رفتارها ، نهادها و سازمانهای اجتماعی :
میگویند فرهنگ هر جامعه، مجموعه همه عناصر رفتاری و خصلتهای آموخته اعضای آن جامعه است . از طرفی در تعاریف علوماجتماعی با دو مفهوم کلان مواجهیم :
1- رفتار اجتماعی
2- نهاد اجتماعی
منظور از رفتار اجتماعی هر نوع رفتاریست که متضمن کنش متقابل دو یا چند انسان باشد.
فرد رفتارهای اجتماعی خود را بر اساس مولفههای متعددی از قبیل فرهنگ، هنجارهای اعتقادی و ارزشی و قانونی مورد قبول جامعه و همچنین نقش خود در اجتماع و هویتی که بهدست میآورد تنظیم میکند .
در یک تقسیمبندی میتوان رفتار اجتماعی را به دو نوع تقسیم کرد : رفتار جامعهپسند و رفتار جامعه ستیز
نهاد اجتماعی اما شیوههای فعالیت اجتماعیست که اکثریت اعضای یک جامعه معین از آنها پیروی میکنند. همه شیوههای رفتار نهادها به وسیله ضمانتهای اجرایی نیرومند، حمایت میشوند. از آن جایی که نهادها تشکیل دهنده شالوده جوامعند شیوههای ثابت رفتار را، که در طول زمان پایدار هستند عرضه میکنند. در یک تعریف دقیقتر جامعهشناسان معتقدند : نهادها فرمهای استحکام یافتهای از رفتارها هستند که در کنترل اجتماعی و نیازهای بنیادین اجتماعی بهکار گرفته میشوند. همچنین ترکیبی هستند از مدلهای فرهنگی که نقش اصلی را در روابط اجتماعی ایفا میکنند. بنابراین نهادهای اجتماعی فرمهای استقرار یافتهای هستند که بر فرد تقدم زمانی دارند و گاهی انسانها حتی از اصل آنها بیاطلاعند، بدین معنی که نهادها در روند تکاملی جامعه پدیدار گشته و ساخته و پرداخته جامعه هستند .
انواع نهادها :
1- نهادهای اصلی یا نخستین؛ که برای رفع حاجتهای حیاتی انسان و بقای جامعه ضروریند. در چنین نهادهایی اعضای جدید جامعه تولد پیدا کرده، تربیت شده و ضروریات حیاتی زندگی برقرار و حفظ میشود. نهادهای اصلی جامعه را پنج کارکرد تشکیل میدهد که عبارتند از :
الف ) تولید نسل و تعیین خویشاوند
ب) تربیت اعضای جدید و انتقال فرهنگ از نسلی به نسل دیگر
ج ) تولید و توزیع کالاها و خدمات
د ) تدارک برای استفاده مشروع از قدرت برای استقرار نظام اجتماعی
ه ) رابطه انسان با ماورای طبیعت
هریک از نهادها شیوه منطقی برای برآوردن یک نیاز عمومی جامعه است. نهادها با ساختها، روابط، هنجارها و شیوههای رفتاری خاص خود ضمن برآوردن این نیازها به ایجاد و حفظ نظم و ثبات اجتماعی مدد میرسانند. نهادهایی که این وظایف را به عهده دارند عبارتند از:
الف ) خانواده ب ) آموزش و پرورش ج ) اقتصاد د ) حکومت ه ) دین
هر نهاد اجتماعی دارای یک سری کارکرد ، پایگاه و نهاد فرعیست؛ برای مثال نهاد اجتماعی دین از نظر جامعهشناسان دارای کاکردهای ایمان، آرامش ذهن و روحیه کاری و پایگاهش در روحانیون، کشیشها و راهبههاست. نهادهای فرعی که زیرمجموعه نهاد اجتماعی دین هستند، بهعنوان مثال فرقهها، اوقاف، نماز جمعهها و ...هستند .
2- نهادهای فرعی و موقتی : که نهادهای عام و دومین نیز نامیده میشوند و به نیازهای درجه دوم انسان پاسخ میدهند. لذا عمومیت و ضرورت جهانی ندارند. مانند نهادهای تجاری، تفریحی و ورزشی و .....
از آنجا که این نهادها از شاخههای نهادهای نخستین بهشمار نمیروند، به نهادهای ثانوی یا دومین معروفند و چون برحسب نیاز جوامع بهوجود میآیند، با گسترش جوامع گستردهتر و فراوانتر خواهند شد .
فرق بین نهاد و سازمان :
فرق اساسی بین نهاد و سازمان آن است که نهادها در روند تحولات جامعه و کاکرد آن به وجود میآیند و فرد، مقام یا دولت در پیدایش آن دخالت ندارند. به عبارت دیگر نهادهای اجتماعی از پیش طرحریزی شده نیستند. در حالی که سازمانها یا نظامهای ادرای و آموزشی را مسوولان، معتمدان و مدیران و سرمایهگذاران، دولتها و....طرحریزی کرده و سازمان میدهند. نهاد نوعی رابطه است که جنبه عینی آن خیلی کم است و فقط در رابطه با سازمانها جنبه عینی پیدا میکند. در حالی که سازمان در چارچوب تشکیلات، وسایل، ابزار و عوامل انسانی شاغل در آن، قابل رویت است .
آنگونه که در بالا گفته شد نهادها فرمهای استحکام یافتهای از رفتارها هستند که در کنترل اجتماعی و نیازهای بنیادین اجتماعی بهکار گرفته میشوند و علاوه بر نهادهای اجتماعی اصلی چون خانواده، مدرسه، شغل، مذهب و حکومت نهادهای فرعی وجود دارد که به حسب نیاز جامعه بروز و ظهور پیدا میکند، نهادهایی که متمایز از سازمان اجتماعی هستند و بهصورت کاملا دینامیک در متن جامعه بهوجود میآید.
میگویند فرهنگ هر جامعه، مجموعه همه عناصر رفتاری و خصلتهای آموخته اعضای آن جامعه است . از طرفی در تعاریف علوماجتماعی با دو مفهوم کلان مواجهیم :
1- رفتار اجتماعی
2- نهاد اجتماعی
منظور از رفتار اجتماعی هر نوع رفتاریست که متضمن کنش متقابل دو یا چند انسان باشد.
فرد رفتارهای اجتماعی خود را بر اساس مولفههای متعددی از قبیل فرهنگ، هنجارهای اعتقادی و ارزشی و قانونی مورد قبول جامعه و همچنین نقش خود در اجتماع و هویتی که بهدست میآورد تنظیم میکند .
در یک تقسیمبندی میتوان رفتار اجتماعی را به دو نوع تقسیم کرد : رفتار جامعهپسند و رفتار جامعه ستیز
نهاد اجتماعی اما شیوههای فعالیت اجتماعیست که اکثریت اعضای یک جامعه معین از آنها پیروی میکنند. همه شیوههای رفتار نهادها به وسیله ضمانتهای اجرایی نیرومند، حمایت میشوند. از آن جایی که نهادها تشکیل دهنده شالوده جوامعند شیوههای ثابت رفتار را، که در طول زمان پایدار هستند عرضه میکنند. در یک تعریف دقیقتر جامعهشناسان معتقدند : نهادها فرمهای استحکام یافتهای از رفتارها هستند که در کنترل اجتماعی و نیازهای بنیادین اجتماعی بهکار گرفته میشوند. همچنین ترکیبی هستند از مدلهای فرهنگی که نقش اصلی را در روابط اجتماعی ایفا میکنند. بنابراین نهادهای اجتماعی فرمهای استقرار یافتهای هستند که بر فرد تقدم زمانی دارند و گاهی انسانها حتی از اصل آنها بیاطلاعند، بدین معنی که نهادها در روند تکاملی جامعه پدیدار گشته و ساخته و پرداخته جامعه هستند .
انواع نهادها :
1- نهادهای اصلی یا نخستین؛ که برای رفع حاجتهای حیاتی انسان و بقای جامعه ضروریند. در چنین نهادهایی اعضای جدید جامعه تولد پیدا کرده، تربیت شده و ضروریات حیاتی زندگی برقرار و حفظ میشود. نهادهای اصلی جامعه را پنج کارکرد تشکیل میدهد که عبارتند از :
الف ) تولید نسل و تعیین خویشاوند
ب) تربیت اعضای جدید و انتقال فرهنگ از نسلی به نسل دیگر
ج ) تولید و توزیع کالاها و خدمات
د ) تدارک برای استفاده مشروع از قدرت برای استقرار نظام اجتماعی
ه ) رابطه انسان با ماورای طبیعت
هریک از نهادها شیوه منطقی برای برآوردن یک نیاز عمومی جامعه است. نهادها با ساختها، روابط، هنجارها و شیوههای رفتاری خاص خود ضمن برآوردن این نیازها به ایجاد و حفظ نظم و ثبات اجتماعی مدد میرسانند. نهادهایی که این وظایف را به عهده دارند عبارتند از:
الف ) خانواده ب ) آموزش و پرورش ج ) اقتصاد د ) حکومت ه ) دین
هر نهاد اجتماعی دارای یک سری کارکرد ، پایگاه و نهاد فرعیست؛ برای مثال نهاد اجتماعی دین از نظر جامعهشناسان دارای کاکردهای ایمان، آرامش ذهن و روحیه کاری و پایگاهش در روحانیون، کشیشها و راهبههاست. نهادهای فرعی که زیرمجموعه نهاد اجتماعی دین هستند، بهعنوان مثال فرقهها، اوقاف، نماز جمعهها و ...هستند .
2- نهادهای فرعی و موقتی : که نهادهای عام و دومین نیز نامیده میشوند و به نیازهای درجه دوم انسان پاسخ میدهند. لذا عمومیت و ضرورت جهانی ندارند. مانند نهادهای تجاری، تفریحی و ورزشی و .....
از آنجا که این نهادها از شاخههای نهادهای نخستین بهشمار نمیروند، به نهادهای ثانوی یا دومین معروفند و چون برحسب نیاز جوامع بهوجود میآیند، با گسترش جوامع گستردهتر و فراوانتر خواهند شد .
فرق بین نهاد و سازمان :
فرق اساسی بین نهاد و سازمان آن است که نهادها در روند تحولات جامعه و کاکرد آن به وجود میآیند و فرد، مقام یا دولت در پیدایش آن دخالت ندارند. به عبارت دیگر نهادهای اجتماعی از پیش طرحریزی شده نیستند. در حالی که سازمانها یا نظامهای ادرای و آموزشی را مسوولان، معتمدان و مدیران و سرمایهگذاران، دولتها و....طرحریزی کرده و سازمان میدهند. نهاد نوعی رابطه است که جنبه عینی آن خیلی کم است و فقط در رابطه با سازمانها جنبه عینی پیدا میکند. در حالی که سازمان در چارچوب تشکیلات، وسایل، ابزار و عوامل انسانی شاغل در آن، قابل رویت است .
آنگونه که در بالا گفته شد نهادها فرمهای استحکام یافتهای از رفتارها هستند که در کنترل اجتماعی و نیازهای بنیادین اجتماعی بهکار گرفته میشوند و علاوه بر نهادهای اجتماعی اصلی چون خانواده، مدرسه، شغل، مذهب و حکومت نهادهای فرعی وجود دارد که به حسب نیاز جامعه بروز و ظهور پیدا میکند، نهادهایی که متمایز از سازمان اجتماعی هستند و بهصورت کاملا دینامیک در متن جامعه بهوجود میآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.