ناموزونی سرمایهگذاری نه ناموزونی توسعه
توسعه منطقهای، خواست یا آرزو
جواد رحیمپور: خواست توسعه، بیش ازیک قرن و مقارن با تحولات نظامی، سیاسی و اجتماعی عصر قاجار در ایران از گسترش عام برخوردار شده است. تکامل نسبی این اراده با فروافتادن نظام قاجار و از ابتدای قرن چهاردهم شمسی، خود را در قالب ساخت راهآهن سراسری نشان میدهد. از گذشته، توسعهخواهی ایرانیان، با نوعی صنعتیسازی کشور همراه بوده است. اما آنچه نقطه عطف در فرایند توسعهخواهی محسوب میشود، تدوین برنامههای توسعه هفتساله و پنجساله است. ارزیابی کلان اجرای برنامههای توسعه قبل و بعد از انقلاب، نشان میدهد که علاوه بر وقوع انحراف در برنامههای مصوب، عدمتوازن منطقهای محسوسی در کشور شکل گرفته است؛ بهعبارتدیگر توسعه کشور به صورت قطبی شکل گرفته است و شاهد عقبماندگی بخشهای بزرگی از پهنه سرزمینی، از دستاوردهای توسعه هستیم.
برخی از مناطق کشور در تجربه نظام برنامهریزی 54ساله کشور، آنچنان بکر و دستنخورده باقی ماندهاند که خصلت ملی و جامع سرزمینی برنامههای توسعه را زیر سؤال میبرند. اکنون این سؤالات مطرح هستند که آیا این عدمتوازن، از درون اسناد توسعه کشور تراوش کرده است یا در سطح اجرا بهوجود آمده است؟
در مورد چرایی عدم توازن منطقهای گفتوگویی با آقایان دکتر علی عبدالعلیزاده و مهندس احمد خرم داشتهایم. این دو، سالها در مسئولیتهای مختلف بهویژه در وزارت راهوشهرسازی و استانداری آذربایجانشرقی، خوزستان، هرمزگان و همدان ضمن تجربه و مدیریت منطقهای توسعه، خود در مقام وزارت، در تهیه و تدوین و تصمیمسازی برنامهریزی توسعه در حوزههای مرتبط نقش موثری داشتهاند.
توسعه منطقهای در کشورمان چه جایگاهی در اسناد توسعه ملی دارد؟
خرم: بحث توسعه منطقهای با گذشت 36سال از استقرار نظام جمهوری اسلامی از چارچوب و طرح مناسبی برخوردار نشده است. البته شاید بگویید مگر توسعه ملی سندی داشته است که توسعه منطقهای داشته باشد؟ ما به دلیل اینکه اقتصادمان یک اقتصاد دلالی است و از اقتصاد تولیدی و خدمات مولد برخوردار نیستیم، حاکمیت نتوانسته است با وجود منابعی که دراختیار دارد، نقش خود را در توسعه ملی ایفا كند. نتوانسته است زیرساختهای توسعه و خود توسعه را پوشش دهد. تحقق توسعه منطقهای، مستلزم اجرای زیربناهایی است که در فرایند توسعه ایجاد شده است.
ما 80سال است که داریم همچنان راهآهن، جاده، بندر و فرودگاه میسازیم. البته در برخی موارد مانند تأسیسات زیربنایی آب، برق و مخابرات، بیش از 80سال سابقه ایجاد کردهایم. بااینحال آنچه از نیازهای زیربنایی در زمینه راه باقی مانده این است که در زمینه زیربناهای راه و حملونقل چناچه به منوال سالهای 82-70 پیش برویم، باید بین 90 تا صدسال دیگر همچنان بسازیم. حال آنکه در روند توسعه اگر زیربناها آماده نباشند، زیربناهای قبلی کهنه میشوند و باید از ابزار کهنه استفاده کنیم. باید جادهها با سطح سرویس بالاتر ساخته شود تا حملونقلی روان، ایمن، ارزان و سریع داشته باشیم. درآمد دولت سازندگی و دولت اصلاحات، بسیار کمتر از هشت سال احمدینژاد بود.
در توسعه ریسندگی و بافندگی که چهار یا پنج استان را دربر میگرفت، به دلیل اینکه ما نتوانستیم سرمایهگذاری و حمایت روشنی از بخش خصوصی به عمل آوریم، این صنعت به مرگ تدریجی دچار شد و امروز میبینید که استانهای یزد و اصفهان و شهر کاشان که مرکز ریسندگی و بافندگی هستند، هیچ حرفی برای گفتن ندارند. ما از ترکیه در صنعت نساجی دهها سال عقب هستیم درحالیکه آنها با نساجی نسبت به ما آشنایی زیادی نداشتند. ترکیه، 15 الی 20 سال است که صاحب صنعت نساجی شده است ولی از ما به سرعت پیش افتاده است؛ زیرا ترکیه از زیرساختهای آماده در توسعه ملی و توسعه منطقهای برخوردار است. برای تحقیق، توسعه و شتاب گرفتن توسعه، زیربناها، سند مطالعهشده، حمایت از بخش خصوصی، توجه به نیروی انسانی، مدیریت و کارشناسی لازم داریم که درحالحاضر، بیتوجهی شدیدی نسبت به همه این عوامل و بهویژه نیروی انسانی میشود. این بیتوجهیها باعث شده علاوه بر توسعه منطقهای، توسعه ملی نیز تهدید شود.
در سند چشمانداز 20ساله مقرر شده ما درسطح منطقه رتبه اول تولید دانش، تکنولوژی و توسعه همهجانبه را داشته باشیم؛ ولی روند موجود نشان میدهد که این خواست، دارد به آرزو و خواب و خیال تبدیل میشود.
آقای مهندس خرم بهنوعی تأکید داشتند که اسناد توسعه ملی و منطقهای ما دارای ضعفهای درونی هستند، به نظر جنابعالی، آیا چنین ضعفی در اسناد توسعه وجود دارد و درصورت وجود، چرا شاهد این ضعف در تهیه اسناد توسعه هستیم؟
عبدالعلیزاده: علت اصلی اینکه برنامههای توسعه، متوازن تدوین و اجرا نشده است عدم حضور مردم در فرایند برنامهریزی بوده است. تمام فرایند 10 برنامه، هفت و پنجساله این بوده است که تعدادی از کارشناسان دستگاههای اجرایی به همراه کارشناسان سازمان مدیریت، به صورت محدود، عهدهدار تصمیمگیری و برنامهریزی بودهاند.
در تمام مراحل تهیه و اجرا که عبارت از تدوین برنامه توسط سازمان مدیریت و توزیع منابع در هماهنگی با خزانه و انتخاب پیمانکار است، مردم هیچ نقشی ندارند. روشن است برنامهریزی در جمع محدودی تهیه میشود و آنها نیز با نگاه محدودی مسائل را میبینند. در نامهای که به آقای دکتر نوبخت، ریاست سازمان مدیریت و برنامهریزی در دوره جدید نوشتم، گفتهام که شما سازمان مدیریت و برنامهریزی را از انحصار کارشناسان آن سازمان بیرون بیاورید. امروز در کشورمان کارشناسان و فرهیختگان زیادی در حوزههای مختلف وجود دارند و باید ترتیبی داده شود تا نقطه نظرات مردم در تدوین برنامهها دیده شود.
اگر بتوانیم مردم را در برنامهریزی شریک کنیم، توسعه، ارزانتر و سریعتر اتفاق میافتد و اگر نتوانیم مردم را در برنامهریزی مشارکت دهیم این تقصیر ماست که صاحبان اصلی و پایههای توسعه را به بازی نگرفتهایم.
شاهد هستیم چند نقطه از کشور، جمعیتی بیش از ظرفیت دارند و تمامی سرمایههای اجتماعی و داراییهای طبیعی، در این مناطق به کار گرفته شده است و از طرفی هوا آلوده و منابع آب و خاک تخریب شده است. همچنین دزدی، فساد و ناامنی در همه مناطق کشور تسری پیدا کرده است. در مناطق محروم کشور و ازجمله چند شهر، فقر بیداد میکند. آسيب و تخریبی که به محیط زیست وارد شده پیامد این فقر است که در بیشتر مناطق کشور حاکم است.
اگر سازمان مدیریت و برنامهریزی، مردم را محور برنامهریزی قرار دهد، آن وقت مردم هم آگاهی پیدا میکنند و پا به پای برنامهریزان، رشد فکری، اقتصادی و سرمایههای اجتماعی در همه مناطق پیدا میشود.
آقای دکتر عبدالعلیزاده همچنانکه آقای مهندس خرم نیز اشاره داشتند ما 80سال است داریم زیرساخت میسازیم. به نظر جنابعالی چرا اسناد توسعه، ما را به این سمت هدایت کردهاند و ضمن عدم توازن منطقهای، در دسترسی به اهداف پیشبینیشده در این اسناد با مشکل روبهرو شدهایم.
حدود 90 سال است که در ایران حالوهوای توسعه وجود دارد. از زمان سرکارآمدن، رضاخان با احداث راهآهن، نساجی و صنعت قند میخواست ایران را توسعه بدهد و صنعتی کند و این بحث همچنان ادامه دارد. در سال 1337 اولین برنامه هفتساله توسعه تصویب و اجرا میشود. در زمان محمدرضاشاه، پنج برنامه توسعه شامل دو برنامه هفتساله و سه برنامه توسعه جمعا 29 سال اجرا شده است. بعد از خاتمه جنگ نیز پنج برنامه توسعه پنجساله یعنی 25سال برنامهریزی توسعه را شاهد هستیم؛ بهعبارتدیگر قبل و بعد از انقلاب 54 سال برای توسعه برنامهریزی شده است اما نتیجه این است که توسعه نیافتهایم.
در مقایسه با ما، کشور مالزی به رهبری ماهاتیر محمد در 26 سال توانست از هیچ، به کشوری تبدیل شود که جوانان برای کار و تحصیل به آنجا میروند. کرهجنوبی که اولین دوره برنامهریزی کشورمان در سال 1330، یک کشور به بنبسترسیده بود و چارهای برای گریز از بدبختی نداشت، الان کشوری است که بازار ما را تسخیر کرده است. روزی که ما پیکان تولید میکردیم، کرهایها حسرت تولید یک چرخ را داشتند اما امروز پولدارهای ما افتخارشان این است که خودروهای کرهای سوار میشوند.
ما زمان زیادی برای توسعه صرف کردیم، برنامه برای اجرا و درآمد هم داشتیم اما اولین انحراف ما در برنامهریزی توسعه، فروش منابع طبیعی و معادن و خالیکردن زیرپاست. فروش منابع طبیعی به توسعه منجر نمیشود. توسعه باید متکی به کار و کوشش جمعیت کشور باشد. ناموزونی سرمایهگذاری در کشور است که بیعدالتی محسوب میشود. من عمدا میگویم ناموزونی سرمایهگذاری نه ناموزونی توسعه، زیرا ما توسعه پیدا نکردهایم و تنها سرمایهگذاری صورت گرفته است که آن هم ناموزون بوده است.
حتی حکومت مرکزی قبل و بعد از انقلاب هم که منابع طبیعی را فروخته است، درآمد آن را عادلانه در کشور توزیع نکرده است. نتیجه این بیعدالتی این است که ما یک شهر 14میلیوننفری داریم و شاهد روستاهای بربادرفته هستیم. در دنیا نیز اثبات شده است که عقبماندگی کشورها و جوامع، نتیجه بیعدالتی است.
مولفه بعدی عدم توسعهیافتگی کشور، شفافنبودن، حسابهای دولتی است. درست است که همه برنامههای پنجساله یا هفتساله در مجلس به تصویب رسیدهاند، ولی هزینه این برنامهها و منابع درآمدی برنامههای توسعه هرگز شفاف نبودند. پیامد شفافنبودن هزینههای اجرایی، فسادی است که در طول 90 سال، کشور را فرا گرفته است و در پایان هر دوره برنامه توسعه، چهرههای شاخصی که در توسعه نقش داشتهاند، اغلب به عنوان سوءاستفادهگر، تحت تعقیب قرار گرفتهاند.
با توجه به برگزاری انتخاباتهای متعدد و وجود پارلمان، نماد شوراها، نمیتوان به نقش مردم در تدوین برنامههای توسعه اذعان کرد. اصولا رویکرد اجرایی مردم به برنامههای توسعه با دولتها چه تفاوتهایی دارد؟
خرم: مقدمه تکیهکردن به مردم این است که حاکمیت خود را سبک کند. با این هیکل حجیم، دولت و دستگاههای حاکمیتی نمیتوانند حرف از توسعه بزنند. مسئله خصوصیسازی و کمکردن بار و حجم دولت و دستگاهها و شرکتهای حاکمیتی را چقدر جدی گرفتیم؟ اینکه بگوییم در کشور انتخابات داریم و وزرا را نمایندگان مجلس انتخاب میکنند، این مشارکت مردم نیست. مشارکت مردم وقتی مصداق پیدا میکند که صدای مردم شنیده شود. مردم ابزار نظارت را هم داشته باشند. یکی از صداهای مردم نیازمندی آنها برای توسعه است. بحران بیکاری را حاکمیت تشخیص میدهد، اما آیا میتواند آن را برطرف کند؟ وقتی کارشناسان حاکمیت قدمی برای حل بیکاری برمیدارند، طرحهایی را کلنگ میزنند که واحدهای بزرگ صنعتی را شامل میشود. این در حالی است که وقتی پای صحبت بیکاران بنشینیم و بخواهیم این مشکل را حل کنیم، میبینیم که افراد با سرمایههای اندک، کارهایی را شروع میکنند که رویکرد صنایع بزرگ را ندارد؛ یعنی فرق نگاه مردم و کارشناسان و حاکمیت را به حل معضل بیکاری نشان میدهد. مردم خود میخواهند از پای کوه بالا بروند درحالیکه کارشناسان و حاکمیت به کارهای بزرگ و نوک قله توجه نشان
میدهند. اکنون سؤال این است که چگونه میتوانیم فرایند توسعه را مردمی کنیم یا مردم را به صحنه توسعه بیاوریم؟ تصور من این است که 90 سال اراده توسعه با پول دولت و حاکمیت و بدون حضور مردم کافی است.
از سال 1303، 90 سال قبل، دولت بدون درآمد نفت، توسعه را شروع کرده است. در آغاز با دریافت مالیات از قند و شکر، راهآهن ساخته است. به تدریج که درآمد نفت افزایش یافته است، هوس کردند که تمدن بزرگ بسازند. به جز مقطع جنگ، هرچه درآمد نفتی بیشتر شد، بودجه جاری مملکت، منابع مالی پروژهها یا بودجه عمرانی را بلعید و هرچه پیش آمدیم، زیربناهای تولید قربانی هزینههای جاری دولت شد. توسعه هم افزایش پیدا کرد. برای اینکه صدای مردم شنیده شود یکی از راهها، شوراهاست؛ اما اکنون کسی از آنها اطلاعات نمیخواهد. در دولت آقای روحانی، از شورای هماهنگی تشکلهای مهندسی خواستهاند در مدت یک هفته درخصوص تغییر شرایط عمومی پیمان و نظام فنی- اجرایی نظر بدهند. این رویه و اخذ نظرات یک هفتهای باید مورد تجدیدنظر قرار بگیرد.
اخیرا آقای دکتر نوبخت گفتهاند دولت به این نتیجه رسیده است که بیش از 50 محور برنامهریزی وجود دارد که میتوانند از مجموعه مهندسی کشور کمک بگیرند. اگر برنامه ششم در فضای دولت آقای روحانی به برنامهای شورایی تبدیل شود و از بخش خصوصی در تنظیم برنامه پنجساله و بودجه سالانه کمک بگیرند، روند توسعه کشور میتواند شکل دیگری به خود بگیرد و بتوانیم تغییرات را احساس کنیم. ما ابزار را داریم و تشکلها باید تأثیرگذار باشند.
باید روندی شکل بگیرد که مشاوری صاحبنام بهعنوان عامل چهارم، مرجع بررسی برنامههای پیشنهادی و سازمان مدیریت تصویبکننده طرح باشد. در برنامه چهارم، در روند تصمیم، بررسی، تصویب، تجدیدنظر طرحهای جامع این اتفاق افتاد و کارهای خوبی ارائه شد. باید کاری کنیم که «انجياو»ها (تشکلهای مردمنهاد) نظر بدهند و طرحها نظر دولتیها نباشد.
در طول این 36 سال، دولت آقای خاتمی با تشکیل شوراها و استقبال از تشکیل «انجياو»ها در عمل نشان داد، بیشترین میزان اتکا به مردم را در دستور کار دارد.
آقای روحانی نیز مایل است نهادهای مدنی شکل بگیرند، ولی دولت ایشان در تصمیمگیری مقداری کند است.
آقاي خرم اشاره کردید که دولت نگاهش به ایجاد برنامههای بزرگ است اما مردم با کارهای کوچک میخواهند و میتوانند روند توسعه را طی کنند. با توجه به مسئولیتتان در وزارت راه چه تجربهای در این زمینه دارید؟
خرم: من زمان مسئولیتم در وزارت راه، رفتم بندرعباس. از سال 63، اسکله و موجشکن و... در بندرعباس احداث و کشتیسازی خلیجفارس در پروژه کشتیسازی صدرا نیز فعال شده است. وقتی شرکت صدرا را با تأسیسات کره مقایسه میکنید، خجالت میکشید. آنها با سفارش ساخت 70 فروند کشتی از سوی ما، الان جزو سه کشور کشتیساز جهان هستند. من معتقدم همه بیعدالتیهای که حاکم شده است ناشی از عدم درک درست و سطحینگری جامعه ما بوده است. این لطمه را ابتدائا از اینجا خوردیم. همچنین برای رسیدن به توسعه، عبور از خط قرمز منافع ملی به زیانمان خواهد بود. ما در موارد بسیار نادر منافع ملی را در اولویت اول قرار دادهایم. همه جا منافع باندی و شخصی از ارجحیت برخوردارند و تا منافع ملی با ارادهای واحد شکل نگیرد، توسعه موزون اتفاق نخواهد افتاد.
در همین قضیه کشتیسازی، در این بازدید گفتم من فهمیدم چرا کشتیساز نشدیم؛ زیرا اگر میخواستیم کشتیسازی راه بیندازیم باید ابتدا از لنجسازان حمایت میکردیم. ما میخواستیم با کارشناسان تهرانی و تحصیلکرده و با همراهی خارجیها کشتیسازی به وجود آوریم. کرهایها رفتند، هفت الی هشت نفر از متخصصان کرهای را که در کشتیسازیهای پیشرفته در سطح دنیا مشغول بودند را پیدا کردند و گفتند همه امکانات را به شما میدهیم تا در کره کشتی بسازید. آنها شرکت هیوندایی را راه انداختند و دوبار هم ورشکست شدند. اما کرهایها هر بار از آنها حمایت کردند.
مطالعه این تجربه نشان میدهد که ما در صنعت کشتیسازیمان مردم راحذف کردیم، لنجسازان قدیمی را حذف کردیم، دلارهایمان نیز تباه شد و 25 سال فرصت را از دست دادیم. با این روش ما هیچوقت به توسعه نمیرسیم.
آقای عبدالعلیزاده، با توجه به مسئولیتتان در وزارت مسکن و نقشی که در تدوین برخی اسناد توسعه داشتهاید، به نظر جنابعالی آیا منافع ملی هنوز فهرست نشده است؟
جمعبندی فهرست منافع ملی در واقع همان طرح آمایش سرزمین است. برای این کار میتوان کارشناسان مختلف را گردهم آورد تا مسائل و منافع ملی را جمعبندی کنیم. اما باز هم تاکید میکنم تدوین برنامه بدون حضور مردم و جامعهای که گروه کثیری از متخصصان در زمینههای مختلف دارد، کار مطلوبی نیست؛ یعنی با یک کاسهای میخواهیم، کار دریا را بکنیم. قاعده این بازی باید عوض شود. نگاه دولت باید عوض شود. اینکه حکومت میتواند به تنهایی تبعیض را از بین ببرد یا حکومت میتواند به تنهایی در مقابل بحرانها و مشکلات ایستادگی كند تفکر نادرستی است. حکومت در تمام این موارد نیازمند پشتیبانی مردم است.
آقای عبدالعلیزاده، آقای خرم در فرایند توسعه، نوعی توجه به کارآفرینان صنعتی را مورد اشاره قرار دادند. به نظر شما آیا صنعتیشدن حتی با تاکید بر کارآفرینان، ما را به توسعه و توازن منطقهای نزدیک میکند؟
من مقداری نگاهم با دکتر احمد خرم متفاوت است. معتقدم ما توسعه را نفهمیدیم و توسعه نیافتهایم. توسعه، گمشده امروز ماست. 90 سال است که مفهوم توسعه گم شده است. اینکه همه باسواد باشند، یا ذوبآهن داشته باشیم، کشتیسازی و هواپیماسازی داشته باشیم، افراد شاغل باشند، توسعه حاصل میشود، به زعم من توسعهیافتگی نیست. الان هرکس برداشت خود را از توسعه ارائه میکند. حداقل کاری که میتوانیم انجام دهیم، این است که در بین کارشناسان، مفهوم توسعه را واحد کنیم. توسعه، کشمکش ذهنی ماست. برای حل این کشمکش ذهنی، توسعه باید جایی باشد که در آن به نیاز مردم پاسخ داده شود. بدون این نگاه، برنامههای ما به سرمایههای نسل آینده، لطمه میزند. ما نفت میفروشیم از کاسه سهم نفت آیندگان. سهم نفت نسل ما در آستانه انقلاب 40 سال قبل فروخته شده بود. 80 سال است که فروش نفت جدی شده است. الان طوری شده است که فروش نفت جوابگوی نیاز امروز ما نیست. آقای دکتر رنانی مطالعاتی انجام داده است که در آینده نزدیک از فروش نفت چراغی برای توسعه روشن نخواهد شد. ما باید در برنامههای پنجساله، این فاجعه را به تأخیر بیندازیم. ببینید مردم در پهنه سرزمین، هرکس به
دلایلی حضور دارد بنابراین نیازش را براساس قابلیت پهنه سرزمین تأمین کنیم.
داراییهای کشور را در چهار گروه میتوانیم واقعبینانه دستهبندی کنیم. این داراییها عبارتند از داراییهای انسانی، فیزیکی، طبیعی و اجتماعی. ما حق نداریم به گونهای از داراییها استفاده کنیم که تخریب شوند. همچنین استفاده از داراییهای طبیعی باید به گونهای باشد که برای نسلهای آینده، ثروت و فرصت بیشتری ایجاد کند. علاوه بر این، هر رفتاری که به تقویت سرمایه اجتماعی منجر شود تقویت سایر داراییهاست و برعکس، آسیبزدن به سرمایه اجتماعی، آسیبزدن به همه داراییهاست. حکومت و مردم وظیفه دارند برای این چهار دارایی، اندیشه و برنامهریزی کنند. رشد این داراییهاست که توسعه نامیده میشود. این توسعه، آسایش و آرامش برای جامعه به بار میآورد. برای این توسعه، حکومت به تنهایی نمیتواند کاری کند. باید مردم را در نهادهای مدنی به مشارکت فرابخواند تا به جای اداره کشور فقط با ارکان حکومت، به اداره حکومت با نهاد حکومت- مردم (state-nation) بپردازد و همه اختیارات در دست این نهاد باشد. ما 150سال است که عقب ماندهایم و باید این عقبماندگی را جبران کنیم. دولت باید به رهیافت نهادسازی و نهادینهکردن نقش مردم در برنامهریزی روی بیاورد.
شورا و انجمنهای حرفهای، گوشهای از رهیافت نهادسازی است. ما امروز نهادهایی را با اراده حاکمیت درست کردهایم، مثل شوراهای شهر یا انجمنهای صنفی که هیچگونه بهرهبرداری از آنها نمیکنیم. چون رهیافت برنامهریزی کشور، نهادی نیست. باید کاری کنیم که این نهادها در تدوین برنامه نقش داشته باشند و در حوزههای تخصصی مربوط به خودشان، تدوین برنامه را به عهده گیرند.
احمد خرم: در داخل پرانتز عرض کنم اگر در حوزههایی مثل تهیه طرح جامع مسکن، تأمین آب و... مهندسان مشاور به عنوان عامل چهارم نقش داشته باشند، ظرفیت استفاده از مردم در تدوین برنامههای توسعه احیا خواهد شد. من خود در یکی از انجمنهای صنفی مسئولیتی دارم، پیشنهاد دادم، بررسی و تهیه طرح جامع مسکن را به ما واگذار کنید و بگذارید بخش خصوصی وارد این بخش بشود، اما هنوز زیر بار نرفتهاند.
یکی از اسنادی که میتواند در ایجاد توازن منطقهای کمک موثری نماید، اسناد آمایش است. در این خصوص یکبار قبل از انقلاب، سند آمایش معروف به ستیران تهیه شد و در سال 63 نیز تلاشهایی برای تهیه سند آمایش سرزمین صورت گرفت. به نظر شما رویکرد آمایش ستیران در تهیه اسناد جدید آمایش، همچنان میتواند کارایی داشته باشد؟ تهیه اسناد آمایش چه الزاماتی دارد؟
خرم: در طول 54 سال برنامههای مصوب توسعه، شاهد یک روند کلی هستیم. در سال 55 نیز برنامه آمایش ستیران را تصویب کردیم. البته در همان زمان، مشاورستیران برای اکثر کشورهای اروپایی نیز اسناد آمایش را تهیه کرد. البته در کنار مطالعات آمایش، ستیران طرح جامع حملونقل کشور را نیز کار کرد. مطالعات آمایش ستیران با این عمق تهیه شد؛ ولی بعد از انقلاب دست رد به این طرح زدیم. از سال 63 اقدام به تهیه اسناد آمایش کردیم، ولی اشتباه کردیم. سازمان برنامه وقت و وزارت مسکن، مطالعات را به مشاور ذیصلاح ارجاع ندادند و بار تهیه طرح آمایش به دولت منتقل شد. از طرفی طرحهای کالبدی نیز بدون مطالعات آمایش تهیه شده، همچنین اسناد و طرحهای توسعهبخشی، فرابخشی و اسناد توسعه استانها بدون مطالعات پایهای بود که بتواند آنها را تغذیه کند. از طرفی ما مهندسان مشاور ذیصلاح دارای رتبهبندی داخلی یا بینالمللی برای تهیه مطالعات آمایش نداشتیم و هرکس با یک چارچوبی، برخی از این اسناد را تهیه کردند و بههمیندلیل درمجموع نتوانستیم بیش از 20درصد نتایج مطالعات را پیاده کنیم. توسعه نباید فقط متکی به مزیتهای اکتسابی باشد، بلکه بايد بر مبنای کار و مزیت
نسبی صورت گیرد. ببینید در دو هزار کیلومتر ساحل خلیجفارس یک شهر جدید ایجاد نشده است. یک شهر میلیونی نداریم. اگر سواحل ایران دست ژاپن بود، تابهحال در سواحل 30-20میلیون نفر استقرار جمعیت داده بود.
این درحالی است که اکثر کشورها مراکز خدماتی- تجاری خود را در سواحل ایجاد میکنند. همه ساحل باید بشود عسلویه و بندرعباس. بندرعباس آماده است برای استقرار صنعت. کره و سنگاپور که نفت ندارند آنها با تکیه بر مزیتهای نسبی و نیروی انسانی توسعه پیدا کردهاند. کرهایها با پول ما کشتیساز شدند.
به طور خلاصه اگر مطالعات آمایش ستیران را بگیریم و همان را بخواهیم اصلاح کنیم، 70، 80 درصد طرح پاسخگو است و 30 درصد باقیمانده براساس استقرار جمعیت جدید، ساماندهی خواهد شد. معتقدم شهرهای جدید را باید لب ساحل ایجاد کرد و سواحل جنوب را در مطالعات آمایش جدید وارد کرد.
الگوی مطالعات ستیران که به نظر میرسد نوعی بینش مرکز- پیرامون بر آن حاکم است، میتواند قابل بهرهبرداری در هرگونه مطالعات آمایش جدید درکشورمان باشد، درمورد مردم محور بودن برنامهریزی نیز توضیحاتی ارائه فرمایید.
عبدالعلیزاده: از تدوین طرح جامع ستیران 40 سال گذشته است. روشهای نگاه به آمایش نیز دگرگون شده است. با همه دانش جهانی با آمایش باید برخورد کنیم. از طرفداران طرح آمایش سرزمین هستم. طرح جامع شهرها، جزو طرحهای جامع سخت است. در تهیه طرحهای جامع با روش جدید، تهیه راهبرد توسعه و آینده شهر، همراه با مشارکت مردم است. مهندسان مشاور با مردم کار میکنند، مردم در جریان کار هستند.
اما روش کنونی خلاف این روند است. در سال 58 معاون شهردار ارومیه بودم. طرح جامع این شهر تازه ابلاغ شده بود. آن را در داخل کشویی گذاشته بودند و درِ آن را قفل کرده بودند. هیچکس نمیدانست تکلیفش چیست. آن وقت انتظار داریم این طرح را مردم قبول کنند. به هر میزان که رهیافت نهادسازی و ایجاد نهادهای مدنی را جدی تلقی کنیم و در تصمیمات حکومتی مشارکت دهیم، مردم در میدان اجرا، به عنوان سربازان توسعه حاضر خواهند بود. به عنوان نمونه در بحران جنگ تحمیلی حضرت امام، با ایجاد بسیج، جنگ را بر دوش مردم گذاشت. همه میدانیم در آن زمان، ارتش دچار آسیب شده بود بود. سپاه پاسداران نیز نیروی کوچکی بود و در تمام استانهای کشور هنوز مستقر نشده بود. اما امام با تشکیل نهاد بسیج، یک سپاه پاسداران قدرتمند و یک ارتش منسجم ايجاد كرد.
بنابراین برای حل مشکل بیکاری، باید از کارآفرینان و کسانی که در امور اقتصادی تجربه و مهارت دارند و کارگاهی راه انداختهاند، استفاده کنیم.
از نهاد شوراهای اسلامی شهر و روستا برای کاهش هزینه ارتباطات با جامعه باید استفاده کنیم تا مردمسالاری در جامعه عمق پیدا کند. حق اظهارنظر در جامعه به صورت جدی به کار گرفته شود. استفاده از حق نظارت در حسابرسی باید جدی شود تا زمینههای فساد از بین برود.
حکومت برای دورماندن از فساد، به جای ادامه دیدگاه حاکم که از یک قرن گذشته تاکنون ادامه دارد، در مورد روش حکومتداری نگرشی نو بیاورد. رهیافت نهادی تا امروز از دیدگاه حکومت دور مانده است. این درحالی است که رهیافت نهادی در جنگ تجربه شده است و برای رفع مشکلات موجود مانند رفع مشکلات مسکن، آبادی، روستاها و... میتوان از انجمنهای صنفی استفاده کرد. در برنامه ششم باید به جای پرداختن به چند طرح عمرانی، این رهیافت پیادهسازی شود. بنابراین برنامه ششم را تبدیل کنیم به برنامه سازماندهی مردم در زمینههای تخصصی با رویکرد محلی برای توسعه کشور.
شما توضیحاتی درمورد الگوی مردممحور در نظام برنامهریزی ارائه فرمودید. برخی به دلایل امنیتی، تحقق توسعه در برخی استانهای مرزی را دشوار میدانند. آیا الگوی مردم محوری در برنامهریزی میتواند پاسخی به خواست توسعه در این مناطق باشد؟
عبدالعلیزاده: در گام نخست برای استان کردستان یک استاندار کرد بگذارید. در سیستانوبلوچستان، شهروندان اهل سنت را جدی بگیرید. منطقهشان را از خودشان بدانید. آقای فرناندو دو سوتو در کتاب «راز سرمایه» میگوید من تعجب میکنم چرا حکومتهای عقبمانده برای بهدستآوردن منابع توسعه به دریوزگی به آستان بانک جهانی میروند. او در این کتاب مقایسه میکند دولتهای مصر و مکزیک را که از بانک جهانی کمک دریافت کردهاند. بااینحال داراییهای مردم فقیر این کشور از کمکهای بانک جهانی بیشتر است. بهعبارتدیگر چراغ درخانه بود و آنها گرد جهان میگشتند. باید سراغ مردم رفت.
زمانی که وزیر بودم، میخواستم به استان سیستانوبلوچستان و منطقه شیرآباد بروم، شورای تأمین مخالفت میکرد و میگفتند حتی روزها هم نیروهای انتظامی با تجهیزات کامل وارد این منطقه میشود. اگر وزیر بدون حفاظت وارد این منطقه شود او را میکشند. اما ما آمدیم با تشکیل یک نهاد مردمی از ساکنان این منطقه، طرح بازسازی آن را تهیه کردیم و به آنها در مورد نحوه تعریض گذرها، ایجاد خانه بهداشت و... توضیح دادیم. یک نفر را به انتخاب خودشان شهردار محله کردیم. در مدت کوتاهی، این محله زیرورو شد. مردم برای تعریض خیابانها، همکاری کردند، بعد از دو سال مردم در استقبال مقامات، اسپند دود میکردند. دولت باید با مردم آشتی کند.
ما به خاطر این روش برنامهریزی غلط، یک قرن باید از مردم عذرخواهی کنیم. در سیستانوبلوچستان ما تحصیلکردگان بلوچ، بیرجندی، زابلی و... کم نداریم. اینها را در یک شورای برنامهریزی عمران شرق گرد هم آوردیم.
قبل از انقلاب برای شرکت عمران شرق به جای یک مدیر بلوچ، یک بچه تهرانی را به عنوان مدیر منصوب کردند. خب معلوم است یک نهاد سطحی خواهد بود. یک شرکت ساختگی خواهد بود. توسعه، بینش و حرکت مردمی میخواهد.
در آذربایجانشرقی در دوران استانداریام با پول مردم سد ساختیم. نمیشود خود مردم حضور نداشته باشند. بیاییم با مردم آشتی کنیم و بگوییم حرکت از شما و پشتیبانی از حکومت. دولت عرضه داشته باشد و از مردم عذرخواهی کند و در مسیر توسعه، مزاحمت ایجاد نکند. سد پیشین را وزارت نیرو ساخته است، اما آب ندارد. وزارت نیرو بهتر بود به جای سدسازی، به مردم در طرحهای ساده آبخیزداری کمک میکرد یا آب شیرین برای کشتهای گلخانهای تأمین میکرد. اگر مسائل ساده را به معادلاتی با چند ده مجهول تبدیل نکنیم، امور راحتتر پیش میرود. کشوری مثل تایوان یک تخته سنگ است اما آنها توسعه یافتهاند یا ما؟ یا سنگاپور مگر چه منابعی دارد؟ اما اکنون میبینیم که از ما توسعهیافتهتر هستند.
مناطقی همچون سیستانوبلوچستان در کشور وجود دارد که به دلیل عدم توازن شدید و فقدان تأثیر برنامه توسعه، نیازمند توجه ویژه هستند. به نظر شما، برای این مناطق چه رویکرد مطالعاتی باید در نظر گرفته شود؟
خرم: من شرق کشور را از بقیه نقاط جدا میکنم. توسعه شرق کشور به دلیل عقبماندگیهای قابل لمس، باید به صورت ویژه دیده شود. آقای موسویلاری در مشهد درخصوص طرح توسعهمحور شرق گفتند که این محور زیرساختهای لازم مانند جاده و راهآهن ندارد.
فرودگاه چابهار ساخته شد تا موضوع ترانزیت محور شرق تسهیل شود. مهمترین طرف تجاری هند، افغانستان و روسیه است. امنترین مسیر انتقال کالا از هند به روسیه، همین محور چابهار، زاهدان و خراسان است. همچنین تأمین آب منطقه یکی از مشکلات است. تأمین آب استان سیستانوبلوچستان حتی از بندرعباس و کرمان هم گرانتر است.
منطقه اگر امنیت ندارد، به خاطر عدم توسعه است.
زیربنای توسعه هرچند اسناد توسعه از قبیل چشمانداز، سیاستهای کلی آمایش و طرحهای جامع بخشی و فرابخشی است، لکن فونداسیون توسعه، اعتماد میان دولت و ملت و حاکمیت و ملت است. بزرگترین سرمایه اجتماعی، اعتماد است که ما از آن غفلت کردهایم.
جواد رحیمپور: خواست توسعه، بیش ازیک قرن و مقارن با تحولات نظامی، سیاسی و اجتماعی عصر قاجار در ایران از گسترش عام برخوردار شده است. تکامل نسبی این اراده با فروافتادن نظام قاجار و از ابتدای قرن چهاردهم شمسی، خود را در قالب ساخت راهآهن سراسری نشان میدهد. از گذشته، توسعهخواهی ایرانیان، با نوعی صنعتیسازی کشور همراه بوده است. اما آنچه نقطه عطف در فرایند توسعهخواهی محسوب میشود، تدوین برنامههای توسعه هفتساله و پنجساله است. ارزیابی کلان اجرای برنامههای توسعه قبل و بعد از انقلاب، نشان میدهد که علاوه بر وقوع انحراف در برنامههای مصوب، عدمتوازن منطقهای محسوسی در کشور شکل گرفته است؛ بهعبارتدیگر توسعه کشور به صورت قطبی شکل گرفته است و شاهد عقبماندگی بخشهای بزرگی از پهنه سرزمینی، از دستاوردهای توسعه هستیم.
برخی از مناطق کشور در تجربه نظام برنامهریزی 54ساله کشور، آنچنان بکر و دستنخورده باقی ماندهاند که خصلت ملی و جامع سرزمینی برنامههای توسعه را زیر سؤال میبرند. اکنون این سؤالات مطرح هستند که آیا این عدمتوازن، از درون اسناد توسعه کشور تراوش کرده است یا در سطح اجرا بهوجود آمده است؟
در مورد چرایی عدم توازن منطقهای گفتوگویی با آقایان دکتر علی عبدالعلیزاده و مهندس احمد خرم داشتهایم. این دو، سالها در مسئولیتهای مختلف بهویژه در وزارت راهوشهرسازی و استانداری آذربایجانشرقی، خوزستان، هرمزگان و همدان ضمن تجربه و مدیریت منطقهای توسعه، خود در مقام وزارت، در تهیه و تدوین و تصمیمسازی برنامهریزی توسعه در حوزههای مرتبط نقش موثری داشتهاند.
توسعه منطقهای در کشورمان چه جایگاهی در اسناد توسعه ملی دارد؟
خرم: بحث توسعه منطقهای با گذشت 36سال از استقرار نظام جمهوری اسلامی از چارچوب و طرح مناسبی برخوردار نشده است. البته شاید بگویید مگر توسعه ملی سندی داشته است که توسعه منطقهای داشته باشد؟ ما به دلیل اینکه اقتصادمان یک اقتصاد دلالی است و از اقتصاد تولیدی و خدمات مولد برخوردار نیستیم، حاکمیت نتوانسته است با وجود منابعی که دراختیار دارد، نقش خود را در توسعه ملی ایفا كند. نتوانسته است زیرساختهای توسعه و خود توسعه را پوشش دهد. تحقق توسعه منطقهای، مستلزم اجرای زیربناهایی است که در فرایند توسعه ایجاد شده است.
ما 80سال است که داریم همچنان راهآهن، جاده، بندر و فرودگاه میسازیم. البته در برخی موارد مانند تأسیسات زیربنایی آب، برق و مخابرات، بیش از 80سال سابقه ایجاد کردهایم. بااینحال آنچه از نیازهای زیربنایی در زمینه راه باقی مانده این است که در زمینه زیربناهای راه و حملونقل چناچه به منوال سالهای 82-70 پیش برویم، باید بین 90 تا صدسال دیگر همچنان بسازیم. حال آنکه در روند توسعه اگر زیربناها آماده نباشند، زیربناهای قبلی کهنه میشوند و باید از ابزار کهنه استفاده کنیم. باید جادهها با سطح سرویس بالاتر ساخته شود تا حملونقلی روان، ایمن، ارزان و سریع داشته باشیم. درآمد دولت سازندگی و دولت اصلاحات، بسیار کمتر از هشت سال احمدینژاد بود.
در توسعه ریسندگی و بافندگی که چهار یا پنج استان را دربر میگرفت، به دلیل اینکه ما نتوانستیم سرمایهگذاری و حمایت روشنی از بخش خصوصی به عمل آوریم، این صنعت به مرگ تدریجی دچار شد و امروز میبینید که استانهای یزد و اصفهان و شهر کاشان که مرکز ریسندگی و بافندگی هستند، هیچ حرفی برای گفتن ندارند. ما از ترکیه در صنعت نساجی دهها سال عقب هستیم درحالیکه آنها با نساجی نسبت به ما آشنایی زیادی نداشتند. ترکیه، 15 الی 20 سال است که صاحب صنعت نساجی شده است ولی از ما به سرعت پیش افتاده است؛ زیرا ترکیه از زیرساختهای آماده در توسعه ملی و توسعه منطقهای برخوردار است. برای تحقیق، توسعه و شتاب گرفتن توسعه، زیربناها، سند مطالعهشده، حمایت از بخش خصوصی، توجه به نیروی انسانی، مدیریت و کارشناسی لازم داریم که درحالحاضر، بیتوجهی شدیدی نسبت به همه این عوامل و بهویژه نیروی انسانی میشود. این بیتوجهیها باعث شده علاوه بر توسعه منطقهای، توسعه ملی نیز تهدید شود.
در سند چشمانداز 20ساله مقرر شده ما درسطح منطقه رتبه اول تولید دانش، تکنولوژی و توسعه همهجانبه را داشته باشیم؛ ولی روند موجود نشان میدهد که این خواست، دارد به آرزو و خواب و خیال تبدیل میشود.
آقای مهندس خرم بهنوعی تأکید داشتند که اسناد توسعه ملی و منطقهای ما دارای ضعفهای درونی هستند، به نظر جنابعالی، آیا چنین ضعفی در اسناد توسعه وجود دارد و درصورت وجود، چرا شاهد این ضعف در تهیه اسناد توسعه هستیم؟
عبدالعلیزاده: علت اصلی اینکه برنامههای توسعه، متوازن تدوین و اجرا نشده است عدم حضور مردم در فرایند برنامهریزی بوده است. تمام فرایند 10 برنامه، هفت و پنجساله این بوده است که تعدادی از کارشناسان دستگاههای اجرایی به همراه کارشناسان سازمان مدیریت، به صورت محدود، عهدهدار تصمیمگیری و برنامهریزی بودهاند.
در تمام مراحل تهیه و اجرا که عبارت از تدوین برنامه توسط سازمان مدیریت و توزیع منابع در هماهنگی با خزانه و انتخاب پیمانکار است، مردم هیچ نقشی ندارند. روشن است برنامهریزی در جمع محدودی تهیه میشود و آنها نیز با نگاه محدودی مسائل را میبینند. در نامهای که به آقای دکتر نوبخت، ریاست سازمان مدیریت و برنامهریزی در دوره جدید نوشتم، گفتهام که شما سازمان مدیریت و برنامهریزی را از انحصار کارشناسان آن سازمان بیرون بیاورید. امروز در کشورمان کارشناسان و فرهیختگان زیادی در حوزههای مختلف وجود دارند و باید ترتیبی داده شود تا نقطه نظرات مردم در تدوین برنامهها دیده شود.
اگر بتوانیم مردم را در برنامهریزی شریک کنیم، توسعه، ارزانتر و سریعتر اتفاق میافتد و اگر نتوانیم مردم را در برنامهریزی مشارکت دهیم این تقصیر ماست که صاحبان اصلی و پایههای توسعه را به بازی نگرفتهایم.
شاهد هستیم چند نقطه از کشور، جمعیتی بیش از ظرفیت دارند و تمامی سرمایههای اجتماعی و داراییهای طبیعی، در این مناطق به کار گرفته شده است و از طرفی هوا آلوده و منابع آب و خاک تخریب شده است. همچنین دزدی، فساد و ناامنی در همه مناطق کشور تسری پیدا کرده است. در مناطق محروم کشور و ازجمله چند شهر، فقر بیداد میکند. آسيب و تخریبی که به محیط زیست وارد شده پیامد این فقر است که در بیشتر مناطق کشور حاکم است.
اگر سازمان مدیریت و برنامهریزی، مردم را محور برنامهریزی قرار دهد، آن وقت مردم هم آگاهی پیدا میکنند و پا به پای برنامهریزان، رشد فکری، اقتصادی و سرمایههای اجتماعی در همه مناطق پیدا میشود.
آقای دکتر عبدالعلیزاده همچنانکه آقای مهندس خرم نیز اشاره داشتند ما 80سال است داریم زیرساخت میسازیم. به نظر جنابعالی چرا اسناد توسعه، ما را به این سمت هدایت کردهاند و ضمن عدم توازن منطقهای، در دسترسی به اهداف پیشبینیشده در این اسناد با مشکل روبهرو شدهایم.
حدود 90 سال است که در ایران حالوهوای توسعه وجود دارد. از زمان سرکارآمدن، رضاخان با احداث راهآهن، نساجی و صنعت قند میخواست ایران را توسعه بدهد و صنعتی کند و این بحث همچنان ادامه دارد. در سال 1337 اولین برنامه هفتساله توسعه تصویب و اجرا میشود. در زمان محمدرضاشاه، پنج برنامه توسعه شامل دو برنامه هفتساله و سه برنامه توسعه جمعا 29 سال اجرا شده است. بعد از خاتمه جنگ نیز پنج برنامه توسعه پنجساله یعنی 25سال برنامهریزی توسعه را شاهد هستیم؛ بهعبارتدیگر قبل و بعد از انقلاب 54 سال برای توسعه برنامهریزی شده است اما نتیجه این است که توسعه نیافتهایم.
در مقایسه با ما، کشور مالزی به رهبری ماهاتیر محمد در 26 سال توانست از هیچ، به کشوری تبدیل شود که جوانان برای کار و تحصیل به آنجا میروند. کرهجنوبی که اولین دوره برنامهریزی کشورمان در سال 1330، یک کشور به بنبسترسیده بود و چارهای برای گریز از بدبختی نداشت، الان کشوری است که بازار ما را تسخیر کرده است. روزی که ما پیکان تولید میکردیم، کرهایها حسرت تولید یک چرخ را داشتند اما امروز پولدارهای ما افتخارشان این است که خودروهای کرهای سوار میشوند.
ما زمان زیادی برای توسعه صرف کردیم، برنامه برای اجرا و درآمد هم داشتیم اما اولین انحراف ما در برنامهریزی توسعه، فروش منابع طبیعی و معادن و خالیکردن زیرپاست. فروش منابع طبیعی به توسعه منجر نمیشود. توسعه باید متکی به کار و کوشش جمعیت کشور باشد. ناموزونی سرمایهگذاری در کشور است که بیعدالتی محسوب میشود. من عمدا میگویم ناموزونی سرمایهگذاری نه ناموزونی توسعه، زیرا ما توسعه پیدا نکردهایم و تنها سرمایهگذاری صورت گرفته است که آن هم ناموزون بوده است.
حتی حکومت مرکزی قبل و بعد از انقلاب هم که منابع طبیعی را فروخته است، درآمد آن را عادلانه در کشور توزیع نکرده است. نتیجه این بیعدالتی این است که ما یک شهر 14میلیوننفری داریم و شاهد روستاهای بربادرفته هستیم. در دنیا نیز اثبات شده است که عقبماندگی کشورها و جوامع، نتیجه بیعدالتی است.
مولفه بعدی عدم توسعهیافتگی کشور، شفافنبودن، حسابهای دولتی است. درست است که همه برنامههای پنجساله یا هفتساله در مجلس به تصویب رسیدهاند، ولی هزینه این برنامهها و منابع درآمدی برنامههای توسعه هرگز شفاف نبودند. پیامد شفافنبودن هزینههای اجرایی، فسادی است که در طول 90 سال، کشور را فرا گرفته است و در پایان هر دوره برنامه توسعه، چهرههای شاخصی که در توسعه نقش داشتهاند، اغلب به عنوان سوءاستفادهگر، تحت تعقیب قرار گرفتهاند.
با توجه به برگزاری انتخاباتهای متعدد و وجود پارلمان، نماد شوراها، نمیتوان به نقش مردم در تدوین برنامههای توسعه اذعان کرد. اصولا رویکرد اجرایی مردم به برنامههای توسعه با دولتها چه تفاوتهایی دارد؟
خرم: مقدمه تکیهکردن به مردم این است که حاکمیت خود را سبک کند. با این هیکل حجیم، دولت و دستگاههای حاکمیتی نمیتوانند حرف از توسعه بزنند. مسئله خصوصیسازی و کمکردن بار و حجم دولت و دستگاهها و شرکتهای حاکمیتی را چقدر جدی گرفتیم؟ اینکه بگوییم در کشور انتخابات داریم و وزرا را نمایندگان مجلس انتخاب میکنند، این مشارکت مردم نیست. مشارکت مردم وقتی مصداق پیدا میکند که صدای مردم شنیده شود. مردم ابزار نظارت را هم داشته باشند. یکی از صداهای مردم نیازمندی آنها برای توسعه است. بحران بیکاری را حاکمیت تشخیص میدهد، اما آیا میتواند آن را برطرف کند؟ وقتی کارشناسان حاکمیت قدمی برای حل بیکاری برمیدارند، طرحهایی را کلنگ میزنند که واحدهای بزرگ صنعتی را شامل میشود. این در حالی است که وقتی پای صحبت بیکاران بنشینیم و بخواهیم این مشکل را حل کنیم، میبینیم که افراد با سرمایههای اندک، کارهایی را شروع میکنند که رویکرد صنایع بزرگ را ندارد؛ یعنی فرق نگاه مردم و کارشناسان و حاکمیت را به حل معضل بیکاری نشان میدهد. مردم خود میخواهند از پای کوه بالا بروند درحالیکه کارشناسان و حاکمیت به کارهای بزرگ و نوک قله توجه نشان
میدهند. اکنون سؤال این است که چگونه میتوانیم فرایند توسعه را مردمی کنیم یا مردم را به صحنه توسعه بیاوریم؟ تصور من این است که 90 سال اراده توسعه با پول دولت و حاکمیت و بدون حضور مردم کافی است.
از سال 1303، 90 سال قبل، دولت بدون درآمد نفت، توسعه را شروع کرده است. در آغاز با دریافت مالیات از قند و شکر، راهآهن ساخته است. به تدریج که درآمد نفت افزایش یافته است، هوس کردند که تمدن بزرگ بسازند. به جز مقطع جنگ، هرچه درآمد نفتی بیشتر شد، بودجه جاری مملکت، منابع مالی پروژهها یا بودجه عمرانی را بلعید و هرچه پیش آمدیم، زیربناهای تولید قربانی هزینههای جاری دولت شد. توسعه هم افزایش پیدا کرد. برای اینکه صدای مردم شنیده شود یکی از راهها، شوراهاست؛ اما اکنون کسی از آنها اطلاعات نمیخواهد. در دولت آقای روحانی، از شورای هماهنگی تشکلهای مهندسی خواستهاند در مدت یک هفته درخصوص تغییر شرایط عمومی پیمان و نظام فنی- اجرایی نظر بدهند. این رویه و اخذ نظرات یک هفتهای باید مورد تجدیدنظر قرار بگیرد.
اخیرا آقای دکتر نوبخت گفتهاند دولت به این نتیجه رسیده است که بیش از 50 محور برنامهریزی وجود دارد که میتوانند از مجموعه مهندسی کشور کمک بگیرند. اگر برنامه ششم در فضای دولت آقای روحانی به برنامهای شورایی تبدیل شود و از بخش خصوصی در تنظیم برنامه پنجساله و بودجه سالانه کمک بگیرند، روند توسعه کشور میتواند شکل دیگری به خود بگیرد و بتوانیم تغییرات را احساس کنیم. ما ابزار را داریم و تشکلها باید تأثیرگذار باشند.
باید روندی شکل بگیرد که مشاوری صاحبنام بهعنوان عامل چهارم، مرجع بررسی برنامههای پیشنهادی و سازمان مدیریت تصویبکننده طرح باشد. در برنامه چهارم، در روند تصمیم، بررسی، تصویب، تجدیدنظر طرحهای جامع این اتفاق افتاد و کارهای خوبی ارائه شد. باید کاری کنیم که «انجياو»ها (تشکلهای مردمنهاد) نظر بدهند و طرحها نظر دولتیها نباشد.
در طول این 36 سال، دولت آقای خاتمی با تشکیل شوراها و استقبال از تشکیل «انجياو»ها در عمل نشان داد، بیشترین میزان اتکا به مردم را در دستور کار دارد.
آقای روحانی نیز مایل است نهادهای مدنی شکل بگیرند، ولی دولت ایشان در تصمیمگیری مقداری کند است.
آقاي خرم اشاره کردید که دولت نگاهش به ایجاد برنامههای بزرگ است اما مردم با کارهای کوچک میخواهند و میتوانند روند توسعه را طی کنند. با توجه به مسئولیتتان در وزارت راه چه تجربهای در این زمینه دارید؟
خرم: من زمان مسئولیتم در وزارت راه، رفتم بندرعباس. از سال 63، اسکله و موجشکن و... در بندرعباس احداث و کشتیسازی خلیجفارس در پروژه کشتیسازی صدرا نیز فعال شده است. وقتی شرکت صدرا را با تأسیسات کره مقایسه میکنید، خجالت میکشید. آنها با سفارش ساخت 70 فروند کشتی از سوی ما، الان جزو سه کشور کشتیساز جهان هستند. من معتقدم همه بیعدالتیهای که حاکم شده است ناشی از عدم درک درست و سطحینگری جامعه ما بوده است. این لطمه را ابتدائا از اینجا خوردیم. همچنین برای رسیدن به توسعه، عبور از خط قرمز منافع ملی به زیانمان خواهد بود. ما در موارد بسیار نادر منافع ملی را در اولویت اول قرار دادهایم. همه جا منافع باندی و شخصی از ارجحیت برخوردارند و تا منافع ملی با ارادهای واحد شکل نگیرد، توسعه موزون اتفاق نخواهد افتاد.
در همین قضیه کشتیسازی، در این بازدید گفتم من فهمیدم چرا کشتیساز نشدیم؛ زیرا اگر میخواستیم کشتیسازی راه بیندازیم باید ابتدا از لنجسازان حمایت میکردیم. ما میخواستیم با کارشناسان تهرانی و تحصیلکرده و با همراهی خارجیها کشتیسازی به وجود آوریم. کرهایها رفتند، هفت الی هشت نفر از متخصصان کرهای را که در کشتیسازیهای پیشرفته در سطح دنیا مشغول بودند را پیدا کردند و گفتند همه امکانات را به شما میدهیم تا در کره کشتی بسازید. آنها شرکت هیوندایی را راه انداختند و دوبار هم ورشکست شدند. اما کرهایها هر بار از آنها حمایت کردند.
مطالعه این تجربه نشان میدهد که ما در صنعت کشتیسازیمان مردم راحذف کردیم، لنجسازان قدیمی را حذف کردیم، دلارهایمان نیز تباه شد و 25 سال فرصت را از دست دادیم. با این روش ما هیچوقت به توسعه نمیرسیم.
آقای عبدالعلیزاده، با توجه به مسئولیتتان در وزارت مسکن و نقشی که در تدوین برخی اسناد توسعه داشتهاید، به نظر جنابعالی آیا منافع ملی هنوز فهرست نشده است؟
جمعبندی فهرست منافع ملی در واقع همان طرح آمایش سرزمین است. برای این کار میتوان کارشناسان مختلف را گردهم آورد تا مسائل و منافع ملی را جمعبندی کنیم. اما باز هم تاکید میکنم تدوین برنامه بدون حضور مردم و جامعهای که گروه کثیری از متخصصان در زمینههای مختلف دارد، کار مطلوبی نیست؛ یعنی با یک کاسهای میخواهیم، کار دریا را بکنیم. قاعده این بازی باید عوض شود. نگاه دولت باید عوض شود. اینکه حکومت میتواند به تنهایی تبعیض را از بین ببرد یا حکومت میتواند به تنهایی در مقابل بحرانها و مشکلات ایستادگی كند تفکر نادرستی است. حکومت در تمام این موارد نیازمند پشتیبانی مردم است.
آقای عبدالعلیزاده، آقای خرم در فرایند توسعه، نوعی توجه به کارآفرینان صنعتی را مورد اشاره قرار دادند. به نظر شما آیا صنعتیشدن حتی با تاکید بر کارآفرینان، ما را به توسعه و توازن منطقهای نزدیک میکند؟
من مقداری نگاهم با دکتر احمد خرم متفاوت است. معتقدم ما توسعه را نفهمیدیم و توسعه نیافتهایم. توسعه، گمشده امروز ماست. 90 سال است که مفهوم توسعه گم شده است. اینکه همه باسواد باشند، یا ذوبآهن داشته باشیم، کشتیسازی و هواپیماسازی داشته باشیم، افراد شاغل باشند، توسعه حاصل میشود، به زعم من توسعهیافتگی نیست. الان هرکس برداشت خود را از توسعه ارائه میکند. حداقل کاری که میتوانیم انجام دهیم، این است که در بین کارشناسان، مفهوم توسعه را واحد کنیم. توسعه، کشمکش ذهنی ماست. برای حل این کشمکش ذهنی، توسعه باید جایی باشد که در آن به نیاز مردم پاسخ داده شود. بدون این نگاه، برنامههای ما به سرمایههای نسل آینده، لطمه میزند. ما نفت میفروشیم از کاسه سهم نفت آیندگان. سهم نفت نسل ما در آستانه انقلاب 40 سال قبل فروخته شده بود. 80 سال است که فروش نفت جدی شده است. الان طوری شده است که فروش نفت جوابگوی نیاز امروز ما نیست. آقای دکتر رنانی مطالعاتی انجام داده است که در آینده نزدیک از فروش نفت چراغی برای توسعه روشن نخواهد شد. ما باید در برنامههای پنجساله، این فاجعه را به تأخیر بیندازیم. ببینید مردم در پهنه سرزمین، هرکس به
دلایلی حضور دارد بنابراین نیازش را براساس قابلیت پهنه سرزمین تأمین کنیم.
داراییهای کشور را در چهار گروه میتوانیم واقعبینانه دستهبندی کنیم. این داراییها عبارتند از داراییهای انسانی، فیزیکی، طبیعی و اجتماعی. ما حق نداریم به گونهای از داراییها استفاده کنیم که تخریب شوند. همچنین استفاده از داراییهای طبیعی باید به گونهای باشد که برای نسلهای آینده، ثروت و فرصت بیشتری ایجاد کند. علاوه بر این، هر رفتاری که به تقویت سرمایه اجتماعی منجر شود تقویت سایر داراییهاست و برعکس، آسیبزدن به سرمایه اجتماعی، آسیبزدن به همه داراییهاست. حکومت و مردم وظیفه دارند برای این چهار دارایی، اندیشه و برنامهریزی کنند. رشد این داراییهاست که توسعه نامیده میشود. این توسعه، آسایش و آرامش برای جامعه به بار میآورد. برای این توسعه، حکومت به تنهایی نمیتواند کاری کند. باید مردم را در نهادهای مدنی به مشارکت فرابخواند تا به جای اداره کشور فقط با ارکان حکومت، به اداره حکومت با نهاد حکومت- مردم (state-nation) بپردازد و همه اختیارات در دست این نهاد باشد. ما 150سال است که عقب ماندهایم و باید این عقبماندگی را جبران کنیم. دولت باید به رهیافت نهادسازی و نهادینهکردن نقش مردم در برنامهریزی روی بیاورد.
شورا و انجمنهای حرفهای، گوشهای از رهیافت نهادسازی است. ما امروز نهادهایی را با اراده حاکمیت درست کردهایم، مثل شوراهای شهر یا انجمنهای صنفی که هیچگونه بهرهبرداری از آنها نمیکنیم. چون رهیافت برنامهریزی کشور، نهادی نیست. باید کاری کنیم که این نهادها در تدوین برنامه نقش داشته باشند و در حوزههای تخصصی مربوط به خودشان، تدوین برنامه را به عهده گیرند.
احمد خرم: در داخل پرانتز عرض کنم اگر در حوزههایی مثل تهیه طرح جامع مسکن، تأمین آب و... مهندسان مشاور به عنوان عامل چهارم نقش داشته باشند، ظرفیت استفاده از مردم در تدوین برنامههای توسعه احیا خواهد شد. من خود در یکی از انجمنهای صنفی مسئولیتی دارم، پیشنهاد دادم، بررسی و تهیه طرح جامع مسکن را به ما واگذار کنید و بگذارید بخش خصوصی وارد این بخش بشود، اما هنوز زیر بار نرفتهاند.
یکی از اسنادی که میتواند در ایجاد توازن منطقهای کمک موثری نماید، اسناد آمایش است. در این خصوص یکبار قبل از انقلاب، سند آمایش معروف به ستیران تهیه شد و در سال 63 نیز تلاشهایی برای تهیه سند آمایش سرزمین صورت گرفت. به نظر شما رویکرد آمایش ستیران در تهیه اسناد جدید آمایش، همچنان میتواند کارایی داشته باشد؟ تهیه اسناد آمایش چه الزاماتی دارد؟
خرم: در طول 54 سال برنامههای مصوب توسعه، شاهد یک روند کلی هستیم. در سال 55 نیز برنامه آمایش ستیران را تصویب کردیم. البته در همان زمان، مشاورستیران برای اکثر کشورهای اروپایی نیز اسناد آمایش را تهیه کرد. البته در کنار مطالعات آمایش، ستیران طرح جامع حملونقل کشور را نیز کار کرد. مطالعات آمایش ستیران با این عمق تهیه شد؛ ولی بعد از انقلاب دست رد به این طرح زدیم. از سال 63 اقدام به تهیه اسناد آمایش کردیم، ولی اشتباه کردیم. سازمان برنامه وقت و وزارت مسکن، مطالعات را به مشاور ذیصلاح ارجاع ندادند و بار تهیه طرح آمایش به دولت منتقل شد. از طرفی طرحهای کالبدی نیز بدون مطالعات آمایش تهیه شده، همچنین اسناد و طرحهای توسعهبخشی، فرابخشی و اسناد توسعه استانها بدون مطالعات پایهای بود که بتواند آنها را تغذیه کند. از طرفی ما مهندسان مشاور ذیصلاح دارای رتبهبندی داخلی یا بینالمللی برای تهیه مطالعات آمایش نداشتیم و هرکس با یک چارچوبی، برخی از این اسناد را تهیه کردند و بههمیندلیل درمجموع نتوانستیم بیش از 20درصد نتایج مطالعات را پیاده کنیم. توسعه نباید فقط متکی به مزیتهای اکتسابی باشد، بلکه بايد بر مبنای کار و مزیت
نسبی صورت گیرد. ببینید در دو هزار کیلومتر ساحل خلیجفارس یک شهر جدید ایجاد نشده است. یک شهر میلیونی نداریم. اگر سواحل ایران دست ژاپن بود، تابهحال در سواحل 30-20میلیون نفر استقرار جمعیت داده بود.
این درحالی است که اکثر کشورها مراکز خدماتی- تجاری خود را در سواحل ایجاد میکنند. همه ساحل باید بشود عسلویه و بندرعباس. بندرعباس آماده است برای استقرار صنعت. کره و سنگاپور که نفت ندارند آنها با تکیه بر مزیتهای نسبی و نیروی انسانی توسعه پیدا کردهاند. کرهایها با پول ما کشتیساز شدند.
به طور خلاصه اگر مطالعات آمایش ستیران را بگیریم و همان را بخواهیم اصلاح کنیم، 70، 80 درصد طرح پاسخگو است و 30 درصد باقیمانده براساس استقرار جمعیت جدید، ساماندهی خواهد شد. معتقدم شهرهای جدید را باید لب ساحل ایجاد کرد و سواحل جنوب را در مطالعات آمایش جدید وارد کرد.
الگوی مطالعات ستیران که به نظر میرسد نوعی بینش مرکز- پیرامون بر آن حاکم است، میتواند قابل بهرهبرداری در هرگونه مطالعات آمایش جدید درکشورمان باشد، درمورد مردم محور بودن برنامهریزی نیز توضیحاتی ارائه فرمایید.
عبدالعلیزاده: از تدوین طرح جامع ستیران 40 سال گذشته است. روشهای نگاه به آمایش نیز دگرگون شده است. با همه دانش جهانی با آمایش باید برخورد کنیم. از طرفداران طرح آمایش سرزمین هستم. طرح جامع شهرها، جزو طرحهای جامع سخت است. در تهیه طرحهای جامع با روش جدید، تهیه راهبرد توسعه و آینده شهر، همراه با مشارکت مردم است. مهندسان مشاور با مردم کار میکنند، مردم در جریان کار هستند.
اما روش کنونی خلاف این روند است. در سال 58 معاون شهردار ارومیه بودم. طرح جامع این شهر تازه ابلاغ شده بود. آن را در داخل کشویی گذاشته بودند و درِ آن را قفل کرده بودند. هیچکس نمیدانست تکلیفش چیست. آن وقت انتظار داریم این طرح را مردم قبول کنند. به هر میزان که رهیافت نهادسازی و ایجاد نهادهای مدنی را جدی تلقی کنیم و در تصمیمات حکومتی مشارکت دهیم، مردم در میدان اجرا، به عنوان سربازان توسعه حاضر خواهند بود. به عنوان نمونه در بحران جنگ تحمیلی حضرت امام، با ایجاد بسیج، جنگ را بر دوش مردم گذاشت. همه میدانیم در آن زمان، ارتش دچار آسیب شده بود بود. سپاه پاسداران نیز نیروی کوچکی بود و در تمام استانهای کشور هنوز مستقر نشده بود. اما امام با تشکیل نهاد بسیج، یک سپاه پاسداران قدرتمند و یک ارتش منسجم ايجاد كرد.
بنابراین برای حل مشکل بیکاری، باید از کارآفرینان و کسانی که در امور اقتصادی تجربه و مهارت دارند و کارگاهی راه انداختهاند، استفاده کنیم.
از نهاد شوراهای اسلامی شهر و روستا برای کاهش هزینه ارتباطات با جامعه باید استفاده کنیم تا مردمسالاری در جامعه عمق پیدا کند. حق اظهارنظر در جامعه به صورت جدی به کار گرفته شود. استفاده از حق نظارت در حسابرسی باید جدی شود تا زمینههای فساد از بین برود.
حکومت برای دورماندن از فساد، به جای ادامه دیدگاه حاکم که از یک قرن گذشته تاکنون ادامه دارد، در مورد روش حکومتداری نگرشی نو بیاورد. رهیافت نهادی تا امروز از دیدگاه حکومت دور مانده است. این درحالی است که رهیافت نهادی در جنگ تجربه شده است و برای رفع مشکلات موجود مانند رفع مشکلات مسکن، آبادی، روستاها و... میتوان از انجمنهای صنفی استفاده کرد. در برنامه ششم باید به جای پرداختن به چند طرح عمرانی، این رهیافت پیادهسازی شود. بنابراین برنامه ششم را تبدیل کنیم به برنامه سازماندهی مردم در زمینههای تخصصی با رویکرد محلی برای توسعه کشور.
شما توضیحاتی درمورد الگوی مردممحور در نظام برنامهریزی ارائه فرمودید. برخی به دلایل امنیتی، تحقق توسعه در برخی استانهای مرزی را دشوار میدانند. آیا الگوی مردم محوری در برنامهریزی میتواند پاسخی به خواست توسعه در این مناطق باشد؟
عبدالعلیزاده: در گام نخست برای استان کردستان یک استاندار کرد بگذارید. در سیستانوبلوچستان، شهروندان اهل سنت را جدی بگیرید. منطقهشان را از خودشان بدانید. آقای فرناندو دو سوتو در کتاب «راز سرمایه» میگوید من تعجب میکنم چرا حکومتهای عقبمانده برای بهدستآوردن منابع توسعه به دریوزگی به آستان بانک جهانی میروند. او در این کتاب مقایسه میکند دولتهای مصر و مکزیک را که از بانک جهانی کمک دریافت کردهاند. بااینحال داراییهای مردم فقیر این کشور از کمکهای بانک جهانی بیشتر است. بهعبارتدیگر چراغ درخانه بود و آنها گرد جهان میگشتند. باید سراغ مردم رفت.
زمانی که وزیر بودم، میخواستم به استان سیستانوبلوچستان و منطقه شیرآباد بروم، شورای تأمین مخالفت میکرد و میگفتند حتی روزها هم نیروهای انتظامی با تجهیزات کامل وارد این منطقه میشود. اگر وزیر بدون حفاظت وارد این منطقه شود او را میکشند. اما ما آمدیم با تشکیل یک نهاد مردمی از ساکنان این منطقه، طرح بازسازی آن را تهیه کردیم و به آنها در مورد نحوه تعریض گذرها، ایجاد خانه بهداشت و... توضیح دادیم. یک نفر را به انتخاب خودشان شهردار محله کردیم. در مدت کوتاهی، این محله زیرورو شد. مردم برای تعریض خیابانها، همکاری کردند، بعد از دو سال مردم در استقبال مقامات، اسپند دود میکردند. دولت باید با مردم آشتی کند.
ما به خاطر این روش برنامهریزی غلط، یک قرن باید از مردم عذرخواهی کنیم. در سیستانوبلوچستان ما تحصیلکردگان بلوچ، بیرجندی، زابلی و... کم نداریم. اینها را در یک شورای برنامهریزی عمران شرق گرد هم آوردیم.
قبل از انقلاب برای شرکت عمران شرق به جای یک مدیر بلوچ، یک بچه تهرانی را به عنوان مدیر منصوب کردند. خب معلوم است یک نهاد سطحی خواهد بود. یک شرکت ساختگی خواهد بود. توسعه، بینش و حرکت مردمی میخواهد.
در آذربایجانشرقی در دوران استانداریام با پول مردم سد ساختیم. نمیشود خود مردم حضور نداشته باشند. بیاییم با مردم آشتی کنیم و بگوییم حرکت از شما و پشتیبانی از حکومت. دولت عرضه داشته باشد و از مردم عذرخواهی کند و در مسیر توسعه، مزاحمت ایجاد نکند. سد پیشین را وزارت نیرو ساخته است، اما آب ندارد. وزارت نیرو بهتر بود به جای سدسازی، به مردم در طرحهای ساده آبخیزداری کمک میکرد یا آب شیرین برای کشتهای گلخانهای تأمین میکرد. اگر مسائل ساده را به معادلاتی با چند ده مجهول تبدیل نکنیم، امور راحتتر پیش میرود. کشوری مثل تایوان یک تخته سنگ است اما آنها توسعه یافتهاند یا ما؟ یا سنگاپور مگر چه منابعی دارد؟ اما اکنون میبینیم که از ما توسعهیافتهتر هستند.
مناطقی همچون سیستانوبلوچستان در کشور وجود دارد که به دلیل عدم توازن شدید و فقدان تأثیر برنامه توسعه، نیازمند توجه ویژه هستند. به نظر شما، برای این مناطق چه رویکرد مطالعاتی باید در نظر گرفته شود؟
خرم: من شرق کشور را از بقیه نقاط جدا میکنم. توسعه شرق کشور به دلیل عقبماندگیهای قابل لمس، باید به صورت ویژه دیده شود. آقای موسویلاری در مشهد درخصوص طرح توسعهمحور شرق گفتند که این محور زیرساختهای لازم مانند جاده و راهآهن ندارد.
فرودگاه چابهار ساخته شد تا موضوع ترانزیت محور شرق تسهیل شود. مهمترین طرف تجاری هند، افغانستان و روسیه است. امنترین مسیر انتقال کالا از هند به روسیه، همین محور چابهار، زاهدان و خراسان است. همچنین تأمین آب منطقه یکی از مشکلات است. تأمین آب استان سیستانوبلوچستان حتی از بندرعباس و کرمان هم گرانتر است.
منطقه اگر امنیت ندارد، به خاطر عدم توسعه است.
زیربنای توسعه هرچند اسناد توسعه از قبیل چشمانداز، سیاستهای کلی آمایش و طرحهای جامع بخشی و فرابخشی است، لکن فونداسیون توسعه، اعتماد میان دولت و ملت و حاکمیت و ملت است. بزرگترین سرمایه اجتماعی، اعتماد است که ما از آن غفلت کردهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.