تهران کانون بحران آب شرب شهری
علیرضا نوذریپور . معاون مهندسی و توسعه آب و فاضلاب استان تهران
استان تهران با وسعت نزدیک به 13هزار کیلومترمربع و استقرار بیش از 13 میلیون نفر جمعیت، پایتخت سیاسی و اداری کشور است که با محدودیت منابع آب پایدار روبهروست. درحالحاضر 70 درصد آب شرب شهر تهران از منابع آب سطحی و بقیه متکی به منابع آب زیرزمینی است. نوسانات اقلیم و خشکسالیهای اخیر، این منطقه را هم مشابه سایر نقاط کشور، تحت تأثیر قرار داده است؛ بهطوریکه در سالهای اخیر میزان نزولات جوی، تغییرات نسبی داشته؛ برای مثال در سال آبی 93-92 و 91-92 شاهد کاهش بارندگی تا 30 درصد نسبت به بلندمدت 47 ساله بودهایم. وابستگی جدی آب شرب شهر تهران با جمعیت ثابت 8.5 میلیون نفر و جمعیت شناور دو میلیون نفر به ذخایر سدهای پنجگانه تأمینکننده آب شرب، ارتباط مستقیم این نیاز شهر تهران به میزان بارش را نشان میدهد. در سالهای اخیر میزان ذخیره آب در سدها، خصوصا شرق تهران به پایینترین سطح خود در مقایسه با بلندمدت رسیده است. برای تامین نیاز 30 درصد از شهر تهران و تامین کل آب شرب مورد نیاز در سایر شهرهای استان استفاده از سفرههای آب زیرزمینی با هزارو 300 حلقه چاه شرکت آب و فاضلاب را پس از بخش کشاورزی، به بزرگترین مصرفکننده این
منبع در سطح استان تبدیل کرده است. علاوهبرآن برداشت بخشهای کشاورزی و فضای سبز، موجب شده افت سطح آب زیرزمینی به گزارش سازمان زمینشناسی در برخی دشتهای استان به دو متر در سال و نرخ فرونشست زمین در برخی از این نقاط تا 36 سانتیمتر افزایش یابد.
2. میزان آسیبپذیری مناطق مختلف استان
آب علاوه بر نیاز اولیه ساکنان شهرهای استان در سلامت، بهداشت، اشتغال، کشاورزی و صنعت، نقش بیبدیلی دارد. علاوه بر محدودیت کمی آب در برخی نقاط و نبود امکان حفر چاه بهلحاظ کمی و کیفی، هجوم لایههای شور آب خصوصا در ناحیه جنوبشرق استان ناشی از برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی بوده؛ بهطوریکه با افزایش هدایت الکتریکی آب در برخی نقاط شهری و روستایی، شاهد نصب سامانههای آبشیرینکن هستیم. بزرگترین آبشرینکن استان با هدف تأمین آب شرب شهری در شهر قرچک در سال 1388 با ظرفیت 10 هزار مترمکعب در شبانهروز به بهرهبرداری رسید. افزایش مهارگسیخته تقاضا، ناشی از رشد مهاجرت به شهرهای استان، بهطوریکه در چند سال گذشته رشد جمعیت در برخی شهرهای غربی استان به هشت درصد هم رسیده، نشان از نیاز فزاینده به آب شرب در شهرها، در کنار محدودیت منابع آب، یکی از عوامل آسیبپذیری است. نیاز به سرمایهگذاری جدید در توسعه و بازسازی تأسیسات متوازن با رشد تقاضا از ضرورت شرایط پیشرو است. تغذیه سفرههای زیرزمینی و کاهش برداشت از سفرهای زیرزمینی از طریق بازچرخانی آب و امکان حفظ این ذخایر و کاهش اتلاف آب از طریق تبخیر و تعریق ضرورت حال و
آینده استان است.
3. عوامل و زمینههای شکلگیری وضعیت موجود
رشد تقاضا با توجه به محدودیت منابع آب را میتوان در سرعت افزایش جمعیت و مهاجرت به کلانشهرهای کشور شاهد بود؛ شهرهایی که غالبا در کنار رودخانههای پرآب یا منابع پایدار قرار نگرفتهاند. آمایش سرزمین بهعنوان اصل مهم رشد و توسعه متوازن، هرروز بیشازپیش ضرورت پیدا میکند. از دیگر عوامل مؤثر در شکلگیری این وضعیت، میتوان از توسعه بخش کشاورزی بدون اتکا به تکنولوژی نو در آبیاری، پایینبودن راندمان آب در این بخش و اتکا به روشهای غرقابی در سطوح گسترده اراضی زیرپوشش کشت استان تهران نام برد.
4. آثار و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی و تداوم روند موجود
آب محور توسعه، شعار دهههای اخیر را باید به شعار فقدان آب معادل نابودی و تعطیلی همه فعالیتهای اقتصادی و به تبع آن تهدیدهای اجتماعی تغییر داد. برای کشوری که پس از نفت، سهم درخورتوجهی از تولید ناخالص ملی و اشتغال بر پایه تولیدات کشاورزی و دامپروری و تولید و غالب صنایع با اتکا به آب ایجاد شدهاند، پایان آب با پایان کار و فعالیت و تولید برابر خواهد بود. مصرفزدگی و بالابودن سرانه مصرف در جامعه که دغدغه مدیران ارشد نظام تعریف شده را میتوان عاملی برای اتلاف سریع منابع و سرمایههای کشور برشمرد. افت سطح آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین علاوه بر خارجکردن اراضی مرغوب کشاورزی از دسترس، امکان ایجاد صنایع وابسته را نیز تهدید میکند.
5. طرحها و سیاستهای تعادلبخشی منابع آب و مقابله با بحران آب شرب
حفظ منابع آب تجدیدپذیر بهعنوان یک اصل باید مورد توجه همه قرار گیرد. یکی از طرحهای مهم وزارت نیرو در سالهای اخیر، تعادلبخشی منابع آب و توجه جدی به جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز و رعایت تخصیص است. بنا به گفته معاون محترم وزیر نیرو، این طرح اگر با تمام ویژگیهایش اجرایی شود در 20 سال کشور به وضعیت متعادل آب خواهد رسید. برداشتهای بیرویه غیرمجاز در بخشهای مختلف آسیبهای جدی به منابع آب شرب که از اولویت تأمین آن گریزی نیست، وارد کرده است. بحران کمی و کیفی منابع آب برای تأمین آب شرب شهرها و روستاها تهدیدی است که همواره گریبانگیر مسئولان امر است.
برای فائقآمدن بر مشکلات، جبران آسیبهای پیشگفته و احیای هرچند با تأخیر منابع آب، توجه به نکات زیر ضروری است:
الف) تدوین و تصویب قوانینی متناسب با شرایط حاد پیشرو، بدون توجه به منافع منطقهای و محلی
ب) اصلاح چرخه اقتصاد آب: نگاه به آب بهعنوان کالای اقتصادی و انحصاری که در چندین دهه از آن غفلت شده، باید احیا و مصارف بر اساس اولویت اقتصادی و ضرورتهای تأمین نیازهای سلسلهمراتب بازتعریف شود (تولید محصولات کشاورزی بر پایه نیاز به آب مورد بازنگری قرار گیرد و درباره صادرات آن بهصورت جدی بازنگری شود).
ج) راندمان واحد آب در کشاورزی: افزایش راندمان بخش کشاورزی با ایجاد سامانههای نو در آبیاری، کاهش سطح کشت و افزایش تولید در واحد سطح و کشاورزی مکانیزه میتواند در استفاده صحیح آب در این حوزه مؤثر باشد.
د) استفاده از تجهیزات و تکنولوژیهای نو در بخشهای مصرف کشاورزی، صنعت و شرب
ج) اصلاح فرهنگ جامعه و ایجاد و باور عمومی درباره محدودیت منابع و کاهش سرانه آب تجدیدپذیر در رسانههای عمومی، خصوصا رسانه ملی، سهم بسیار زیادی در تغییر نگرش و ارتقای فرهنگ عمومی جامعه دارد و رسانهها باید بیشازپیش به رسالت خود در زمینه تبلیغ صحیح مصرف، منکرشمردن رفتارهای ناشایست و پرهیز از مصرفزدگی پرداخته، آموزشوپرورش نیز نسل نو را بر این پایه تعلیم و تربیت کند.
د) تسریع در سرمایهگذاری اساسی، بهمنظور ایجاد زیرساخت تأسیسات آب و سرعت در اجرای پروژههای آب و ایجاد سامانههای جمعآوری و دفع و تصفیه فاضلاب
هـ) در بخش آب شرب باید سرانه مصرف مصوب و همه دستگاههای فرهنگی، صنعتی، خدماتی تلاش خود را برای رسیدن به سرانه کمتر از 150 لیتر در شبانهروز معطوف کنند (دراینباره اجرای سختگیرانه مقررات ملی ساختمان و مبحث 16 اجتنابناپذیر است).
استان تهران با وسعت نزدیک به 13هزار کیلومترمربع و استقرار بیش از 13 میلیون نفر جمعیت، پایتخت سیاسی و اداری کشور است که با محدودیت منابع آب پایدار روبهروست. درحالحاضر 70 درصد آب شرب شهر تهران از منابع آب سطحی و بقیه متکی به منابع آب زیرزمینی است. نوسانات اقلیم و خشکسالیهای اخیر، این منطقه را هم مشابه سایر نقاط کشور، تحت تأثیر قرار داده است؛ بهطوریکه در سالهای اخیر میزان نزولات جوی، تغییرات نسبی داشته؛ برای مثال در سال آبی 93-92 و 91-92 شاهد کاهش بارندگی تا 30 درصد نسبت به بلندمدت 47 ساله بودهایم. وابستگی جدی آب شرب شهر تهران با جمعیت ثابت 8.5 میلیون نفر و جمعیت شناور دو میلیون نفر به ذخایر سدهای پنجگانه تأمینکننده آب شرب، ارتباط مستقیم این نیاز شهر تهران به میزان بارش را نشان میدهد. در سالهای اخیر میزان ذخیره آب در سدها، خصوصا شرق تهران به پایینترین سطح خود در مقایسه با بلندمدت رسیده است. برای تامین نیاز 30 درصد از شهر تهران و تامین کل آب شرب مورد نیاز در سایر شهرهای استان استفاده از سفرههای آب زیرزمینی با هزارو 300 حلقه چاه شرکت آب و فاضلاب را پس از بخش کشاورزی، به بزرگترین مصرفکننده این
منبع در سطح استان تبدیل کرده است. علاوهبرآن برداشت بخشهای کشاورزی و فضای سبز، موجب شده افت سطح آب زیرزمینی به گزارش سازمان زمینشناسی در برخی دشتهای استان به دو متر در سال و نرخ فرونشست زمین در برخی از این نقاط تا 36 سانتیمتر افزایش یابد.
2. میزان آسیبپذیری مناطق مختلف استان
آب علاوه بر نیاز اولیه ساکنان شهرهای استان در سلامت، بهداشت، اشتغال، کشاورزی و صنعت، نقش بیبدیلی دارد. علاوه بر محدودیت کمی آب در برخی نقاط و نبود امکان حفر چاه بهلحاظ کمی و کیفی، هجوم لایههای شور آب خصوصا در ناحیه جنوبشرق استان ناشی از برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی بوده؛ بهطوریکه با افزایش هدایت الکتریکی آب در برخی نقاط شهری و روستایی، شاهد نصب سامانههای آبشیرینکن هستیم. بزرگترین آبشرینکن استان با هدف تأمین آب شرب شهری در شهر قرچک در سال 1388 با ظرفیت 10 هزار مترمکعب در شبانهروز به بهرهبرداری رسید. افزایش مهارگسیخته تقاضا، ناشی از رشد مهاجرت به شهرهای استان، بهطوریکه در چند سال گذشته رشد جمعیت در برخی شهرهای غربی استان به هشت درصد هم رسیده، نشان از نیاز فزاینده به آب شرب در شهرها، در کنار محدودیت منابع آب، یکی از عوامل آسیبپذیری است. نیاز به سرمایهگذاری جدید در توسعه و بازسازی تأسیسات متوازن با رشد تقاضا از ضرورت شرایط پیشرو است. تغذیه سفرههای زیرزمینی و کاهش برداشت از سفرهای زیرزمینی از طریق بازچرخانی آب و امکان حفظ این ذخایر و کاهش اتلاف آب از طریق تبخیر و تعریق ضرورت حال و
آینده استان است.
3. عوامل و زمینههای شکلگیری وضعیت موجود
رشد تقاضا با توجه به محدودیت منابع آب را میتوان در سرعت افزایش جمعیت و مهاجرت به کلانشهرهای کشور شاهد بود؛ شهرهایی که غالبا در کنار رودخانههای پرآب یا منابع پایدار قرار نگرفتهاند. آمایش سرزمین بهعنوان اصل مهم رشد و توسعه متوازن، هرروز بیشازپیش ضرورت پیدا میکند. از دیگر عوامل مؤثر در شکلگیری این وضعیت، میتوان از توسعه بخش کشاورزی بدون اتکا به تکنولوژی نو در آبیاری، پایینبودن راندمان آب در این بخش و اتکا به روشهای غرقابی در سطوح گسترده اراضی زیرپوشش کشت استان تهران نام برد.
4. آثار و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی و تداوم روند موجود
آب محور توسعه، شعار دهههای اخیر را باید به شعار فقدان آب معادل نابودی و تعطیلی همه فعالیتهای اقتصادی و به تبع آن تهدیدهای اجتماعی تغییر داد. برای کشوری که پس از نفت، سهم درخورتوجهی از تولید ناخالص ملی و اشتغال بر پایه تولیدات کشاورزی و دامپروری و تولید و غالب صنایع با اتکا به آب ایجاد شدهاند، پایان آب با پایان کار و فعالیت و تولید برابر خواهد بود. مصرفزدگی و بالابودن سرانه مصرف در جامعه که دغدغه مدیران ارشد نظام تعریف شده را میتوان عاملی برای اتلاف سریع منابع و سرمایههای کشور برشمرد. افت سطح آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین علاوه بر خارجکردن اراضی مرغوب کشاورزی از دسترس، امکان ایجاد صنایع وابسته را نیز تهدید میکند.
5. طرحها و سیاستهای تعادلبخشی منابع آب و مقابله با بحران آب شرب
حفظ منابع آب تجدیدپذیر بهعنوان یک اصل باید مورد توجه همه قرار گیرد. یکی از طرحهای مهم وزارت نیرو در سالهای اخیر، تعادلبخشی منابع آب و توجه جدی به جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز و رعایت تخصیص است. بنا به گفته معاون محترم وزیر نیرو، این طرح اگر با تمام ویژگیهایش اجرایی شود در 20 سال کشور به وضعیت متعادل آب خواهد رسید. برداشتهای بیرویه غیرمجاز در بخشهای مختلف آسیبهای جدی به منابع آب شرب که از اولویت تأمین آن گریزی نیست، وارد کرده است. بحران کمی و کیفی منابع آب برای تأمین آب شرب شهرها و روستاها تهدیدی است که همواره گریبانگیر مسئولان امر است.
برای فائقآمدن بر مشکلات، جبران آسیبهای پیشگفته و احیای هرچند با تأخیر منابع آب، توجه به نکات زیر ضروری است:
الف) تدوین و تصویب قوانینی متناسب با شرایط حاد پیشرو، بدون توجه به منافع منطقهای و محلی
ب) اصلاح چرخه اقتصاد آب: نگاه به آب بهعنوان کالای اقتصادی و انحصاری که در چندین دهه از آن غفلت شده، باید احیا و مصارف بر اساس اولویت اقتصادی و ضرورتهای تأمین نیازهای سلسلهمراتب بازتعریف شود (تولید محصولات کشاورزی بر پایه نیاز به آب مورد بازنگری قرار گیرد و درباره صادرات آن بهصورت جدی بازنگری شود).
ج) راندمان واحد آب در کشاورزی: افزایش راندمان بخش کشاورزی با ایجاد سامانههای نو در آبیاری، کاهش سطح کشت و افزایش تولید در واحد سطح و کشاورزی مکانیزه میتواند در استفاده صحیح آب در این حوزه مؤثر باشد.
د) استفاده از تجهیزات و تکنولوژیهای نو در بخشهای مصرف کشاورزی، صنعت و شرب
ج) اصلاح فرهنگ جامعه و ایجاد و باور عمومی درباره محدودیت منابع و کاهش سرانه آب تجدیدپذیر در رسانههای عمومی، خصوصا رسانه ملی، سهم بسیار زیادی در تغییر نگرش و ارتقای فرهنگ عمومی جامعه دارد و رسانهها باید بیشازپیش به رسالت خود در زمینه تبلیغ صحیح مصرف، منکرشمردن رفتارهای ناشایست و پرهیز از مصرفزدگی پرداخته، آموزشوپرورش نیز نسل نو را بر این پایه تعلیم و تربیت کند.
د) تسریع در سرمایهگذاری اساسی، بهمنظور ایجاد زیرساخت تأسیسات آب و سرعت در اجرای پروژههای آب و ایجاد سامانههای جمعآوری و دفع و تصفیه فاضلاب
هـ) در بخش آب شرب باید سرانه مصرف مصوب و همه دستگاههای فرهنگی، صنعتی، خدماتی تلاش خود را برای رسیدن به سرانه کمتر از 150 لیتر در شبانهروز معطوف کنند (دراینباره اجرای سختگیرانه مقررات ملی ساختمان و مبحث 16 اجتنابناپذیر است).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.