اين شيوه كشت را ترويج كرد؟ آيا سياستي وجود داشت يا يك موج هيجاني در كشور باعث اين تحولات شد؟
‌برای پیشگیری از ادامه بحران چه اقدام یا پیش‌بینی در دولت جدید صورت گرفته است؟
در دهه 1940 در آمريكا خشك‌سالي گسترده‌اي به وقوع پيوست. علت اين بود كه از سال 1914 با شروع جنگ جهاني اول براي توليد گندم مورد‌نياز در دوران جنگ، فشار بسيار زيادي به مزارع وارد شد. در جريان اين فشار، تمام سفره‌هاي آب زيرزميني خالي و خشك‌سالي وحشتناكی حادث شد. بنابراين طوفان‌هاي گرد‌و‌غبار بسيار شديدي نيز اتفاق افتاد. گفته مي‌شود در يك روز 12 تن خاك از هوا در شيكاگو خالي شد. پس از اين اتفاق، كارشناسان پيشنهاد دادند و راهكار آنها نيز اجرايي شد. به‌اين‌ترتيب كه در قراردادهايي كه با كشاورزان مي‌بندند، قید می‌کنند شرط نخست برای زراعت، حفاظت از خاک است. اگرچه انجام کار کشاورزی و داشتن تولید، بسیار پسندیده و قابل‌تقدیر است اما برای آنکه کشاورزان بتوانند در سال‌های متمادی در خاک خود کشت و زرع انجام دهند؛ باید ابتدا از خاک خود حفاظت کنند و این موضوع در این قراردادها تکلیف شد. دومین تکلیف قید‌شده در این قراردادها حفاظت از آب بود. پس دو مأموریت اول کشاورزان حفاظت است و مأموریت سوم آنها زراعت؛ اما این نگاه تاکنون در کشور ما حاکم نبوده است و به کشاورز به‌مجرداینکه صاحب ملک و زمین است اجازه انجام هر فعالیت کشاورزی داده شده است. تصور اینکه این ملک از آنِ من است پس هر کاری بخواهم در آن می‌توانم انجام دهم، تصور بسیار اشتباهی است. به‌ویژه برای ما ایرانیان که اعتقادمان بر مبنای مالکیت مطلق خداوند است. پس هیچ‌کس نمی‌تواند هرکاری می‌خواهد در ملک خود انجام دهد؛ اما بر اساس این تصور اشتباه، زمانی که من در شورای شهر بودم در بعضی از املاک مشاهده می‌کردیم که برخی از افراد درختان ملک خود را قطع می‌کردند درحالی‌که درخت جزء انفال بوده و متعلق به همه است. حتی درختی که خود فرد کاشته باشد؛ وقتی کاشته و تبدیل به درخت شد، جزء انفال و اموال عمومی محسوب می‌شود. چراکه هر یک درخت در هوایی که شهروندان تنفس می‌کنند تأثیر دارد؛ بنابراین وقتی درختی را قطع می‌کنیم حقی را از شهروندان سلب می‌کنیم. امروز از شدت کود و سم مصرف‌شده در مزارع، بسیاری از زمین‌ها غیرقابل‌کشت شده است. از شدت فرسایشی که در خاک اتفاق افتاده و از میزان آبی که بی‌رویه برداشت شده است ظرفیت‌ها و قابلیت‌های کشت کاهش یافته و روز‌به‌روز در حال کاهش بیشتر است. در‌این‌زمینه نه‌فقط کشاورزی بلکه استفاده‌های صنعتی نیز به همین شیوه صورت می‌گیرد. برای جلوگیری از این اتفاق، نگاه‌ها به بخش کشاورزی باید تغییر کند. ابتدا باید مراقب آلوده‌نشدن آب، خاک و هوا باشیم و با دید حفاظتی منابع را مورد استفاده قرار دهیم تا بتوانیم در بلندمدت به تولید بپردازیم.
‌درحال‌حاضر ما با تغییر اقلیم مواجه هستیم یا دوره اقلیم؟ برخی از کارشناسان معتقدند خشک‌سالی حال حاضر که هشت سال از آن سپری شده یک دوره است و با اتمام این دوره دوباره آب‌سالی خواهیم داشت.
آنچه ما در ادوار مختلف داشتیم، دوره‌های هشت‌ساله تا 30 ساله از خشک‌سالی و سپس آب‌سالی‌هاست؛ اما مطالعاتی که سازمان هواشناسی در خصوص اقلیم 23 سال گذشته انجام داده است نشان می‌دهد که ما به‌طور مستمر باوجوداینکه در سال‌هایی آب‌سالی هم داشته‌ایم، اقلیم در حال تغییر بوده است. امسال اگرچه به دلیل گرم‌شدن بخش‌هایی از اقیانوس آرام، با پدیده «ال نینو» یعنی احتمال بروز توفان‌ها و سیلاب‌های زیاد مواجه هستیم و بنابراین ممکن است امسال مقدار آب بیشتری داشته باشیم اما درمجموع در این 23 سال، ما کاهش بارندگی قابل‌توجهی را در کشور داشته‌ایم، کاهش برف را در کشور شاهد بوده‌ایم، کاهش بارندگی و تغییر تناوب بارندگی یعنی تغییر فصول بارندگی و افزایش دما را نیز تجربه کرده‌ایم. ایران در 30 سال گذشته بین یک تا یک‌و‌نیم درجه افزایش دما پیدا کرده است؛ یعنی ما درحال‌حاضر دمای بیشتری را نسبت به گذشته تجربه می‌کنیم. در دنیا هم اثبات شده که 0.75 درجه افزایش دما اتفاق افتاده است. کارشناسان معتقدند دلیل این اتفاق هم تجمع گازهای گلخانه‌ای است. ا‌زاین‌رو تمام تلاش برای اجرای پروتکل کیوتو تا 2020 است. برای بعد از توافق 2020 نیز درحال‌حاضر مذاکراتی در حال انجام است. یکی از دلایل حضور آقای فابیوس در ایران نیز بحث گازهای گلخانه‌ای بود. ما در پاریس مذاکرات بسیار مهمی در پیش داریم که هر کشوری باید تعهد داده تا میزان گازهای گلخانه‌ای خود را کاهش دهد. این تعهد برای آن باید داده شود تا دنیا به افزایش دو درجه دما نرسد. چراکه در صورت افزایش دو درجه‌ای دما، فجایع بسیار زیادی ازنظر اقلیمی اتفاق خواهد افتاد. فجایعی مانند خشک‌سالی‌ها، توفان‌ها، سیلاب‌ها و آتش‌سوزی‌های وسیع نمونه‌ای از این اتفاقات است. امسال یکی از بدترین سال‌ها ازنظر آتش‌سوزی جنگل‌های دنیا بوده است. ما در کشور خودمان نیز موارد متعددی داشتیم. در آلاسکا که یکی از سردترین نقاط دنیاست 300 نقطه در یک ماه‌و‌نیم گذشته در‌حال‌سوختن بوده است. میزان آتش‌سوزی‌ها در کالیفرنیا و آلاسکا مجموعا در حال نزدیک‌شدن به یک‌میلیون هکتار است؛ بنابراین دنیا ازنظر گرمایش و آتش‌سوزی‌ها در یک شرایط بسیار استثنایی قرار دارد. این پدیده قطعی است و ازنظر علمی امروز به اثبات رسیده است. در گذشته و تا سال‌ها تأثیرات گازهای گلخانه‌ای بر اقلیم، محل مناقشه بود به‌ویژه در دوره آقای بوش عده‌ای مخالف تغییر اقلیم بودند اما الان IPCC، مجمعی که سه هزار دانشمند اقلیم کنار هم جمع می‌شوند، اعلام کرده که ازنظر علمی این پدیده اثبات شده است. دیگر نمی‌توان روی تغییر اقلیم بحث کرد؛ بنابراین ما تغییر اقلیم را داریم. علاوه‌بر‌آن ما مدیریت ناپایدار را نیز متأسفانه داشته‌ایم. دوره‌هایی وجود داشته که بی‌توجهی کامل به محیط‌زیست و آب اتفاق افتاده است. منابع زیرزمینی به‌هیچ‌وجه نباید منابع مصرفی تلقی شود و این اشتباهی بود که در دوره قبل انجام شد. منابع آب زیرزمینی منابع استراتژیک کشورهاست و همانند بانک مرکزی، زمین نگه‌دارنده پشتوانه‌هاست. کارشناسان معتقدند در صورت نیاز تا 20 درصد از این منابع قابل‌استفاده است و اگر خیلی شرایط سخت بود تا 40 درصد قابل‌برداشت است. ما در دوره قبل بیش از 80 درصد از منابع آب زیرزمینی و استراتژیک خود را مصرف کرده‌ایم و منابعی که پشتوانه ما محسوب می‌شد را از بین برده‌ایم. با چه مجوزی، با چه درایتی، با چه سیاست و برنامه‌ای این اتفاق افتاده است؟ چه کسی امروز باید برای از‌بین‌بردن این سطح از منابع پاسخ‌گو باشد؟ امروز با بحران فرونشست آبخوان در بسیاری از دشت‌های کشور مواجه هستیم که در اثر برداشت آب‌های زیرزمینی منطقه اتفاق افتاده است. بخشی از این برداشت‌ها از طریق حفر چاه‌های غیرمجاز انجام شده است. گفته می‌شود در حوضه آبریز زاینده‌رود بیش از 50 هزار چاه غیرمجاز وجود دارد. مشابه این موضوع را در تالاب‌ها و حوضه‌های آبریز دیگر هم می‌توان دید. در کنار این موارد، آلودگی آب‌ها هم هست که در اثر عدم اجرای به‌موقع طرح‌های فاضلاب اتفاق افتاده است. اگر همان روندی که در سال‌های پایانی دولت آقای خاتمی وجود داشت، در دوره بعد دنبال می‌شد امروز طرح‌های فاضلاب اکثر شهرهای کشور اجرا شده بود و آب تصفیه‌شده از آن قابل تزریق به سفره بود و یا برای بخش کشاورزی می‌توانست مورد استفاده قرار گیرد؛ ضمن آنکه می‌توانستیم رودخانه‌های کشور را احیا کنیم. رودهای ما امروز در بسیاری از مناطق تبدیل به کانال فاضلاب شده است. متأسفانه رها‌کردن پساب‌های صنعتی را امروز به کرات می‌بینیم. علاوه‌بر‌آن موضوع کانال‌های انحراف آب، انتقال آب بین‌حوضه‌ای و سدها که برخی از آنها بدون ارزیابی زیست‌محیطی انجام شده است نیز از عوامل دیگر تخریب منابع آبی است. در همین دولت قبل در خصوص سد گتوند ابتدا تأییدیه زیست‌محیطی داده می‌شود و بعد وقتی متوجه مشکل می‌شوند سازمان با آبگیری سد مخالفت می‌کند ولی متأسفانه از بالا دستور داده شد و درحال‌حاضر با مشکل بزرگی مواجه هستیم. از‌این‌دست موارد متأسفانه تعداد زیادی قابل‌شمارش هستند.
‌درباره گتوند پس از تمام بحث‌های کارشناسی و ارائه راه‌حل‌ها چه اقدام عملی انجام خواهد شد؟
کارهای کارشناسی زیادی انجام شده و راه‌حل‌هایی مطرح شده است. سازمان محیط‌زیست در حال بررسی راه‌حل‌هاست و به‌زودی نظر خود را اعلام خواهد کرد.
‌هنوز راهکار نهایی مشخص نشده است؟
خیر، ولی نظر خود را پس از ارزیابی‌ها اعلام خواهیم کرد.
‌ممکن است درباره این سد به نتیجه مطلوب برسیم؟
مطلوب که نه، فقط تلاش این است که جلوی ضررِ بیشتر گرفته شود. راه‌حل مطلوبی وجود ندارد.
‌با هر دلیلی اعم از دخالت‌های انسانی یا تغییر اقلیم این شرایط ایجاد شده است؛ بنابراین باید به فکر راه‌حل بود. امروز بحث احیای منابع آب زیرزمینی با وجود همه چاه‌های غیرمجاز و عمیق به‌عنوان یک برنامه، طرح می‌شود. این احیا که با تغذیه مصنوعی قرار است دنبال شود از چه منابعی قابل تأمین است؟ آیا احتمال برداشت مجدد منابع تزریق‌شده وجود ندارد؟
دولت یازدهم از وقتی با این مشکلات مواجه شد شورای‌عالی آب تلاش جدی با حضور دستگاه‌هایی مانند وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان محیط‌زیست و راهبری معاون‌اول رئیس‌جمهور در جهت تغییر سیاست‌های کلان انجام داد. البته من معتقدم باید یک انقلاب در نوع نگاه ما به آب اتفاق بیفتد و عمده آن تغییر نگاه نیز در بخش کشاورزی باید ایجاد شود. چراکه بیشترین مصرف آب در این بخش صورت می‌گیرد. چاره دیگری باقی نمانده و کار، از مرحله تغییر نگاه و تغییر روش گذشته است. شرایط امروز بسیار نگران‌کننده است. دولت اما در حال اجرائی‌کردن این رویکرد است. در وزارت جهاد کشاورزی افزایش بهره‌وری، تغییر الگوی آبیاری و کشت گلخانه‌ای خوشبختانه جزء برنامه‌های اولویت‌دار است. این نشان می‌دهد تغییر نگرش‌ها آغاز شده فقط باید سرعت و شتاب بیشتری پیدا کند. در جلسه‌ای در سازمان نظام‌مهندسی کشاورزی تأکید کردم در حوزه‌های مختلف، خود کشاورزان باید به میدان بیایند؛ چراکه باید از حقوق خود حفاظت کنند تا برای سال‌های آینده امکان ادامه زراعت داشته باشند. برنامه‌های زیادی هم در‌زمینه حفاظت مثل مدیریت‌های تلفیقی در کاهش مصرف سم و کود و اصلاح روش‌های تولید برای افزایش بهره‌وری وجود دارد. بسیاری از این برنامه‌ها نیز در دستور اجرا قرار دارد و در برخی مزارع دنبال می‌شود. در حوضه آبریز ارومیه در حال پیاده‌سازی کشاورزی پایدار و کشاورزی مقاوم در برابر اقلیم هستیم. کشاورز ما باید بتواند روش‌های مقابله با آثار ناشی از تغییر اقلیم را اجرا کند. در حوزه وظایف وزارت نیرو هم این تغییر نگاه، قابل‌لمس است. توجه بیشتر به ارزیابی‌های محیط‌زیستی و اجرای نتایج بحث‌های مهمی است که در وزارت نیرو دنبال می‌شود. سدهایی که با فشار محلی و نمایندگان بدون ارزیابی زیست‌محیطی در حال اجرا بود متوقف و از گزینه‌های در دستور کار خارج شده است. در هر‌یک از حوضه‌های آبریز جلساتی تشکیل می‌شود که تصمیم‌گیری برای آن حوضه با در‌نظر‌گرفتن ابعاد مختلف انجام می‌شود؛ اما انتظارات ما از آنچه امروز انجام می‌شود بسیار فراتر است. به‌عنوان‌مثال سازمان حفاظت محیط‌زیست با تصمیمی که درباره زاینده‌رود گرفته شد موافق نبود. بستن آب بر روی این رودخانه به نفع کشت پاییزه کشاورزان دوباره منجر به خشک‌شدن زاینده‌رود و تالاب گاوخونی خواهد شد و در‌نهایت هم به ضرر کشاورزان و مردم شهر اصفهان خواهد بود. اصفهان شهری با ویژگی گردشگری است و جلوه و جاذبه مهم آن، رودهای آن است. به‌خوبی می‌دانیم که بخش مهمی از اقتصاد اصفهان به درآمدهای این شهر از محل گردشگری وابسته است. نمی‌توانیم محیط‌زیست و گردشگری را فدای کشاورزی کنیم. باید راه‌حلی پیدا کرد تا همه عوامل کنار هم دیده شود و در عین حفاظت از منابع، دیگر بخش‌ها نیز منتفع شوند. هنر مدیریت در این است که یکی را فدای دیگری نکنیم. البته باید مجدد تأکید کنم که تغییر رویکرد خوبی را شاهد هستیم. درمجموع به نظر می‌رسد نگاه‌ها در حال تغییر است.
‌در دوره‌های مختلف احداث سد به‌عنوان یک افتخار بزرگ در حوزه فعالیت‌های عمرانی با شدت از سوی مسئولان دنبال می‌شد به‌طوری‌که تعداد بی‌شماری و بالغ بر 380 سد در کشور احداث شده است؛ اما بر اساس بررسی‌هایی که امروز کارشناسان انجام می‌دهند بخشی از این سدها ازنظر زیست‌محیطی و حتی اقتصادی دارای اشکالاتی است. پشت اجرای این پروژه‌ها نیز معمولا منافع بزرگی نهفته است که مجریان را وادار به عملیاتی‌کردن ساخت می‌کند. در جلسات مشترکی که به آن اشاره کردید آیا توقف ساخت سدهای غیرضروری مطرح شده است؟
برای احداث هر سد از دو تا چهار هزار میلیارد تومان منابع تخصیص می‌یابد. چند هزار میلیارد تومان هم برای ایجاد شبکه‌های انتقال آب از سازمان مدیریت منابع گرفته می‌شود؛ بنابراین می‌بینیم که تجارت بزرگ و پرسودی به نام سدسازی در سال‌های مختلف همواره وجود داشته و دنبال شده است. برای بازبینی و یا توقف پروژه‌های دارای اشکال بحث ارزیابی زیست‌محیطی مطرح است. در دولت جدید تصمیم بر این شد که انجام هر‌گونه فعالیتی که از سنخ 53 فعالیت قید‌شده در ارزیابی باشد از‌جمله پروژه‌های سدسازی، مشمول ارزیابی زیست‌محیطی حتی پیش از مکان‌یابی خواهد بود. پس از تأییدیه کمیسیون ماده 2 که در سازمان محیط‌زیست انجام می‌شود باید برای داشتن اجازه فعالیت، تأییدیه دریافت شود. مشکل این است که فشارهای محلی و نمایندگان منطقه برای احداث سد بسیار زیاد است. در جلسه‌ای یکی از نمایندگان عنوان کرد مردم سد می‌خواهند. من در آن جلسه توضیح دادم که مردم سد نمی‌خواهند؛ مردم آب می‌خواهند. ما باید منابع آب پایدار را تأمین کنیم. در برخی مناطق شاید چاره‌ای جز احداث سد نباشد، بنابراین نمی‌توانیم صد درصد با احداث سد مخالفت کنیم؛ اما در مناطقی راه‌حل‌های جایگزین دیگری نیز وجود دارد. امروز راه‌حل‌های متنوعی برای ذخیره‌سازی و تأمین آب در دنیا مطرح است. بخش مدیریت منابع آب باید از این قالب سدسازی بیرون بیاید. چراکه زمانی سدسازی یک رقابت محسوب می‌شد و بسیار زیاد در این زمینه کار شد. چه در بخش دانشگاهی، چه فنی و چه اجرائی، کار بسیاری در حوزه سدسازی انجام شد. حتی از این عددی که شما از سدهای ساخته‌شده عنوان می‌کنید تعداد بیشتر است و توانسته‌ایم رده‌های بالایی را در مهندسی این سازه‌ها در دنیا را کسب کنیم اما به چه قیمت؟
‌سازمان محیط‌زیست ارزیابی داشته است که مشخص کند چند درصد از سدهای کشور نیاز به تخریب دارد؟
در حال بازنگری ارزیابی‌ها هستیم. هنوز این ارزیابی‌ها کامل نشده است بنابراین نمی‌توان فعلا درصدی را اعلام کرد. بعضی از سدهایی که مشکل حاد دارند را به دولت اعلام کرده‌ایم.
‌وزارت نیرو ولی با تخریب سدها به‌طور کل مخالف است و معتقد است اگر در مناطقی مانند دریاچه ارومیه نرسیدن آب به پایین‌دست سد، حوضه را دچار اشکال می‌کند می‌توان با باز‌کردن دریچه سد دوباره آب را به دریاچه، رود و تالاب‌ها باز‌گرداند و با این توضیح معتقد هستند سدها آسیبی به حوضه نمی‌رساند.
سدها در برخی از مناطق کاملا آسیب‌ رسانده است. مدیریت منابع آب و سدها با مدیران محلی است. فشار مردم منطقه به مدیران و حقابه‌هایی که از پیش برای بخش‌های مختلف تعیین شده است باعث می‌شود این دریچه‌ها به تشخیص مدیران محلی بسته بماند. نمونه اخیر آن زاینده‌رود است. وزارت نیرو چه پاسخی درباره زاینده‌رود دارد؟ به چه حقی رودخانه بسته شده است؟ این سد است که امکان بسته‌شدن گاه‌و‌بیگاه آب بر روی رودها و تالاب‌ها را فراهم می‌کند. ما معتقدیم که درباره حقابه رودخانه‌ها و تالاب‌ها این حق وجود ندارد. این حقابه قطعی است. 20 تا 30 میلیارد مترمکعب از منابع آب تجدید‌شونده متعلق به طبیعت است و حق برداشت از آن وجود ندارد. حق ندارید به بهانه اینکه مشکلات جای دیگر را می‌خواهید حل کنید نفس طبیعت را بگیرید. اگر این کار انجام شد عواقب آن دامنگیر خود برداشت‌کنندگان از آب خواهد شد. امروز بسیاری از سدها ایرادات اساسی دارد. ظرفیت برخی از آنها با منابع آبی پشت سد هم‌خوانی ندارد. در بعضی از سدها به دلیل انجام‌نشدن طرح‌های آبخوان‌داری و آبخیزداری در سطوح بالاتر عملا فرسایش خاک، سدها را پر کرده است.
‌ آیا وزارت نیرو امکان انجام این ارزیابی‌ها را پیش از احداث سد نداشته که با مشکل مثلا پر‌شدن سد مواجه نشود؟
یک لابی بسیار قوی از سوی شرکت‌های مشاور برای احداث سد وجود دارد. چراکه پول زیادی در سدسازی وجود دارد درحالی‌که در پروژه‌های آبخوان‌داری و آبخیزداری خبری از این منابع نیست. این پول، سیاست‌ را هم تغییر می‌دهد، علم را هم تغییر می‌دهد؛ بنابراین سد احداث می‌شود اما پولی برای اجرای پروژه‌های آبخیزداری در سطوح بالاتر تخصیص نمی‌یابد. این‌گونه می‌شود که سدی که با میلیاردها تومان اعتبار ساخته شده عملا کارایی خود را از دست می‌دهد. خود وزارت نیرو هم با این افراد که فشار زیاد برای احداث سد وارد می‌کنند درگیر است. وزارت نیرو می‌گوید اصلا آبی وجود ندارد که بخواهید سد احداث کنید، می‌گویند ایرادی ندارد ما باید سد را بنا کنیم چون فاینانس آن را گرفته‌ایم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.