فضای کسبوکار در فضای ناموزون
فاطمه سلطانزاده .پژوهشگر اقتصاد زینبسادات گلستان .پژوهشگر اقتصاد
منظور از فضای کسبوکار، عوامل مؤثر بر عملکرد واحدهای اقتصادی، مانند کیفیت دستگاههای حاکمیت، ثبات قوانین و مقررات، کیفیت زیرساختها و... است که تغییردادن آنها، فراتر از اختیارات و قدرت مدیران بنگاههای اقتصادی است. با تأمل در تعریف فوق، مشخص میشود شناخت و بررسی «فضای کسبوکار» مقدم بر تجزیهوتحلیل کسبوکار و فعالیتهای اقتصادی است. فضای کسبوکار را میتوان مانند یک اقتصاد چهاربخشی شامل: 1) خانوارها 2) بنگاهها 3) دولت و 4) خارجیان در نظر گرفت که فعالیتهای اقتصادی نظیر تولید، خرید، فروش و مبادلات در بستر آن شکل میگیرد. مناطق از حیث شاخص فضای کسبوکار و تأثیر آن بر عملکرد بخش خصوصی به سه سطح تقسیم میشود:
مناطق با فضای کسبوکار پیشبرنده: در این کشورها، فضا، مشوق فعالیتهای اقتصادی است و شرکتهای تولیدی برای انجام کارهای خود، نهتنها هزینه محیطی پرداخت نمیکنند؛ بلکه فضا برای آنها انگیزش ایجاد میکند. در چنین فضایی سرمایهگذاران وارد خواهند شد و سرمایهگذاری انجامشده، باعث افزایش تولید میشود.
مناطق با فضای کسبوکار خنثی: در این کشورها، فضا نه بازدارنده و نه پیشبرنده است. بنگاهها در چنین فضای بدون انگیزش و محرک قوی محیطی فعالیت میکنند؛ ولی دراینحال محیط بیرونی آنها موجب بالارفتن هزینههایشان نمیشود.
مناطق با فضای کسبوکار بازدارنده: در این کشورها، برآیند عوامل، هزینهساز است و هزینه ورود و انجام فعالیتهای کسبوکار بالاست و عملا انگیزهای برای ورود به چنین فضایی برای سرمایهگذاران وجود نخواهد داشت. بدیهی است در چنین فضایی، سرمایههای کشور بهجای حرکت به بخش تولید و صنعت، به سمت دلالی و بورسبازی حرکت کرده و اقتصاد کشور را دچار چالشهای جدی میکند و بخش عظیمی از فعالیتهای مدیران، صرف خنثیکردن عوامل محیطی میشود.
برای موفقیت اقتصاد بازار و توانمندسازی بخش خصوصی که در سایه دو رویکرد مهم بهبود فضای کسبوکار و خصوصیسازی، مورد توجه قرار گرفته است، نهادها و همچنین سازوکارهای ایجادشده، نقش مهمی ایفا میکنند. عوامل مؤثر بر فضای کسبوکار را میتوان به سه دسته عمده تقسیم کرد:
جایگاه، نقش، سیاستها و برنامهریزیهای دولت
نهادهای اقتصادی و سازوکارهای رسمی و غیررسمی حاکم بر آنها
نظام حقوقی و قضائی
ازاینرو، شاخص محیط عمومی کسبوکار و مؤلفههای آن یک معیار مهم برای سنجش قدرت رقابتپذیری منطقهای و سنجش مستمر آن یک ضرورت جدی برای سیاستگذاری مدیران ملی و منطقهای بهشمار میرود. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی از حدود سهسال پیش اقدام به سنجش فصلی این شاخص و انتشار مقایسهای و رتبهبندی استانها براساس نتایج آن میکند. در این مطالعه ارزیابی تشکلهای اقتصادی از فضای کسبوکار بهعنوان معرفی از شاخص فضای کسبوکار بهکار میرود و این شاخص در بازه عددی یک تا 10 (بهترتیب از بهترین تا بدترین ارزیابی) مقایسه میشود.
نتایج ارزیابی پایش فضای کسبوکار در استانهای ایران در تابستان 1393
نتایج آخرین سنجش انجامشده از شاخص فضای عمومی کسبوکار در تابستان 1393 حاکی از برداشت نامطلوب (میانگین کل ارزیابی، 5/76 از 10) تشکلهای اقتصادی از وضعیت فضای کسبوکار در استانهای مختلف کشور است. شاخص ارزیابی تشکلهای اقتصادی از مؤلفههای محیط کسبوکار در این گزارش میتواند به عنوان یک متغیر جانشین برای نشاندادن شرایط محیط کسبوکار ایران بهکار رود. محاسبه شاخص بر مبنای نظر تشکلهای اقتصادی ایران به جای بنگاهها این مزیت را دارد که تأثیر محیط درونی بنگاهها بر ارزیابی مؤلفههای موردبررسی را حداقل میکند و در واقع تشکلها به عنوان واحدهایی که تحتتأثیر محیط درونی یک بنگاه خاص نبوده و از محیطی که بنگاهها با آنها در تعامل هستند، اطلاع دارند، برای محاسبه متغیر جانشین شاخص محیط کسبوکار ایران و نیز سیاستگذاریهای مربوط به بهبود محیط کسبوکار در کشور مناسب به نظر میرسد.
برایند (میانگین وزنی) ارزیابی 265 تشکل اقتصادی مشارکتکننده در این مطالعه از 21 مؤلفه محیط کسبوکار ایران در تابستان 1393، کمیت 5/76 از 10 بوده است (عدد بزرگتر، ارزیابی بدتر) که نسبت به فصل قبل (5/97 در بهار 1393) اندکی بهتر ارزیابی شده است. از جداول و نمودارهای ارائهشده در این گزارش میتوان دریافت:
1. از نظر تشکلهای اقتصادی مشارکتکننده در این پیمایش، نامساعدترین مؤلفههای محیط کسبوکار ایران در تابستان 1393 به ترتیب عبارتند از: «مشکل دریافت تسهیلات از بانکها»، «ضعف بازار سرمایه در تأمین مالی تولید و نرخ بالای تأمین سرمایه از بازار غیررسمی» و «نرخ بالای بیمه اجباری نیروی انسانی». مؤلفههایی که در پایش تابستان 1393، مساعدتر از سایر مؤلفهها ارزیابی شدهاند نیز به ترتیب عبارتند از: «ضعف زیرساختهای تأمین برق»، «تمایل مردم به خرید کالاهای خارجی و تقاضای کم برای محصولات ایرانی مشابه» و «تعرفه پایین کالاهای وارداتی و رقابت غیرمنصفانه محصولات رقیب خارجی در بازار».
2. در تابستان 1393 نیز مانند فصلهای قبل «دریافت تسهیلات از بانکها» همچنان به عنوان نامساعدترین مؤلفه محیط کسبوکار ایران ارزیابی شده است. پس از آن «ضعف بازار سرمایه در تأمین مالی تولید و نرخ بالای تأمین سرمایه از بازار غیررسمی» نیز همانند سه فصل گذشته به عنوان دومین مانع اداره بنگاهها ارزیابی شده است. «نرخ بالای بیمه اجباری نیروی انسانی» به عنوان سومین مسئله مهم محیط کسبوکار از نظر تشکلهای اقتصادی مطرح شده است. درحالیکه در تابستان 1390، تابستان 1391، تابستان 1392 و بهار 1393 به ترتیب رتبههای 4، 9، 6 و 7 را در میان مؤلفهها دارا بوده که نشان از نامساعدترشدن وضعیت نسبی این مؤلفه است.
3. مقایسه میانگین ارزیابی تشکلها در تابستان 1393 با میانگین بهار 1393 گویای مناسبترشدن ارزیابی آنها از محیط کسبوکار است، زیرا در این دوره، میانگین از 5/97 به 5/76 کاهش یافته است. همچنین ملاحظه ارزیابی تشکلهای اقتصادی از 21 مؤلفه کسبوکار در تابستان 1393 نسبت به بهار 1393 نشان میدهد به جز چهار مؤلفه «مشکل دریافت تسهیلات از بانکها»، «ضعف زیرساختهای تأمین برق»، «برگشت چکهای مشتریان و همکاران» و «ضعف زیرساختهای حملونقل»، بقیه مؤلفهها نسبت به فصل قبل (بهار 1393) بهتر ارزیابی شدهاند.
4. میانگین ارزیابی تابستان 1393 در مقایسه با تابستان 1392 برای استانهای ایلام، البرز، سمنان، تهران، سیستانوبلوچستان، اصفهان، بوشهر، چهارمحالوبختیاری، زنجان، مرکزی، فارس، گیلان، قزوین، گلستان، آذربایجانشرقی، اردبیل، همدان و کرمانشاه گویای بهبود وضعیت در این دوره است و در استانهای خوزستان، کردستان، آذربایجانغربی، کهگیلویهوبویراحمد، یزد، هرمزگان، خراسانرضوی، لرستان، خراسانجنوبی، خراسانشمالی، قم، مازندران و کرمان گویای نامساعدترشدن ارزیابی تشکلهای اقتصادی این استانهاست. میانگین کل دوره مطالعه نیز وضعیت استانهای همدان، کهگیلویهوبویراحمد، بوشهر، مازندران و چهارمحالوبختیاری را در مقایسه با استانهای گیلان، اردبیل، یزد و زنجان نامناسبتر نشان میدهد.
5. از نظر نوع فعالیت تشکلهای شرکتکننده در این مطالعه، در تابستان 1393 مشابه تابستان 1392، تشکلهای اقتصادی بخش کشاورزی ارزیابی بدتر و تشکلهای اقتصادی بخش خدمات ارزیابی بهتری از مؤلفههای محیط کسبوکار ارائه کردهاند. لازم به یادآوری است در تابستان 1391 این ترتیب برعکس بوده است که این نوسان در ارزیابی تشکلها نیز میتواند طی فرضیههایی با سیاستگذاریها در این فصول نسبت داده شود و مورد مطالعه و تحلیل قرار گیرد.
6. با وجود قرارگرفتن مؤلفه «ضعف زیرساختهای تأمین برق» در شمار مساعدترین عوامل ذکرشده، مشاهده میشود که 16درصد نسبت به تابستان 1392 و چهاردرصد نسبت به بهار 1392 رتبه بدتر شده و در واقع نامساعدتر ارزیابی شده است. همچنین مؤلفه «ضعف زیرساختهای حملونقل» که همواره جزو چهار مؤلفه مساعد محیط کسبوکار شناخته میشد، در تابستان 1393 به رتبه 17 تغییر جایگاه داده که نشان از نامساعدترشدن نسبی این مؤلفه در تابستان 1393 است.
7. در جدول مؤلفه «بیثباتی در قیمت مواد اولیه» بیشترین بهبود (7 رتبه) را نسبت به فصل گذشته داشته که میتواند گویای پایینآمدن اهمیت آن به دلیل ثبات نسبی قیمتها در نیمه سال 1393 باشد. لازم به یادآوری است این مؤلفه در تابستان 1391 بدترین مؤلفه ارزیابی شده بود.
8. میانگین کل وزنی مجموع امتیازهای دادهشده پایینترین رقم در مقایسه با چهار دوره قبل از آن است که میتواند گویای اعطای امتیازهای پایین در اکثر موارد جدول توسط تشکلهای اقتصادی مشارکتکننده در این گزارش باشد؛ یعنی پاسخگویان، شدت مشکلات را در مقایسه با گذشته کمتر میدانند.
9. تحریمهای خارجی در تابستان 1393 نسبت به تابستان سال قبل، معادل 13درصد و نسبت به بهار 1393 معادل سهدرصد بهتر ارزیابی شده که میتواند اثر منعطفشدن واحدهای تولیدی نسبت به تحریمهای اعمالشده و نیز کاهش و فرسایش اثر روانی تحریمها در طول این دوره زمانی باشد.
10. با وجودی که مؤلفه «وجود فساد اقتصادی در دستگاههای حکومتی» در یکی از جداول با کاهش رتبه مواجه شده است، ولی در جدولی دیگر در بین عوامل نهادی هنوز بالاترین امتیاز نامساعد را کسب کرده است.
منظور از فضای کسبوکار، عوامل مؤثر بر عملکرد واحدهای اقتصادی، مانند کیفیت دستگاههای حاکمیت، ثبات قوانین و مقررات، کیفیت زیرساختها و... است که تغییردادن آنها، فراتر از اختیارات و قدرت مدیران بنگاههای اقتصادی است. با تأمل در تعریف فوق، مشخص میشود شناخت و بررسی «فضای کسبوکار» مقدم بر تجزیهوتحلیل کسبوکار و فعالیتهای اقتصادی است. فضای کسبوکار را میتوان مانند یک اقتصاد چهاربخشی شامل: 1) خانوارها 2) بنگاهها 3) دولت و 4) خارجیان در نظر گرفت که فعالیتهای اقتصادی نظیر تولید، خرید، فروش و مبادلات در بستر آن شکل میگیرد. مناطق از حیث شاخص فضای کسبوکار و تأثیر آن بر عملکرد بخش خصوصی به سه سطح تقسیم میشود:
مناطق با فضای کسبوکار پیشبرنده: در این کشورها، فضا، مشوق فعالیتهای اقتصادی است و شرکتهای تولیدی برای انجام کارهای خود، نهتنها هزینه محیطی پرداخت نمیکنند؛ بلکه فضا برای آنها انگیزش ایجاد میکند. در چنین فضایی سرمایهگذاران وارد خواهند شد و سرمایهگذاری انجامشده، باعث افزایش تولید میشود.
مناطق با فضای کسبوکار خنثی: در این کشورها، فضا نه بازدارنده و نه پیشبرنده است. بنگاهها در چنین فضای بدون انگیزش و محرک قوی محیطی فعالیت میکنند؛ ولی دراینحال محیط بیرونی آنها موجب بالارفتن هزینههایشان نمیشود.
مناطق با فضای کسبوکار بازدارنده: در این کشورها، برآیند عوامل، هزینهساز است و هزینه ورود و انجام فعالیتهای کسبوکار بالاست و عملا انگیزهای برای ورود به چنین فضایی برای سرمایهگذاران وجود نخواهد داشت. بدیهی است در چنین فضایی، سرمایههای کشور بهجای حرکت به بخش تولید و صنعت، به سمت دلالی و بورسبازی حرکت کرده و اقتصاد کشور را دچار چالشهای جدی میکند و بخش عظیمی از فعالیتهای مدیران، صرف خنثیکردن عوامل محیطی میشود.
برای موفقیت اقتصاد بازار و توانمندسازی بخش خصوصی که در سایه دو رویکرد مهم بهبود فضای کسبوکار و خصوصیسازی، مورد توجه قرار گرفته است، نهادها و همچنین سازوکارهای ایجادشده، نقش مهمی ایفا میکنند. عوامل مؤثر بر فضای کسبوکار را میتوان به سه دسته عمده تقسیم کرد:
جایگاه، نقش، سیاستها و برنامهریزیهای دولت
نهادهای اقتصادی و سازوکارهای رسمی و غیررسمی حاکم بر آنها
نظام حقوقی و قضائی
ازاینرو، شاخص محیط عمومی کسبوکار و مؤلفههای آن یک معیار مهم برای سنجش قدرت رقابتپذیری منطقهای و سنجش مستمر آن یک ضرورت جدی برای سیاستگذاری مدیران ملی و منطقهای بهشمار میرود. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی از حدود سهسال پیش اقدام به سنجش فصلی این شاخص و انتشار مقایسهای و رتبهبندی استانها براساس نتایج آن میکند. در این مطالعه ارزیابی تشکلهای اقتصادی از فضای کسبوکار بهعنوان معرفی از شاخص فضای کسبوکار بهکار میرود و این شاخص در بازه عددی یک تا 10 (بهترتیب از بهترین تا بدترین ارزیابی) مقایسه میشود.
نتایج ارزیابی پایش فضای کسبوکار در استانهای ایران در تابستان 1393
نتایج آخرین سنجش انجامشده از شاخص فضای عمومی کسبوکار در تابستان 1393 حاکی از برداشت نامطلوب (میانگین کل ارزیابی، 5/76 از 10) تشکلهای اقتصادی از وضعیت فضای کسبوکار در استانهای مختلف کشور است. شاخص ارزیابی تشکلهای اقتصادی از مؤلفههای محیط کسبوکار در این گزارش میتواند به عنوان یک متغیر جانشین برای نشاندادن شرایط محیط کسبوکار ایران بهکار رود. محاسبه شاخص بر مبنای نظر تشکلهای اقتصادی ایران به جای بنگاهها این مزیت را دارد که تأثیر محیط درونی بنگاهها بر ارزیابی مؤلفههای موردبررسی را حداقل میکند و در واقع تشکلها به عنوان واحدهایی که تحتتأثیر محیط درونی یک بنگاه خاص نبوده و از محیطی که بنگاهها با آنها در تعامل هستند، اطلاع دارند، برای محاسبه متغیر جانشین شاخص محیط کسبوکار ایران و نیز سیاستگذاریهای مربوط به بهبود محیط کسبوکار در کشور مناسب به نظر میرسد.
برایند (میانگین وزنی) ارزیابی 265 تشکل اقتصادی مشارکتکننده در این مطالعه از 21 مؤلفه محیط کسبوکار ایران در تابستان 1393، کمیت 5/76 از 10 بوده است (عدد بزرگتر، ارزیابی بدتر) که نسبت به فصل قبل (5/97 در بهار 1393) اندکی بهتر ارزیابی شده است. از جداول و نمودارهای ارائهشده در این گزارش میتوان دریافت:
1. از نظر تشکلهای اقتصادی مشارکتکننده در این پیمایش، نامساعدترین مؤلفههای محیط کسبوکار ایران در تابستان 1393 به ترتیب عبارتند از: «مشکل دریافت تسهیلات از بانکها»، «ضعف بازار سرمایه در تأمین مالی تولید و نرخ بالای تأمین سرمایه از بازار غیررسمی» و «نرخ بالای بیمه اجباری نیروی انسانی». مؤلفههایی که در پایش تابستان 1393، مساعدتر از سایر مؤلفهها ارزیابی شدهاند نیز به ترتیب عبارتند از: «ضعف زیرساختهای تأمین برق»، «تمایل مردم به خرید کالاهای خارجی و تقاضای کم برای محصولات ایرانی مشابه» و «تعرفه پایین کالاهای وارداتی و رقابت غیرمنصفانه محصولات رقیب خارجی در بازار».
2. در تابستان 1393 نیز مانند فصلهای قبل «دریافت تسهیلات از بانکها» همچنان به عنوان نامساعدترین مؤلفه محیط کسبوکار ایران ارزیابی شده است. پس از آن «ضعف بازار سرمایه در تأمین مالی تولید و نرخ بالای تأمین سرمایه از بازار غیررسمی» نیز همانند سه فصل گذشته به عنوان دومین مانع اداره بنگاهها ارزیابی شده است. «نرخ بالای بیمه اجباری نیروی انسانی» به عنوان سومین مسئله مهم محیط کسبوکار از نظر تشکلهای اقتصادی مطرح شده است. درحالیکه در تابستان 1390، تابستان 1391، تابستان 1392 و بهار 1393 به ترتیب رتبههای 4، 9، 6 و 7 را در میان مؤلفهها دارا بوده که نشان از نامساعدترشدن وضعیت نسبی این مؤلفه است.
3. مقایسه میانگین ارزیابی تشکلها در تابستان 1393 با میانگین بهار 1393 گویای مناسبترشدن ارزیابی آنها از محیط کسبوکار است، زیرا در این دوره، میانگین از 5/97 به 5/76 کاهش یافته است. همچنین ملاحظه ارزیابی تشکلهای اقتصادی از 21 مؤلفه کسبوکار در تابستان 1393 نسبت به بهار 1393 نشان میدهد به جز چهار مؤلفه «مشکل دریافت تسهیلات از بانکها»، «ضعف زیرساختهای تأمین برق»، «برگشت چکهای مشتریان و همکاران» و «ضعف زیرساختهای حملونقل»، بقیه مؤلفهها نسبت به فصل قبل (بهار 1393) بهتر ارزیابی شدهاند.
4. میانگین ارزیابی تابستان 1393 در مقایسه با تابستان 1392 برای استانهای ایلام، البرز، سمنان، تهران، سیستانوبلوچستان، اصفهان، بوشهر، چهارمحالوبختیاری، زنجان، مرکزی، فارس، گیلان، قزوین، گلستان، آذربایجانشرقی، اردبیل، همدان و کرمانشاه گویای بهبود وضعیت در این دوره است و در استانهای خوزستان، کردستان، آذربایجانغربی، کهگیلویهوبویراحمد، یزد، هرمزگان، خراسانرضوی، لرستان، خراسانجنوبی، خراسانشمالی، قم، مازندران و کرمان گویای نامساعدترشدن ارزیابی تشکلهای اقتصادی این استانهاست. میانگین کل دوره مطالعه نیز وضعیت استانهای همدان، کهگیلویهوبویراحمد، بوشهر، مازندران و چهارمحالوبختیاری را در مقایسه با استانهای گیلان، اردبیل، یزد و زنجان نامناسبتر نشان میدهد.
5. از نظر نوع فعالیت تشکلهای شرکتکننده در این مطالعه، در تابستان 1393 مشابه تابستان 1392، تشکلهای اقتصادی بخش کشاورزی ارزیابی بدتر و تشکلهای اقتصادی بخش خدمات ارزیابی بهتری از مؤلفههای محیط کسبوکار ارائه کردهاند. لازم به یادآوری است در تابستان 1391 این ترتیب برعکس بوده است که این نوسان در ارزیابی تشکلها نیز میتواند طی فرضیههایی با سیاستگذاریها در این فصول نسبت داده شود و مورد مطالعه و تحلیل قرار گیرد.
6. با وجود قرارگرفتن مؤلفه «ضعف زیرساختهای تأمین برق» در شمار مساعدترین عوامل ذکرشده، مشاهده میشود که 16درصد نسبت به تابستان 1392 و چهاردرصد نسبت به بهار 1392 رتبه بدتر شده و در واقع نامساعدتر ارزیابی شده است. همچنین مؤلفه «ضعف زیرساختهای حملونقل» که همواره جزو چهار مؤلفه مساعد محیط کسبوکار شناخته میشد، در تابستان 1393 به رتبه 17 تغییر جایگاه داده که نشان از نامساعدترشدن نسبی این مؤلفه در تابستان 1393 است.
7. در جدول مؤلفه «بیثباتی در قیمت مواد اولیه» بیشترین بهبود (7 رتبه) را نسبت به فصل گذشته داشته که میتواند گویای پایینآمدن اهمیت آن به دلیل ثبات نسبی قیمتها در نیمه سال 1393 باشد. لازم به یادآوری است این مؤلفه در تابستان 1391 بدترین مؤلفه ارزیابی شده بود.
8. میانگین کل وزنی مجموع امتیازهای دادهشده پایینترین رقم در مقایسه با چهار دوره قبل از آن است که میتواند گویای اعطای امتیازهای پایین در اکثر موارد جدول توسط تشکلهای اقتصادی مشارکتکننده در این گزارش باشد؛ یعنی پاسخگویان، شدت مشکلات را در مقایسه با گذشته کمتر میدانند.
9. تحریمهای خارجی در تابستان 1393 نسبت به تابستان سال قبل، معادل 13درصد و نسبت به بهار 1393 معادل سهدرصد بهتر ارزیابی شده که میتواند اثر منعطفشدن واحدهای تولیدی نسبت به تحریمهای اعمالشده و نیز کاهش و فرسایش اثر روانی تحریمها در طول این دوره زمانی باشد.
10. با وجودی که مؤلفه «وجود فساد اقتصادی در دستگاههای حکومتی» در یکی از جداول با کاهش رتبه مواجه شده است، ولی در جدولی دیگر در بین عوامل نهادی هنوز بالاترین امتیاز نامساعد را کسب کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.