بایدها و نبایدهای برنامه ششم در گفتوگو با بایزید مردوخی:
اصلاح نظام تدبیر محور برنامه ششم
در شرایطی به ایران 1404 و پایان سند چشم انداز 20ساله نزدیک میشویم که فقط فرصت اجرای دو برنامه توسعهای ششم و هفتم برای کسب جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه آسیای جنوب غربی باقی مانده است. باید دید در این 10 سالی که پیش رو داریم با وجود شرایط بحرانی فعلی و فرصتهای ازدسترفته 10 سالی که گذشت، باز هم میتوان به وضعیت مطلوب پیشبینیشده در افق چشمانداز امیدوار بود. در این رابطه با بایزید مردوخی، اقتصاددان و صاحبنظر در برنامهریزی توسعه به گفتوگو نشسته ایم.
از سال 1384 تا 1394 دو برنامه چهارم و پنجم را پشت سر گذاشتهایم و وضع موجود محصول این دو برنامه است. بسیاری معتقدند این دو برنامه اخیر نتوانست چندان موفق عمل کند. آیا در شرایط فعلی همچنان داشتن برنامه پنجساله ضروری است یا میتوان سازوکار دیگری را جایگزین کرد؟
اگر شرایط فعلی را محصول برنامههای قبلی مثل برنامه چهارم و پنجم بدانیم بیانصافی است. طبق اطلاعات منتشر شده فقط حدود 15 درصد برنامه چهارم اجرا شده و انتظار نمیرود چیزی از برنامه پنجم اجرا شده باشد. این برنامه که توسط دولت قبل تهیه شده بود برنامهای بود سرشار از آرزوها و رهنمودهایی که دستیافتنی نبود و اساسا ماهیت برنامهای نداشت. بههمینخاطر نمیتوان گفت آنچه در آن به سر میبریم محصول این دوبرنامه قانونی باشد بلکه عوامل بسیار زیادی سبب شده وضعیت اقتصادی و اجتماعی ما اینگونه باشد که هست.
ضرورت برنامه از این جهت است که قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران میگوید اقتصاد کشور بهصورت برنامهای اداره شود. این موضوع برخاسته از انقلاب و شرایط انقلابی است. همچنین حدود 50 سال قبل برنامه دیگری بوده که اکنون به داشتن این برنامهها عادت کردهایم. البته این هم یک عادت دلبخواه نبوده بلکه دلسوزانی بودند که تمایل داشتند کشور به سمت تعالی برود. در سال 1320 و حتی پیش از آن عدهای معتقد بودند که درآمد نفت فقط حق ما نیست و نباید همه آن را صرف هزینههای جاری و مصرفی و حقوق و دستمزد بکنیم. این منابع متعلق است به میلیونها سال قبل و همه کسانیکه پیش از ما بودهاند و آیندگانی که پس از ما خواهند آمد. در آن زمان تصمیم گرفته شد که یک نقشه اقتصادی داشته باشند و مطابق آن عمل کنند. دلیل دیگر برای داشتن برنامه این بود که آشفتگی زیادی در حکومت آن زمان وجود داشت. افراد مرتبا تغییر میکردند. اگر کسی ایده خوبی هم داشت آنقدر دوام نداشت که ایدهاش را اجرائی کند تا همه نفع ببرند. به این نتیجه رسیدند که بهتر است بهجای تکیه بر افراد به نقشه متکی باشیم. از آن نقشه باعنوان نقشه عمرانی یاد میشود که پس از انقلاب با نام برنامه توسعه
شناخته میشود.
بهخاطر شرایط اجتماعی و اقتصادی برنامهایزندگیکردن از دو جهت منطقی است. یکی بهدلیل اینکه ما کشوری عقبمانده بودیم و دیگری اینکه ما منبعی به نام نفت داشتیم که این منبع تمامشدنی است. برنامه توسعه، سندی است که میخواهد این منبع تمامشدنی را تبدیل کند به ظرفیتهای تولیدی، اشتغال و ظرفیتهای ارتقای اقتصادی و اجتماعی جامعه تا این منبع، هدر نرود. بههمیندلیل برنامه را در هفت دهه پیش ضروری دانستیم و امروز هم از همه ضروریتر این است که یک برنامه داشته باشیم برای شرایط امروزمان تا مشکلات را برطرف کنیم یا آنها را قابل تحمل کنیم.
با توجه به اینکه آنچه از دولت گذشته تحویل گرفته شد یک اقتصاد بحرانزده بود محتوای کلی برنامه جدید چگونه خواهد بود؟ آیا این برنامه یک برنامه خروج از بحران است یا برای حل مسئله بحران اقتصادی است آیا یک برنامه توسعهای و حرکت روبهجلو است یا برنامهای برای تثبیت وضعیت موجود است؟
پاسخ این سؤال به چند عامل بستگی دارد. یکی اینکه عدم موفقیت برنامههای ما در چه بوده است. نباید دوباره صدها هزار نفر وقت باارزش خود را در سطوح بالای مدیریتی صرف تهیه و تنظیم برنامه کنند و در آخر حتی 20 درصد آنهم اجرا نشود. با وجود این 10 برنامه عمرانی که اجرا شده چرا وضعیت این است. باید دید برنامه در چه شرایطی میتواند موفق باشد. اول اینکه در انطباق با شرایط کشور و دستگاههای مقننه و قضائیه و مجریه باشد؛ دوم اینکه یک نظام قانونمند داشته باشیم و هرکسی درجای خودش تعهد داشته باشد. اگر تعهد نباشد سند همینطور میماند؛ همانگونه که در این سالها مانده بود. تحلیل اینکه چرا تعهد وجود ندارد در تخصص من نیست. در سایر کشورها وقتی بنای قانون گذاشته شد همه، تمام توان خود را به کار میگیرند که آن قانون تحقق پیدا کند. برای اینکه برنامه ششم به روزگار 10 برنامه قبلی دچار نشود باید پاسخی برای این مسئله داشته باشیم. چرا همواره اگر خلافی صورت گرفته بعد از اینکه خلافکار برکنار شد یا عمرش تمام شد تازه شروع به درآوردن پرونده میکنیم؟ چرا همیشه خلافها برای دولت پیشین است؟ چرا در زمانی که آن کار انجام میشود متوجه نمیشویم؟ پس
سیستمهای نظارتی کشور ما مشکل دارد که باید اصلاح شود. همچنین برخی از آرزوهایمان در سند برنامه توسعه، جاهطلبانه است. فکر میکنیم اگر حرفهای زیبا در متن قانون زدیم حتما یک دنیای ایدهآل میسازیم. پس باید برنامههایی را بگنجانیم که معنایش روشن باشد و خیلی ارزشی نباشد که نتوانیم اندازهگیری کنیم.
پیشنهاد شما برای اینکه برنامه توسعه ششم برنامهای مملو از آمال و آرزوها نباشد چیست؟
من پیشنهاد میکنم برنامه ششم توسعه، سه کتاب داشته باشد؛ کتاب اول نظام اصلاح تدبیر است؛ نظام تدبیر یعنی قوانین و مقررات و رابطه بین قوای سهگانه و رابطه بین مرکز و استانها نیاز به تعمیر دارد. ما گمان میکنیم که اگر نگوییم مشکل داریم برنامه اجرا نمیشود. بهتر است شفاف بگوییم مشکل داریم و حلش کنیم. خوشبختانه کشور، سلسله مراتب خوبی دارد و سطوح داریم. مثلا بالاترین مقام که مقاممعظمرهبری است میتواند هر امری برای اصلاحات صادر کنند. اما بهوضوح نمیگوییم مشکل داریم. دستگاه اداری ما بهخصوص در برخی از استانها توسعهای نیستند درحالیکه برنامه یعنی توسعه. یعنی از یک وضع نامطلوب برسیم به یک وضع نسبتا بهتر. کتاب اول اصلاح نظام تدبیر به این معنی که اصلاحات اداری و اجرائی و قانونی و همه آنچه شرایط را شکل داده و مانع برای برنامه است، بهصورت لوایحی توسط دولت آماده شود. خوب است از همین برنامه ششم شروع شود تا اگر در 10 سال گذشته کاری نکردیم در 10 سال آینده کاری انجام شود.
کتاب دوم باید به معنی کلاسیک برنامهریزی باشد. یعنی اقدامات کمیتپذیر که ملموس و قابل اندازهگیری هستند. برای مثال اگر قرار است جاده بسازیم بپرسیم چند کیلومتر با چه کیفیتی؟ چقدر هزینه دارد و در کجا ساخته شود؟ این یک بخش مهم از امور زیربنایی برنامه توسعه ششم است. دیگر نگوییم توسعه راههای کشور بلکه بهصورت موردی با جزئیات مشخص و شفاف بیان شود. در بخشهای اجتماعی هم بههمینترتیب مثلا نرخ بیسوادی 85 درصد است و قرار است به 90 درصد برسد برای همین پنج درصد برنامهریزی شود و نگوییم ریشهکنی بیسوادی.
تمام این مسائل با 70 سال تجربهای که داریم شدنی است. خوب است که خود را محدود کنیم به طرحهایی که قابلیت اجرا و توجیه دارند. درواقع کتاب دوم شامل مجموعهای از پروژهها و برنامههاست. کارهایی که در طول پنج سال انجام میشود و کارهایی که بیش از این زمان میبرد، همه با صراحت بیان شود. با توجه به شرایطی که درحالحاضر داریم دقت روی تأمین منابع، بسیار مهم است؛ یعنی بدون امکان منابع مالی طرحی در برنامه گنجانده نشود. البته خوشبختانه سازمان مدیریت و برنامهریزی روی این، کار کرده و میتواند بگوید چقدر منابع داریم.
کتاب سوم که پیشنهاد میشود در برنامه ششم بهعنوان یکی از جلدها بیاید برنامه استانهای کشور است. نزدیک به 70 سال تصور کردهایم اگر در اراک و تهران و تبریز ماشینسازی احداث کردیم و موفق بوده در سیستانوبلوچستان و کردستان و سایر شهرستانها هم توسعه و رشد اتفاق میافتد. درحالیکه اینگونه نیست. درست است که در متغیرهای کلان تأثیرگذار است اما بیکاری را در سیستانوبلوچستان حل نمیکند. اکنون در تمام دنیا به این نتیجه رسیدهاند که برنامه و توسعه یک موضوع محلی است و در مرکز صورت نمیگیرد. آنچه بهعنوان کلان نام میبریم قبلا در استانها توجیه خودش را پیدا کرده باشد و خواسته مردم استانها باشد. برخی از خواستهها به استانها صرفا ربط ندارد و باید در سطح ملی طرح شود مثل دفاع. اما بقیه کارهایی که در زمینه اقتصادی و اجتماعی در امور زیربنایی انجام میشود منطقا باید در استانها شکل گرفته باشد یا به آن شکل بدهیم. خواستههای استانها بهصورت پروژه شکل بگیرد و بعد بهصورت طرح در برنامه بیاید تا وقتی برنامهای مطرح شد تازه به این فکر نکنیم کجا باید اجرا شود.
یعنی برنامه از یک سند بلاتشبیه آسمانی که کسی نمیتواند تفسیر کند تبدیل شود به یک سند خاکی و زمینی و قابل فهم و قابل مشارکت توسط مردم. متأسفانه در برنامهریزیهای کشوری این مشارکت که بارها در سیاستهای کلی نظام به آن تأکید شده مغفول مانده و منِ تکنوکرات مینشینم و برنامهریزی میکنم. اگر برنامه ششم اینگونه تنظیم شود احتمال اینکه اجرای موفقی داشته باشد بیشتر خواهد بود. چون این شرایط ویژه است و چندماه تا اتمام برنامه پنجم زمان داریم پیشنهاد میشود یک برنامه دوساله در درون برنامه پنج ساله در نظر گرفته شود. در این دوسال ابتدا به پروژههایی پرداخته شود که شدنی باشد و اگر شرایط، مطلوب بود اجرای آن برنامه پنجساله مشکلی نخواهد داشت و فقط تعداد طرحها را بیشتر خواهیم کرد. در واقع در این دوسال طرحهایی را قرار میدهیم که منابع مالی آن تأمین است یا نیمهتمام است و نباید رها شود یا مشکلشان در کوتاهمدت مرتفع میشود. در سازمان مدیریت و برنامهریزی باید شاخهای باشد که بگوید در 10 سال باقیمانده چه باید کرد و در درون آن در پنج سال آینده چه باید کرد و در درون آن این دو سال چه باید کرد.
پس به نظر شما سازوکار برنامه ششم توسعه نیاز به تغییرات جدی دارد؟
برای برنامه ششم توسعه کارهای کارشناسی زیادی صورت گرفته است. این مدت منتظر ابلاغ سیاستهای کلی برنامه ششم بوده است تا براساس همان سیاستهای کلی، برنامهای تهیه شود که نهایی باشد. سیاستهای کلی حدود چند هفته پیش ابلاغ شد و هر کار کارشناسی که تاکنون انجام شده باید در راستای این سیاستهای کلی بررسی شود و اگر نیاز به تغییر است این اتفاق بیفتد.
البته من معتقدم قبل از همه اینها باید سند اصلاحات نظام تدبیر که مهمتر از سیاستهای کلی برنامه ششم است تهیه و تدارک دیده میشد و برای تصحیح، به رهبری تقدیم میشد. البته من خبر ندارم که چنین کاری انجام شده است یا خیر. اگر چنین کاری انجام میشد برنامه ششم قابلیت اجرا داشت اما وقتی چنین نشود بهترین کار برنامهریزی را هم ارائه دهیم دوباره با همین مشکلات سی و چند سال اخیر برخورد خواهیم کرد.
آقای روحانی گفتهاند وعدهها و قولهایی که به مردم دادهام و برنامههایی که داشتهام در برنامه توسعه ششم خواهد آمد اما برخی معتقدند برنامه ششم توسعه، برنامه کل حاکمیت است. به نظر شما برنامه ششم توسعه یک برنامه دولتی است یا برنامه حاکمیت است؟ چگونه این دو کنار هم تعریف میشود؟
من فکر نمیکنم برنامههای توسعه، تفکیک حاکمیتی یا دولتی داشته باشند. فرایند برنامه و تنظیمش مطابق قوانین موجود کشور توسط دولت تهیه و تنظیم میشود. 29 شورای برنامهریزی برای برنامه توسعه ششم داریم. برنامه در سازمان برنامهریزی جمعبندی میشود و بعد به شورای اقتصاد و بعد از آن به هیأت وزیران میرود. در این مرحله پس از تأیید، تازه لایحه قانون برنامه ششم توسعه به مجلس میرود. در واقع این برنامه دربرگیرنده آن وعدههایی است که رئیس دولت به مردم داده است؛ نه وعدههای جزئی بلکه وعدههای کلان مثل کاهش نرخ بیکاری، افزایش صادارت و تثبیت نرخ ارز و غیره و برنامه باید مسیر تحقق این وعده را فراهم کند. این همانی است که آقای روحانی وعده دادهاند و میتوان از طریق برنامه پیگیری کرد که وعدههایشان تحقق پیدا میکند یا خیر.
تجربه گذشته مجلس برای تصویب برنامهای که دولت پیشنهاد میدهد این بوده که برنامه بهشدت تغییر میکرده است. درواقع، هم ساختار و هم محتوا با تعقیب جدی و تغییرات زیادی تصویب میشده است. بههمیندلیل دولت شاید انگیزه زیادی نداشته است و راهحل میانی که انتخاب کرده این بوده که کلیاتی تهیه شود و به رهبری ارجاع داده شود. اگر کلیات برنامه ششم همین است که رهبری ابلاغ کردهاند پس چه میماند که مجلس تصویب کند. چگونه میتوان این تناقض را حل کرد؟
سیاستهای کلی برنامه که از طرف رهبری ابلاغ میشده در برنامههای قبل و این برنامه مسیرهای کلی حرکت را نشان میدهد. بگذریم که برای سیاستهای کلی یک چیزهایی اوایل تهیه شده بود که سیاستهای کلی را در حد پروژه برده بود. خوشبختانه آنچه اکنون ابلاغ شده است کمتر حالت پروژهای دارد. درگذشته برای هر سیاست و هدفی یک عددی در پیشنویسها تهیه شده بود که این شأن سیاستهای کلی را پایین میآورد که خوشبختانه اکنون چنین نیست. در سیاستهای کلی برنامه ششم فقط یک عدد بیان شده آنهم رشد اقتصادی هشت درصدی است که باید امیدوار بود که این رشد تحقق پیدا کند. درواقع سیاستهای کلی، مسیر کلی حرکت را در نظر میگیرد و برنامهریز در قالب این سیاست کلی برنامهها و طرحهایش را پیشنهاد میدهد، در نتیجه تضادی بهوجود نمیآید. مجلس هم یا خواستههای کلان را اعلام میکند که فرض بر این است در سیاستهای کلی نظام اعلام شده است و یا اگر خواستههای استانی است، با آن نظام تدبیر که مطرح کردم دیگر آن دعواها در صحن علنی مجلس برای برنامههای استانی پیش نمیآید؛ زیرا قبلا در استان و باحضور نمایندگان استان طرح شده و مشخص شده برای هر استان چه میخواهیم که
اگر نهایی شده باشد در برنامه ششم میآید.
نرخ رشد هشت درصدی که در برنامه توسعه ششم پیشبینی شده است یک نیاز است یا آرزو؟ آیا این رشد در حوزههایی مثل اشتغال و غیره امکانپذیر است و برای محققشدن این رشد چه مکانیزم عملی اندیشیده شده است؟
رشد اقتصادی هشت درصد، از دو منبع باید حاصل شود. یکی از طریق سرمایهگذاریهای جدید است که در بخشهایی که ارزش افزوده ایجاد میکند رشد حاصل میشود. منبع دیگر که دارای اهمیت بسیار زیادی است بهرهوری است که باید جدی گرفته شود. بهرهوری یعنی اینکه اگر 10 نفر کارگر در روز یک خودرو تولید میکنند با پنج نفر این کار انجام شود تا بهرهوری بالا رود یا در سیستم اداری ما کار دوساعته یک هفته برایش زمان گذاشته نشود. اگر بهرهوری بالا رود تا حدود زیادی هشت درصد قابل تحقق است. در بخش سرمایهگذاری و تشکیل سرمایه بسیار مهم است که دولت امکانات داشته باشد. در واقع طرحهایی که تا آخر برنامه ششم باید محصول دهند حتما به بهرهبرداری برسد. تأمین منابع هم برای همین رشد است که اهمیت دارد؛ زیرا اگر تأمین منابع نداشته باشیم نمیتوانیم بر بهرهوری تأکید کنیم. سیاسیتهای کلی برنامه ششم در پایان یک دهه ابلاغ میشود و ما هم یک دهه بیشتر فرصت نداریم تا ایران 1404، که قرار بود در منطقه شاگرد اول باشد. پس اگر این رشد هشت درصدی تحقق پیدا نکند آن رشد هم مورد تردید قرار خواهد گرفت؛ چون دو برنامه بیشتر باقی نمانده است و اگر این برنامه ششم به
سرنوشت برنامه چهارم و پنجم دچار شود هدف ایران 1404 هم محقق نخواهد شد و این مستلزم اقتصاد مقاومتی است. همه باید کار کنند و تلاش کنند و برای همین هم باید شرایط را فراهم کرد.
تاکنون از هفت برنامه توسعهای سند چشمانداز 20ساله پنج برنامه اجرائی شده است و فقط برنامه ششم و هفتم توسعه باقی مانده است. با توجه به عقبماندگیهایی که در برنامههای قبلی وجود داشته است آیا در این دو برنامه پیش رو، برای جبران عقبماندگیها و رسیدن به وضع مطلوب تعریفشده برای ایران 1404، تدبیری اندیشیده شده است؟
این هشت درصد بخشی برای جبران همین عقبماندگی است و الا رشد هشت درصدی بهخودیخود بسیار بالاست. ما در سالهایی که گذشت رشد منفی داشتیم و اکنون رشد دو درصد و سه درصد داریم. اکنون که صحبت از رشد هشت درصدی میشود معنایش این است که جبران عقبماندگیهای سالهای گذشته را بکنیم و بهرهوری را بالا ببریم و سرمایهگذاری را بهشدت افزایش دهیم تا هشت درصد تحقق پیدا کند تا آن پنج سال آخر مانده به اتمام سند چشمانداز که میآید فقط 10 درصد از کار باقی مانده باشد.
از نظر شما چقدر ضرورت دارد که در تصمیمسازی برنامه ششم توسعه، نهادهای خارج از دولت مشارکت داشته باشند؟ نهادهایی مانند اصناف، سندیکاها، دانشگاهها و جوامع علمی و مدنی با توجه به شرایط جامعه ما چقدر ظرفیت این را دارند که مشارکت داشته باشند و اگر این ظرفیتها نیست آیا راهحل میانهای وجود دارد برای مشارکت یا بهطور کلی باید غیرمشارکتی این برنامه تدوین شود ؟
ما یک اصطلاحی داریم؛ «وابستگی به مسیر گذشته» که در طراحی سازوکار تهیه برنامه ششم متأسفانه به چشم میخورد. هر برنامه توسعهای که شروع میشود یک دستورالعملی تهیه میشود و نامش میشود نظام برنامهریزی که میگوید مشارکت چگونه باید باشد. مشارکت مردم یا افراد دولتی چگونه باشد. همان راهکاری که در برنامههای قبلی بوده است با وجود اینکه شرایط ما در این سالهای اخیر بسیار تغییر کرده است اما همان طریقه برنامهریزی برای برنامه ششم انجام شد. 29 شورای برنامهریزی که یک وزیر در رأسش بوده و چند معاون وزیر و غیره در اطرافش که البته همه اینها لازم است ولی کار باید به پایینتر از این سطوح هم بیاید. آن پایینتر را من تا بهحال ندیدهام. یکی از آنها استانها هستند که باید بهحساب آورده شوند. 31 استان داریم و قرار نیست همه اینها بیایند برنامهای ارائه کنند که مدل و باقی موارد را داشته باشد بلکه فقط مهمترین خواسته و مشکلشان را بگویند. باید مبرمترین نیاز آنها در برنامه ملی در نظر گرفته شود. البته این هم اشتباه است که به سراغ مدیر کلها در استانها برویم بلکه باید مردم و NGOها به بازی گرفته شوند و مشارکتشان را بخواهیم. مشارکت
اتاقهای بازرگانی و اصناف و تعاونیها بسیار در این برنامهریزیها مهم است. مشارکت نمایندگان مجلس بهعنوان نماینده مردم مهم است. باید هر کدام در استانهای خودشان فعال شوند و در تهیه برنامه استانشان مشارکت کنند. درواقع یک برنامه بوروکراتیک به درد شرایط فعلی ما نمیخورد؛ بلکه برنامه باید با مشارکت تهیه شود. اگر اینگونه شود، چون خود مردم در تهیه برنامه مشارکت داشتهاند قطعا متعهد به انجام آن خواهند شد و در نتیجه منابع خود را میآورند و مایه میگذارند. در شرایط فعلی حضور بخش خصوصی و منابع مالی آنها مهم است. در شرایطی که بانک به منابع مالی مردم 20 درصد سود میدهد قطعا اگر آنها در ارائه برنامه مشارکت داشته باشد حاضر میشوند از منابع مالی خود برای برنامهریزیها خرج کنند. پس آن نظام برنامهریزی توسعه ششم باید تجدید نظر شود. ابلاغ سیاستهای کلی صورت گرفته و شورای برنامهریزی در وزارتخانهها تشکیل شده است. امیدوارم شاهد تجدید نظر در نظام برنامهریزی برنامه توسعه برای مشارکت بیشتر دیگر نهادها باشیم.
در شرایطی به ایران 1404 و پایان سند چشم انداز 20ساله نزدیک میشویم که فقط فرصت اجرای دو برنامه توسعهای ششم و هفتم برای کسب جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه آسیای جنوب غربی باقی مانده است. باید دید در این 10 سالی که پیش رو داریم با وجود شرایط بحرانی فعلی و فرصتهای ازدسترفته 10 سالی که گذشت، باز هم میتوان به وضعیت مطلوب پیشبینیشده در افق چشمانداز امیدوار بود. در این رابطه با بایزید مردوخی، اقتصاددان و صاحبنظر در برنامهریزی توسعه به گفتوگو نشسته ایم.
از سال 1384 تا 1394 دو برنامه چهارم و پنجم را پشت سر گذاشتهایم و وضع موجود محصول این دو برنامه است. بسیاری معتقدند این دو برنامه اخیر نتوانست چندان موفق عمل کند. آیا در شرایط فعلی همچنان داشتن برنامه پنجساله ضروری است یا میتوان سازوکار دیگری را جایگزین کرد؟
اگر شرایط فعلی را محصول برنامههای قبلی مثل برنامه چهارم و پنجم بدانیم بیانصافی است. طبق اطلاعات منتشر شده فقط حدود 15 درصد برنامه چهارم اجرا شده و انتظار نمیرود چیزی از برنامه پنجم اجرا شده باشد. این برنامه که توسط دولت قبل تهیه شده بود برنامهای بود سرشار از آرزوها و رهنمودهایی که دستیافتنی نبود و اساسا ماهیت برنامهای نداشت. بههمینخاطر نمیتوان گفت آنچه در آن به سر میبریم محصول این دوبرنامه قانونی باشد بلکه عوامل بسیار زیادی سبب شده وضعیت اقتصادی و اجتماعی ما اینگونه باشد که هست.
ضرورت برنامه از این جهت است که قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران میگوید اقتصاد کشور بهصورت برنامهای اداره شود. این موضوع برخاسته از انقلاب و شرایط انقلابی است. همچنین حدود 50 سال قبل برنامه دیگری بوده که اکنون به داشتن این برنامهها عادت کردهایم. البته این هم یک عادت دلبخواه نبوده بلکه دلسوزانی بودند که تمایل داشتند کشور به سمت تعالی برود. در سال 1320 و حتی پیش از آن عدهای معتقد بودند که درآمد نفت فقط حق ما نیست و نباید همه آن را صرف هزینههای جاری و مصرفی و حقوق و دستمزد بکنیم. این منابع متعلق است به میلیونها سال قبل و همه کسانیکه پیش از ما بودهاند و آیندگانی که پس از ما خواهند آمد. در آن زمان تصمیم گرفته شد که یک نقشه اقتصادی داشته باشند و مطابق آن عمل کنند. دلیل دیگر برای داشتن برنامه این بود که آشفتگی زیادی در حکومت آن زمان وجود داشت. افراد مرتبا تغییر میکردند. اگر کسی ایده خوبی هم داشت آنقدر دوام نداشت که ایدهاش را اجرائی کند تا همه نفع ببرند. به این نتیجه رسیدند که بهتر است بهجای تکیه بر افراد به نقشه متکی باشیم. از آن نقشه باعنوان نقشه عمرانی یاد میشود که پس از انقلاب با نام برنامه توسعه
شناخته میشود.
بهخاطر شرایط اجتماعی و اقتصادی برنامهایزندگیکردن از دو جهت منطقی است. یکی بهدلیل اینکه ما کشوری عقبمانده بودیم و دیگری اینکه ما منبعی به نام نفت داشتیم که این منبع تمامشدنی است. برنامه توسعه، سندی است که میخواهد این منبع تمامشدنی را تبدیل کند به ظرفیتهای تولیدی، اشتغال و ظرفیتهای ارتقای اقتصادی و اجتماعی جامعه تا این منبع، هدر نرود. بههمیندلیل برنامه را در هفت دهه پیش ضروری دانستیم و امروز هم از همه ضروریتر این است که یک برنامه داشته باشیم برای شرایط امروزمان تا مشکلات را برطرف کنیم یا آنها را قابل تحمل کنیم.
با توجه به اینکه آنچه از دولت گذشته تحویل گرفته شد یک اقتصاد بحرانزده بود محتوای کلی برنامه جدید چگونه خواهد بود؟ آیا این برنامه یک برنامه خروج از بحران است یا برای حل مسئله بحران اقتصادی است آیا یک برنامه توسعهای و حرکت روبهجلو است یا برنامهای برای تثبیت وضعیت موجود است؟
پاسخ این سؤال به چند عامل بستگی دارد. یکی اینکه عدم موفقیت برنامههای ما در چه بوده است. نباید دوباره صدها هزار نفر وقت باارزش خود را در سطوح بالای مدیریتی صرف تهیه و تنظیم برنامه کنند و در آخر حتی 20 درصد آنهم اجرا نشود. با وجود این 10 برنامه عمرانی که اجرا شده چرا وضعیت این است. باید دید برنامه در چه شرایطی میتواند موفق باشد. اول اینکه در انطباق با شرایط کشور و دستگاههای مقننه و قضائیه و مجریه باشد؛ دوم اینکه یک نظام قانونمند داشته باشیم و هرکسی درجای خودش تعهد داشته باشد. اگر تعهد نباشد سند همینطور میماند؛ همانگونه که در این سالها مانده بود. تحلیل اینکه چرا تعهد وجود ندارد در تخصص من نیست. در سایر کشورها وقتی بنای قانون گذاشته شد همه، تمام توان خود را به کار میگیرند که آن قانون تحقق پیدا کند. برای اینکه برنامه ششم به روزگار 10 برنامه قبلی دچار نشود باید پاسخی برای این مسئله داشته باشیم. چرا همواره اگر خلافی صورت گرفته بعد از اینکه خلافکار برکنار شد یا عمرش تمام شد تازه شروع به درآوردن پرونده میکنیم؟ چرا همیشه خلافها برای دولت پیشین است؟ چرا در زمانی که آن کار انجام میشود متوجه نمیشویم؟ پس
سیستمهای نظارتی کشور ما مشکل دارد که باید اصلاح شود. همچنین برخی از آرزوهایمان در سند برنامه توسعه، جاهطلبانه است. فکر میکنیم اگر حرفهای زیبا در متن قانون زدیم حتما یک دنیای ایدهآل میسازیم. پس باید برنامههایی را بگنجانیم که معنایش روشن باشد و خیلی ارزشی نباشد که نتوانیم اندازهگیری کنیم.
پیشنهاد شما برای اینکه برنامه توسعه ششم برنامهای مملو از آمال و آرزوها نباشد چیست؟
من پیشنهاد میکنم برنامه ششم توسعه، سه کتاب داشته باشد؛ کتاب اول نظام اصلاح تدبیر است؛ نظام تدبیر یعنی قوانین و مقررات و رابطه بین قوای سهگانه و رابطه بین مرکز و استانها نیاز به تعمیر دارد. ما گمان میکنیم که اگر نگوییم مشکل داریم برنامه اجرا نمیشود. بهتر است شفاف بگوییم مشکل داریم و حلش کنیم. خوشبختانه کشور، سلسله مراتب خوبی دارد و سطوح داریم. مثلا بالاترین مقام که مقاممعظمرهبری است میتواند هر امری برای اصلاحات صادر کنند. اما بهوضوح نمیگوییم مشکل داریم. دستگاه اداری ما بهخصوص در برخی از استانها توسعهای نیستند درحالیکه برنامه یعنی توسعه. یعنی از یک وضع نامطلوب برسیم به یک وضع نسبتا بهتر. کتاب اول اصلاح نظام تدبیر به این معنی که اصلاحات اداری و اجرائی و قانونی و همه آنچه شرایط را شکل داده و مانع برای برنامه است، بهصورت لوایحی توسط دولت آماده شود. خوب است از همین برنامه ششم شروع شود تا اگر در 10 سال گذشته کاری نکردیم در 10 سال آینده کاری انجام شود.
کتاب دوم باید به معنی کلاسیک برنامهریزی باشد. یعنی اقدامات کمیتپذیر که ملموس و قابل اندازهگیری هستند. برای مثال اگر قرار است جاده بسازیم بپرسیم چند کیلومتر با چه کیفیتی؟ چقدر هزینه دارد و در کجا ساخته شود؟ این یک بخش مهم از امور زیربنایی برنامه توسعه ششم است. دیگر نگوییم توسعه راههای کشور بلکه بهصورت موردی با جزئیات مشخص و شفاف بیان شود. در بخشهای اجتماعی هم بههمینترتیب مثلا نرخ بیسوادی 85 درصد است و قرار است به 90 درصد برسد برای همین پنج درصد برنامهریزی شود و نگوییم ریشهکنی بیسوادی.
تمام این مسائل با 70 سال تجربهای که داریم شدنی است. خوب است که خود را محدود کنیم به طرحهایی که قابلیت اجرا و توجیه دارند. درواقع کتاب دوم شامل مجموعهای از پروژهها و برنامههاست. کارهایی که در طول پنج سال انجام میشود و کارهایی که بیش از این زمان میبرد، همه با صراحت بیان شود. با توجه به شرایطی که درحالحاضر داریم دقت روی تأمین منابع، بسیار مهم است؛ یعنی بدون امکان منابع مالی طرحی در برنامه گنجانده نشود. البته خوشبختانه سازمان مدیریت و برنامهریزی روی این، کار کرده و میتواند بگوید چقدر منابع داریم.
کتاب سوم که پیشنهاد میشود در برنامه ششم بهعنوان یکی از جلدها بیاید برنامه استانهای کشور است. نزدیک به 70 سال تصور کردهایم اگر در اراک و تهران و تبریز ماشینسازی احداث کردیم و موفق بوده در سیستانوبلوچستان و کردستان و سایر شهرستانها هم توسعه و رشد اتفاق میافتد. درحالیکه اینگونه نیست. درست است که در متغیرهای کلان تأثیرگذار است اما بیکاری را در سیستانوبلوچستان حل نمیکند. اکنون در تمام دنیا به این نتیجه رسیدهاند که برنامه و توسعه یک موضوع محلی است و در مرکز صورت نمیگیرد. آنچه بهعنوان کلان نام میبریم قبلا در استانها توجیه خودش را پیدا کرده باشد و خواسته مردم استانها باشد. برخی از خواستهها به استانها صرفا ربط ندارد و باید در سطح ملی طرح شود مثل دفاع. اما بقیه کارهایی که در زمینه اقتصادی و اجتماعی در امور زیربنایی انجام میشود منطقا باید در استانها شکل گرفته باشد یا به آن شکل بدهیم. خواستههای استانها بهصورت پروژه شکل بگیرد و بعد بهصورت طرح در برنامه بیاید تا وقتی برنامهای مطرح شد تازه به این فکر نکنیم کجا باید اجرا شود.
یعنی برنامه از یک سند بلاتشبیه آسمانی که کسی نمیتواند تفسیر کند تبدیل شود به یک سند خاکی و زمینی و قابل فهم و قابل مشارکت توسط مردم. متأسفانه در برنامهریزیهای کشوری این مشارکت که بارها در سیاستهای کلی نظام به آن تأکید شده مغفول مانده و منِ تکنوکرات مینشینم و برنامهریزی میکنم. اگر برنامه ششم اینگونه تنظیم شود احتمال اینکه اجرای موفقی داشته باشد بیشتر خواهد بود. چون این شرایط ویژه است و چندماه تا اتمام برنامه پنجم زمان داریم پیشنهاد میشود یک برنامه دوساله در درون برنامه پنج ساله در نظر گرفته شود. در این دوسال ابتدا به پروژههایی پرداخته شود که شدنی باشد و اگر شرایط، مطلوب بود اجرای آن برنامه پنجساله مشکلی نخواهد داشت و فقط تعداد طرحها را بیشتر خواهیم کرد. در واقع در این دوسال طرحهایی را قرار میدهیم که منابع مالی آن تأمین است یا نیمهتمام است و نباید رها شود یا مشکلشان در کوتاهمدت مرتفع میشود. در سازمان مدیریت و برنامهریزی باید شاخهای باشد که بگوید در 10 سال باقیمانده چه باید کرد و در درون آن در پنج سال آینده چه باید کرد و در درون آن این دو سال چه باید کرد.
پس به نظر شما سازوکار برنامه ششم توسعه نیاز به تغییرات جدی دارد؟
برای برنامه ششم توسعه کارهای کارشناسی زیادی صورت گرفته است. این مدت منتظر ابلاغ سیاستهای کلی برنامه ششم بوده است تا براساس همان سیاستهای کلی، برنامهای تهیه شود که نهایی باشد. سیاستهای کلی حدود چند هفته پیش ابلاغ شد و هر کار کارشناسی که تاکنون انجام شده باید در راستای این سیاستهای کلی بررسی شود و اگر نیاز به تغییر است این اتفاق بیفتد.
البته من معتقدم قبل از همه اینها باید سند اصلاحات نظام تدبیر که مهمتر از سیاستهای کلی برنامه ششم است تهیه و تدارک دیده میشد و برای تصحیح، به رهبری تقدیم میشد. البته من خبر ندارم که چنین کاری انجام شده است یا خیر. اگر چنین کاری انجام میشد برنامه ششم قابلیت اجرا داشت اما وقتی چنین نشود بهترین کار برنامهریزی را هم ارائه دهیم دوباره با همین مشکلات سی و چند سال اخیر برخورد خواهیم کرد.
آقای روحانی گفتهاند وعدهها و قولهایی که به مردم دادهام و برنامههایی که داشتهام در برنامه توسعه ششم خواهد آمد اما برخی معتقدند برنامه ششم توسعه، برنامه کل حاکمیت است. به نظر شما برنامه ششم توسعه یک برنامه دولتی است یا برنامه حاکمیت است؟ چگونه این دو کنار هم تعریف میشود؟
من فکر نمیکنم برنامههای توسعه، تفکیک حاکمیتی یا دولتی داشته باشند. فرایند برنامه و تنظیمش مطابق قوانین موجود کشور توسط دولت تهیه و تنظیم میشود. 29 شورای برنامهریزی برای برنامه توسعه ششم داریم. برنامه در سازمان برنامهریزی جمعبندی میشود و بعد به شورای اقتصاد و بعد از آن به هیأت وزیران میرود. در این مرحله پس از تأیید، تازه لایحه قانون برنامه ششم توسعه به مجلس میرود. در واقع این برنامه دربرگیرنده آن وعدههایی است که رئیس دولت به مردم داده است؛ نه وعدههای جزئی بلکه وعدههای کلان مثل کاهش نرخ بیکاری، افزایش صادارت و تثبیت نرخ ارز و غیره و برنامه باید مسیر تحقق این وعده را فراهم کند. این همانی است که آقای روحانی وعده دادهاند و میتوان از طریق برنامه پیگیری کرد که وعدههایشان تحقق پیدا میکند یا خیر.
تجربه گذشته مجلس برای تصویب برنامهای که دولت پیشنهاد میدهد این بوده که برنامه بهشدت تغییر میکرده است. درواقع، هم ساختار و هم محتوا با تعقیب جدی و تغییرات زیادی تصویب میشده است. بههمیندلیل دولت شاید انگیزه زیادی نداشته است و راهحل میانی که انتخاب کرده این بوده که کلیاتی تهیه شود و به رهبری ارجاع داده شود. اگر کلیات برنامه ششم همین است که رهبری ابلاغ کردهاند پس چه میماند که مجلس تصویب کند. چگونه میتوان این تناقض را حل کرد؟
سیاستهای کلی برنامه که از طرف رهبری ابلاغ میشده در برنامههای قبل و این برنامه مسیرهای کلی حرکت را نشان میدهد. بگذریم که برای سیاستهای کلی یک چیزهایی اوایل تهیه شده بود که سیاستهای کلی را در حد پروژه برده بود. خوشبختانه آنچه اکنون ابلاغ شده است کمتر حالت پروژهای دارد. درگذشته برای هر سیاست و هدفی یک عددی در پیشنویسها تهیه شده بود که این شأن سیاستهای کلی را پایین میآورد که خوشبختانه اکنون چنین نیست. در سیاستهای کلی برنامه ششم فقط یک عدد بیان شده آنهم رشد اقتصادی هشت درصدی است که باید امیدوار بود که این رشد تحقق پیدا کند. درواقع سیاستهای کلی، مسیر کلی حرکت را در نظر میگیرد و برنامهریز در قالب این سیاست کلی برنامهها و طرحهایش را پیشنهاد میدهد، در نتیجه تضادی بهوجود نمیآید. مجلس هم یا خواستههای کلان را اعلام میکند که فرض بر این است در سیاستهای کلی نظام اعلام شده است و یا اگر خواستههای استانی است، با آن نظام تدبیر که مطرح کردم دیگر آن دعواها در صحن علنی مجلس برای برنامههای استانی پیش نمیآید؛ زیرا قبلا در استان و باحضور نمایندگان استان طرح شده و مشخص شده برای هر استان چه میخواهیم که
اگر نهایی شده باشد در برنامه ششم میآید.
نرخ رشد هشت درصدی که در برنامه توسعه ششم پیشبینی شده است یک نیاز است یا آرزو؟ آیا این رشد در حوزههایی مثل اشتغال و غیره امکانپذیر است و برای محققشدن این رشد چه مکانیزم عملی اندیشیده شده است؟
رشد اقتصادی هشت درصد، از دو منبع باید حاصل شود. یکی از طریق سرمایهگذاریهای جدید است که در بخشهایی که ارزش افزوده ایجاد میکند رشد حاصل میشود. منبع دیگر که دارای اهمیت بسیار زیادی است بهرهوری است که باید جدی گرفته شود. بهرهوری یعنی اینکه اگر 10 نفر کارگر در روز یک خودرو تولید میکنند با پنج نفر این کار انجام شود تا بهرهوری بالا رود یا در سیستم اداری ما کار دوساعته یک هفته برایش زمان گذاشته نشود. اگر بهرهوری بالا رود تا حدود زیادی هشت درصد قابل تحقق است. در بخش سرمایهگذاری و تشکیل سرمایه بسیار مهم است که دولت امکانات داشته باشد. در واقع طرحهایی که تا آخر برنامه ششم باید محصول دهند حتما به بهرهبرداری برسد. تأمین منابع هم برای همین رشد است که اهمیت دارد؛ زیرا اگر تأمین منابع نداشته باشیم نمیتوانیم بر بهرهوری تأکید کنیم. سیاسیتهای کلی برنامه ششم در پایان یک دهه ابلاغ میشود و ما هم یک دهه بیشتر فرصت نداریم تا ایران 1404، که قرار بود در منطقه شاگرد اول باشد. پس اگر این رشد هشت درصدی تحقق پیدا نکند آن رشد هم مورد تردید قرار خواهد گرفت؛ چون دو برنامه بیشتر باقی نمانده است و اگر این برنامه ششم به
سرنوشت برنامه چهارم و پنجم دچار شود هدف ایران 1404 هم محقق نخواهد شد و این مستلزم اقتصاد مقاومتی است. همه باید کار کنند و تلاش کنند و برای همین هم باید شرایط را فراهم کرد.
تاکنون از هفت برنامه توسعهای سند چشمانداز 20ساله پنج برنامه اجرائی شده است و فقط برنامه ششم و هفتم توسعه باقی مانده است. با توجه به عقبماندگیهایی که در برنامههای قبلی وجود داشته است آیا در این دو برنامه پیش رو، برای جبران عقبماندگیها و رسیدن به وضع مطلوب تعریفشده برای ایران 1404، تدبیری اندیشیده شده است؟
این هشت درصد بخشی برای جبران همین عقبماندگی است و الا رشد هشت درصدی بهخودیخود بسیار بالاست. ما در سالهایی که گذشت رشد منفی داشتیم و اکنون رشد دو درصد و سه درصد داریم. اکنون که صحبت از رشد هشت درصدی میشود معنایش این است که جبران عقبماندگیهای سالهای گذشته را بکنیم و بهرهوری را بالا ببریم و سرمایهگذاری را بهشدت افزایش دهیم تا هشت درصد تحقق پیدا کند تا آن پنج سال آخر مانده به اتمام سند چشمانداز که میآید فقط 10 درصد از کار باقی مانده باشد.
از نظر شما چقدر ضرورت دارد که در تصمیمسازی برنامه ششم توسعه، نهادهای خارج از دولت مشارکت داشته باشند؟ نهادهایی مانند اصناف، سندیکاها، دانشگاهها و جوامع علمی و مدنی با توجه به شرایط جامعه ما چقدر ظرفیت این را دارند که مشارکت داشته باشند و اگر این ظرفیتها نیست آیا راهحل میانهای وجود دارد برای مشارکت یا بهطور کلی باید غیرمشارکتی این برنامه تدوین شود ؟
ما یک اصطلاحی داریم؛ «وابستگی به مسیر گذشته» که در طراحی سازوکار تهیه برنامه ششم متأسفانه به چشم میخورد. هر برنامه توسعهای که شروع میشود یک دستورالعملی تهیه میشود و نامش میشود نظام برنامهریزی که میگوید مشارکت چگونه باید باشد. مشارکت مردم یا افراد دولتی چگونه باشد. همان راهکاری که در برنامههای قبلی بوده است با وجود اینکه شرایط ما در این سالهای اخیر بسیار تغییر کرده است اما همان طریقه برنامهریزی برای برنامه ششم انجام شد. 29 شورای برنامهریزی که یک وزیر در رأسش بوده و چند معاون وزیر و غیره در اطرافش که البته همه اینها لازم است ولی کار باید به پایینتر از این سطوح هم بیاید. آن پایینتر را من تا بهحال ندیدهام. یکی از آنها استانها هستند که باید بهحساب آورده شوند. 31 استان داریم و قرار نیست همه اینها بیایند برنامهای ارائه کنند که مدل و باقی موارد را داشته باشد بلکه فقط مهمترین خواسته و مشکلشان را بگویند. باید مبرمترین نیاز آنها در برنامه ملی در نظر گرفته شود. البته این هم اشتباه است که به سراغ مدیر کلها در استانها برویم بلکه باید مردم و NGOها به بازی گرفته شوند و مشارکتشان را بخواهیم. مشارکت
اتاقهای بازرگانی و اصناف و تعاونیها بسیار در این برنامهریزیها مهم است. مشارکت نمایندگان مجلس بهعنوان نماینده مردم مهم است. باید هر کدام در استانهای خودشان فعال شوند و در تهیه برنامه استانشان مشارکت کنند. درواقع یک برنامه بوروکراتیک به درد شرایط فعلی ما نمیخورد؛ بلکه برنامه باید با مشارکت تهیه شود. اگر اینگونه شود، چون خود مردم در تهیه برنامه مشارکت داشتهاند قطعا متعهد به انجام آن خواهند شد و در نتیجه منابع خود را میآورند و مایه میگذارند. در شرایط فعلی حضور بخش خصوصی و منابع مالی آنها مهم است. در شرایطی که بانک به منابع مالی مردم 20 درصد سود میدهد قطعا اگر آنها در ارائه برنامه مشارکت داشته باشد حاضر میشوند از منابع مالی خود برای برنامهریزیها خرج کنند. پس آن نظام برنامهریزی توسعه ششم باید تجدید نظر شود. ابلاغ سیاستهای کلی صورت گرفته و شورای برنامهریزی در وزارتخانهها تشکیل شده است. امیدوارم شاهد تجدید نظر در نظام برنامهریزی برنامه توسعه برای مشارکت بیشتر دیگر نهادها باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.