سپنتا مردي از تبار تجددخواهان
مهرشاد متينفر: نام «ساسان سپنتا» خاطره و اذهان ما را بهسوی آثار جاودان موسیقی گذشتگان و نداهای بهیادماندنی موسیقی قدیمی میکشاند. بدون شک اگر کوششهای ایشان نبود ما کمتر از آواز «سید رحیم»، «قمر»، «ظل» و ساز «آقا حسینقلی»، «درویشخان»، «سماعی» و ... چیزی میدانستیم.
ما واردشدن خود به گذشته موسیقی ایرانی و چگونگی چینش خاطرات و تخیلاتمان، وقتی در کوچهباغهای شهر در آن روزهای خاطرهانگیز، قمر و تاج و بنان آواز سر میدادند؛ وقتی نیداود و درویش و سماعی سازشان همه را مسحور میکرد، همهوهمه را مدیون او هستیم.
«ساسان سپنتا» در سال 1313 ه.ش در یک خانواده با فرهنگ و فرهیخته متولد شد. وی فرزند «عبدالحسین سپنتا» کارگردان فیلم «دختر لر» ( نخستین فیلم ناطق سینمای ایران) بود. «عبدالحسین سپنتا» با موسیقی مانوس و نیز تصنیفهایی را در فیلمهایش خوانده بود. «ساسان سپنتا» تحصیلات خود را در دوره کارشناسی زبان و ادبیات فارسی و بعد در دوره های کارشناسی ارشد و دکترا در رشته زبانشناسی پایان برد.
تحقیقات علمی سپنتا ترکیبی از سه رشته موسیقی، زبانشناسی و الکترونیک بود. ایشان از معدود موسیقیدانانی شمرده میشد که به حق در چندین رشته صاحب نظر بود. زبان شناسی، موسیقی، الکترواکوستیک، تحلیل آثار صوتی، نسخهشناسی صوتی از جمله رشتههای تخصصی ایشان بود که ماحصل یک عمر تحقیقاتشان در نشریات (بهخصوص در مجله موزیک ایران و فصلنامه ماهور)، حدود بیش از صدوپنجاه مقاله و نیز دو کتاب ارزنده یعنی «چشمانداز موسیقی ایران»، «تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران» و نیز تصحیح و تکمیل جلد سوم کتاب خالقی با نام «سرگذشت موسیقی ایران» و کتاب «آواشناسی فیزیکی زبان فارسی» بود.
کار مهم و ارزشمند دکتر سپنتا در سال 1338 صورت گرفت که آثار صوتی نفیس استادان موسیقی عصر ناصرالدینشاه را که بر استوانههای مومی دستگاه فونوگراف (حافظ الاصوات) ضبط و ثبت شده بود را بازیابی صوتی و احیا نمود. این آثار حدود بیش از 60 سال، بهخاطر عدم راهکارهای فنی بدون استفاده و متروک مانده بود. ایشان این کار را با توصیه زندهیاد «خالقی» شروع نمود و خالقی نیز سپنتا را تشویق کرد که نزد «دوستمحمدخان معیرالممالک» یکی از شاهزادگان قاجار برود و استوانههای موروثی خانواده را احیا کند. سپس سپنتای جوان موفق شد تا نظر معیرالممالک را جلب کند تا به احیای این آثار بپردازد. سرانجام بعد از چندماه تلاش و کوشش، سپنتا چند لوله فونوگراف را با موفقیت روی نوار ضبط می کند.
او از سال 1339 کارمند فنی شبکه بیسیم در وزارت راه شد و بعد از کسب موفقیت در آزمون آموزش حین خدمت، به ایالات متحده آمریکا اعزام شد و به ادامه کارآموزی و تحصیل در رشته الکترونک پرداخت و سپس در موسسه معروف «R.C.A» در ایالت نیوجرسی به کار مشغول شد و در رشته علوم ارتباطات در دانشگاه میشیگان درس خواند. وی بعد از مراجعه به ایران در دوره مترجمی دانشگاه تهران و مدرسه عالی ترجمه و همچنین در دانشکده فنی وزارت راه به تدریس پرداخت و بعد از مدتی برای مطالعه به دانشگاه «درهام» انگلستان رفت و سپس کار تدریس را در دانشگاه اصفهان ادامه داد.
سپنتا در زمینه موسیقی در دوران جوانی ویلن را نزد «آرمیک گورگین» آغاز نمود و سپس نزد استادان برجستهای چون «علینقی وزیری»، «روحالله خالقی»، «ابوالحسن صبا» و «محمود تاجبخش» فراگیری موسیقی را ادامه داد. از این رو، باید گفت سپنتا مردی از تبار تجددخواهان موسیقی ایران بود و این تفکر تا آخرین روزهای زندگی در تمام آثار، نوشتهها و گفتههایش هویدا بود. او نماینده علمی مکتب فکری نوگرایی در موسیقی ایران محسوب میشد که از تفکرات وزیری و خالقی و صبا برخاسته بود.
همانطور که گفته شد دکتر ساسان سپنتا سالها تحقیقاتی در زمینه الکترواکوستیک موسیقی ایران داشته است. ایشان بعد از دستیابی به آثار ممتاز استادان موسیقی به تحقیقات الکترواکوستیکی و تجزیهوتحلیل و ویژگیهای اجرایی آنها پرداخته است. دکتر سپنتا بخشهایی از آثار استادان موسیقی را انتخاب و بر روی دستگاه طیفنگار ضبط و پس از طی فرایند مربوطه، طیفنگاشته را ثبت میکردند تا نشانههای اکوستیکی قطعه مورد نظر معین شود.
ما در اینجا یک نمونه از کارهای استاد سپنتا را انتخاب کردیم تا با روش علمی ایشان بیشتر آشنا شویم. یکی از این نمونهها آوازی از دوران جوان «تاج اصفهانی» در دستگاه همایون Re است. شهرت این صفحه به تحریر جالب تاج مربوط میشود که در گوشه بیداد اجرا شده که به تحریر فلکی معروف است. بنابر اندازهگیری دکتر سپنتا تحریر مذکور از محور نت 439=La هرتز(Hz) شروع شده و به تدریج شامل «ویبراتو» (Vibrato)های منظم بین فرکانسهای 465 هرتز و 520 هرتز میشود که از همینجا روی طیفنگاشته مورد نظر ثبت شده است.
آثار و تحقیقات ارزشمند دکتر سپنتا از طرف دانشگاه «درهام»، «سازمان جهانی یونسکو»، «دانشگاه اصفهان»، «کنسرواتور شیان»، «انجمن خاورشناسان شوروی سابق (تاجیک)» و «موسسه بین المللی «لینگافن» (لندن) مورد تقدیر رسمی قرار گرفته است. ایشان در کنگره بینالمللی «باربد» که در تاریخ اردیبهشتماه 1369 در شهر دوشنبه جمهوری تاجیکستان برگزار شد بهعنوان نخستین سخنران در مود موسیقی ایرانی دوره ساسانی و مختصات موسیقیایی باربد سخنرانی کرد. سرانجام دکتر ساسان سپنتا این مرد ارزشمند موسیقی ایران در تاریخ 3 آبان 1393 در سن 80 سالگی در خانهاش در اصفهان درگذشت.
روزنامه شرق یاد و خاطره این محقق گرانقدر را گرامی میدارد.
مهرشاد متينفر: نام «ساسان سپنتا» خاطره و اذهان ما را بهسوی آثار جاودان موسیقی گذشتگان و نداهای بهیادماندنی موسیقی قدیمی میکشاند. بدون شک اگر کوششهای ایشان نبود ما کمتر از آواز «سید رحیم»، «قمر»، «ظل» و ساز «آقا حسینقلی»، «درویشخان»، «سماعی» و ... چیزی میدانستیم.
ما واردشدن خود به گذشته موسیقی ایرانی و چگونگی چینش خاطرات و تخیلاتمان، وقتی در کوچهباغهای شهر در آن روزهای خاطرهانگیز، قمر و تاج و بنان آواز سر میدادند؛ وقتی نیداود و درویش و سماعی سازشان همه را مسحور میکرد، همهوهمه را مدیون او هستیم.
«ساسان سپنتا» در سال 1313 ه.ش در یک خانواده با فرهنگ و فرهیخته متولد شد. وی فرزند «عبدالحسین سپنتا» کارگردان فیلم «دختر لر» ( نخستین فیلم ناطق سینمای ایران) بود. «عبدالحسین سپنتا» با موسیقی مانوس و نیز تصنیفهایی را در فیلمهایش خوانده بود. «ساسان سپنتا» تحصیلات خود را در دوره کارشناسی زبان و ادبیات فارسی و بعد در دوره های کارشناسی ارشد و دکترا در رشته زبانشناسی پایان برد.
تحقیقات علمی سپنتا ترکیبی از سه رشته موسیقی، زبانشناسی و الکترونیک بود. ایشان از معدود موسیقیدانانی شمرده میشد که به حق در چندین رشته صاحب نظر بود. زبان شناسی، موسیقی، الکترواکوستیک، تحلیل آثار صوتی، نسخهشناسی صوتی از جمله رشتههای تخصصی ایشان بود که ماحصل یک عمر تحقیقاتشان در نشریات (بهخصوص در مجله موزیک ایران و فصلنامه ماهور)، حدود بیش از صدوپنجاه مقاله و نیز دو کتاب ارزنده یعنی «چشمانداز موسیقی ایران»، «تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران» و نیز تصحیح و تکمیل جلد سوم کتاب خالقی با نام «سرگذشت موسیقی ایران» و کتاب «آواشناسی فیزیکی زبان فارسی» بود.
کار مهم و ارزشمند دکتر سپنتا در سال 1338 صورت گرفت که آثار صوتی نفیس استادان موسیقی عصر ناصرالدینشاه را که بر استوانههای مومی دستگاه فونوگراف (حافظ الاصوات) ضبط و ثبت شده بود را بازیابی صوتی و احیا نمود. این آثار حدود بیش از 60 سال، بهخاطر عدم راهکارهای فنی بدون استفاده و متروک مانده بود. ایشان این کار را با توصیه زندهیاد «خالقی» شروع نمود و خالقی نیز سپنتا را تشویق کرد که نزد «دوستمحمدخان معیرالممالک» یکی از شاهزادگان قاجار برود و استوانههای موروثی خانواده را احیا کند. سپس سپنتای جوان موفق شد تا نظر معیرالممالک را جلب کند تا به احیای این آثار بپردازد. سرانجام بعد از چندماه تلاش و کوشش، سپنتا چند لوله فونوگراف را با موفقیت روی نوار ضبط می کند.
او از سال 1339 کارمند فنی شبکه بیسیم در وزارت راه شد و بعد از کسب موفقیت در آزمون آموزش حین خدمت، به ایالات متحده آمریکا اعزام شد و به ادامه کارآموزی و تحصیل در رشته الکترونک پرداخت و سپس در موسسه معروف «R.C.A» در ایالت نیوجرسی به کار مشغول شد و در رشته علوم ارتباطات در دانشگاه میشیگان درس خواند. وی بعد از مراجعه به ایران در دوره مترجمی دانشگاه تهران و مدرسه عالی ترجمه و همچنین در دانشکده فنی وزارت راه به تدریس پرداخت و بعد از مدتی برای مطالعه به دانشگاه «درهام» انگلستان رفت و سپس کار تدریس را در دانشگاه اصفهان ادامه داد.
سپنتا در زمینه موسیقی در دوران جوانی ویلن را نزد «آرمیک گورگین» آغاز نمود و سپس نزد استادان برجستهای چون «علینقی وزیری»، «روحالله خالقی»، «ابوالحسن صبا» و «محمود تاجبخش» فراگیری موسیقی را ادامه داد. از این رو، باید گفت سپنتا مردی از تبار تجددخواهان موسیقی ایران بود و این تفکر تا آخرین روزهای زندگی در تمام آثار، نوشتهها و گفتههایش هویدا بود. او نماینده علمی مکتب فکری نوگرایی در موسیقی ایران محسوب میشد که از تفکرات وزیری و خالقی و صبا برخاسته بود.
همانطور که گفته شد دکتر ساسان سپنتا سالها تحقیقاتی در زمینه الکترواکوستیک موسیقی ایران داشته است. ایشان بعد از دستیابی به آثار ممتاز استادان موسیقی به تحقیقات الکترواکوستیکی و تجزیهوتحلیل و ویژگیهای اجرایی آنها پرداخته است. دکتر سپنتا بخشهایی از آثار استادان موسیقی را انتخاب و بر روی دستگاه طیفنگار ضبط و پس از طی فرایند مربوطه، طیفنگاشته را ثبت میکردند تا نشانههای اکوستیکی قطعه مورد نظر معین شود.
ما در اینجا یک نمونه از کارهای استاد سپنتا را انتخاب کردیم تا با روش علمی ایشان بیشتر آشنا شویم. یکی از این نمونهها آوازی از دوران جوان «تاج اصفهانی» در دستگاه همایون Re است. شهرت این صفحه به تحریر جالب تاج مربوط میشود که در گوشه بیداد اجرا شده که به تحریر فلکی معروف است. بنابر اندازهگیری دکتر سپنتا تحریر مذکور از محور نت 439=La هرتز(Hz) شروع شده و به تدریج شامل «ویبراتو» (Vibrato)های منظم بین فرکانسهای 465 هرتز و 520 هرتز میشود که از همینجا روی طیفنگاشته مورد نظر ثبت شده است.
آثار و تحقیقات ارزشمند دکتر سپنتا از طرف دانشگاه «درهام»، «سازمان جهانی یونسکو»، «دانشگاه اصفهان»، «کنسرواتور شیان»، «انجمن خاورشناسان شوروی سابق (تاجیک)» و «موسسه بین المللی «لینگافن» (لندن) مورد تقدیر رسمی قرار گرفته است. ایشان در کنگره بینالمللی «باربد» که در تاریخ اردیبهشتماه 1369 در شهر دوشنبه جمهوری تاجیکستان برگزار شد بهعنوان نخستین سخنران در مود موسیقی ایرانی دوره ساسانی و مختصات موسیقیایی باربد سخنرانی کرد. سرانجام دکتر ساسان سپنتا این مرد ارزشمند موسیقی ایران در تاریخ 3 آبان 1393 در سن 80 سالگی در خانهاش در اصفهان درگذشت.
روزنامه شرق یاد و خاطره این محقق گرانقدر را گرامی میدارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.