|

توسعه روابط ‌اقتصادی افغانستان و ایران و دورنمای آن

سیداسماعیل امیری کارشناس و فعال اقتصادی

از دیر‌باز روابط اقتصادی و تجارتی میان دوکشور افغانستان و ایران در زمینه‌های مختلف وجود داشته است. از نظر تاریخی این دو‌کشور چه به‌عنوان یک‌ملک واحد و چه به‌عنوان ملوک‌نشین‌های متفاوت، جزو مناطق مربوط شاهراه ابریشم بودند که از چین آغاز و به کشور‌های اروپایی ختم می‌شد. تا پیش از کشف مسیر دریایی در اقیانوس هند، شاهراه ابریشم و شهر‌های مسیر آن جزو مهم‌ترین خطوط تجارتی محسوب می‌شدند و این شهر‌ها نیز به‌عنوان پر‌رونق‌ترین شهر‌های آن زمان به‌حساب می‌آمدند. شهر‌هایی چون سمرقند، بخارا، بلخ، هرات، نیشابور، تبریز در آن دوران نه‌تنها کاروانسرا‌های بزرگ تجارت بودند، بلکه مهد تبادل فرهنگ‌ها و اندیشه‌های مختلف و متنوع نیز محسوب می‌شدند.
عصر معاصر با تغییرات بزرگ در عرصه‌های مختلف از جمله تجارت، رنگی دیگری به توسعه اقتصادی کشور‌ها داده است. هرچند روابط تجارتی میان ایران و افغانستان در سال‌های دور نیز به شکل نظام‌مند و سیستماتیک وجود داشته، ولی 13سال گذشته فرصت مغتنمی را برای دو‌کشور مساعد ساخته است تا از ظرفیت‌های موجود در هر دو‌کشور برای رشد و توسعه روابط تجارتی و توسعه اقتصادی استفاده کنند. در این ۱۳سال تلاش شده است تا این روابط در سطوح مختلف گسترش یابد تا بتواند مزیت نسبی هر یک از کشور‌ها را به حداکثر برساند. امروزه بحث مزیت مطلق برای هیچ ‌کشوری وجود نداشته و هیچ کشوری به تنهایی قادر به تولید همه نوع کالاهای اقتصادی برای برآورده‌کردن نیاز‌های جامعه خود نیست. بنابر این تجارت متقابل امری است ضروری و ‌انکارناشدنی.
روابط تجارتی میان ایران و افغانستان از سطوح پایین -تجارت انفرادی- تا سطوح بزرگ‌تر مانند اتاق‌های تجارت و در کل تبادل نظریات تجاری بین سیاستمداران دو‌کشور وجود داشته، اما هیچ‌گاه این روابط معادل و مطابق ظرفیت هیچ‌یک از طرفین نبوده است.
هرچند امروز مقدار قابل‌توجهی از محصولات ایرانی از قبیل مواد‌غذایی، موادساختمانی، مواد‌پتروشیمی، پوشاک، محصولات آرایشی و مواد شوینده در بازار ایران یافت می‌شود، اما به‌نظر می‌رسد ایران می‌توانست درروند رشد اقتصادی افغانستان سهم بیشتری داشته باشد. امروز افغانستان شاهد سرمایه‌گذاری‌های خارجی زیادی دربخش‌های مختلف اقتصادی افغانستان است، ولی سهم ایران در این روند چشم‌گیر و قابل ملاحظه نیست. با‌این‌حال به‌نظر می‌رسد ایران در این دو، سه‌سال گذشته تلاش کرده است تا رنگی دیگر به روابط تجاری‌اش با افغانستان بدهد و سهم حضور دو‌کشور را در این روابط بالا ببرد. در‌حال‌حاضر صادرات ایران به افغانستان چیزی بیشتر از دو‌میلیارد‌دلار است و دولت ایران در نظر دارد تا سطح صادرات خود را تا مرز هشت‌میلیارد‌دلار در سال بالا ببرد. البته با توجه به حجم پایین صادرات افغانستان به ایران نیاز است تا در این عرصه نیز حمایت‌ها از ‌سوی ایران برای تجار افغان ایجاد شود تا با توسعه صادرات افغانستان به ایران که بیشتر شامل مواد ‌خام است در توسعه نوپای اقتصادی افغانستان نیز خدمتی قابل‌قبول صورت بگیرد.
در عرصه ترانزیت نیز نیاز افغانستان به بنادر ایران بسیار محسوس است. در‌حال‌حاضر بخشی از واردات افغانستان از کشور‌های خارجی از مسیر ترانزیتی بین‌المللی بندر‌عباس صورت می‌گیرد. بخشی از کالای تجارتی مهم افغانستان نظیر وسایط نقلیه و ابزار صنعتی از این شاهراه ترانزیتی به افغانستان می‌رسد. در کنار آن شکل‌گیری بازار بزرگ بین‌المللی چابهار و سهم‌دهی افغانستان در این بازار و بندر مهم تجارتی، برای سرمایه‌گذاری مستقیم، فرصتی خوبی برای افغانستان است تا بتواند از این بندر مهم ترانزیتی و ظرفیت‌ها و تسهیلاتی که در بازار بین‌المللی چابهار نهفته است نیز استفاده کند.
یکی از نیاز‌های اساسی دیگر افغانستان خطوط ریل (راه‌آهن) است. افغانستان از محدود کشور‌های جهان است که از داشتن خطوط آهن محروم است و به‌همین‌‌خاطر نتوانسته در عرصه اقتصادی ارتباط خود را با کشور‌های جهان محکم کند. در 13سال گذشته تلاش شده است تا روی توسعه و انکشاف خطوط آهن سرمایه‌گذاری شود که در این زمینه نیز به دلیل نبود بودجه و ناتوانی اقتصادی افغانستان نیاز به سرمایه‌گذاری خارجی وجود دارد. کشور ایران یکی از مهم‌ترین کشور‌هایی است که می‌تواند در این عرصه تاثیر‌گذار باشد. هرچند از چند سال به این سو تلاش‌هایی از سوی ایران برای وصل‌کردن افغانستان به بازار‌های بین‌المللی از طریق خطوط آهن صورت گرفته، ولی این تلاش‌ها هنوز به ثمر ننشسته است؛ برای مثال خط ریل خواف - هرات که از حدود شش‌سال به این سو در‌حال احداث است هنوز به پایه تکمیل نرسیده و هر دو‌کشور موانع بر سر راه تکمیل این خط‌آهن را به طرف‌مقابل ربط می‌دهند. این خط و خطوط دیگر در‌صورت تکمیل‌شدن می‌تواند برای آینده اقتصادی افغانستان و توسعه تجارتی میان افغانستان و ایران و افغانستان و کشور‌های دیگر تاثیر‌گذار باشد. بنابراین جا دارد که هر دو‌کشور برای تکمیل پروژه‌های تمدید خطوط آهن بیشتر تلاش کنند.
چالش مهم فراروی سرمایه‌گذاری در افغانستان امنیت است، ولی می‌توان با کارکرد مشترک با سرمایه‌گذاران افغانستانی بر این مشکل غلبه کرد. امروزه ما شاهد نقش پررنگ‌تر چین و ترکیه در بازار افغانستان هستیم، درحالی‌که تسهیلات ایران چه از لحاظ مشترکات فرهنگی و زبانی و داشتن مرز مشترک به‌مراتب از این دو‌کشور بیشتر است. از آنجایی‌که افغانستان محاط به خشکی است ایران می‌تواند نقش بسیار بزرگی برای ترانزیت کالاهای اقتصادی از سایر کشور‌ها به افغانستان و برعکس ازافغانستان به سایر کشور‌ها بازی کند. تسهیلات بیشتر در این زمینه می‌تواند روابط را بیشتر گسترش داده و به‌نفع هر دو‌کشور تمام شود. انتظار می‌رود با ایجاد روابط اقتصادی بهتر‌ و مشارکت بیشتر سهم تجارت هر دوکشور در سال آینده خورشیدی افزایش یابد. اگر سیاست سرمایه‌گذاری ایران در افغانستان تغییر نکند، با گذشت زمان نقش ایران در بازار داخلی افغانستان کم‌رنگ‌تر می‌شود، چرا‌که علاوه بر تولیدات چینی و ترکی، کارخانجات داخلی افغانستان نیز در‌حال عرضه کالا برای بازار داخلی هستند.
چرخه اقتصادی هر‌کشور رو به توسعه نشان داده مواد‌ اولیه زندگی از اولین تولیدات هر کشور است، افغانستان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و در آینده بسیار نزدیک تولید‌کننده اکثر مواد‌ اولیه زندگی خواهد شد و این همان مارکتی است که فعلا در اختیار ایران قرار دارد، بنابراین ایران باید به فکر سرمایه‌گذاری‌های جایگزین در افغانستان باشد، این سرمایه‌گذاری‌ها می‌تواند در بخش‌های معادن، پتروشیمی، مواصلاتی، ساخت‌و‌ساز، همچنین سرمایه‌گذاری در بخش مالی و بانکی و فراهم کردن تسهیلات بانکی برای سرمایه‌گذاران افغان، نیز باشد. با وجود تمام اینها، سوال اصلی اینجاست، که آیا ایران باوجود برخی تحریم‌های بین‌المللی موجود توانایی و امکان سرمایه‌گذاری در افغانستان را دارد یا نه؟

از دیر‌باز روابط اقتصادی و تجارتی میان دوکشور افغانستان و ایران در زمینه‌های مختلف وجود داشته است. از نظر تاریخی این دو‌کشور چه به‌عنوان یک‌ملک واحد و چه به‌عنوان ملوک‌نشین‌های متفاوت، جزو مناطق مربوط شاهراه ابریشم بودند که از چین آغاز و به کشور‌های اروپایی ختم می‌شد. تا پیش از کشف مسیر دریایی در اقیانوس هند، شاهراه ابریشم و شهر‌های مسیر آن جزو مهم‌ترین خطوط تجارتی محسوب می‌شدند و این شهر‌ها نیز به‌عنوان پر‌رونق‌ترین شهر‌های آن زمان به‌حساب می‌آمدند. شهر‌هایی چون سمرقند، بخارا، بلخ، هرات، نیشابور، تبریز در آن دوران نه‌تنها کاروانسرا‌های بزرگ تجارت بودند، بلکه مهد تبادل فرهنگ‌ها و اندیشه‌های مختلف و متنوع نیز محسوب می‌شدند.
عصر معاصر با تغییرات بزرگ در عرصه‌های مختلف از جمله تجارت، رنگی دیگری به توسعه اقتصادی کشور‌ها داده است. هرچند روابط تجارتی میان ایران و افغانستان در سال‌های دور نیز به شکل نظام‌مند و سیستماتیک وجود داشته، ولی 13سال گذشته فرصت مغتنمی را برای دو‌کشور مساعد ساخته است تا از ظرفیت‌های موجود در هر دو‌کشور برای رشد و توسعه روابط تجارتی و توسعه اقتصادی استفاده کنند. در این ۱۳سال تلاش شده است تا این روابط در سطوح مختلف گسترش یابد تا بتواند مزیت نسبی هر یک از کشور‌ها را به حداکثر برساند. امروزه بحث مزیت مطلق برای هیچ ‌کشوری وجود نداشته و هیچ کشوری به تنهایی قادر به تولید همه نوع کالاهای اقتصادی برای برآورده‌کردن نیاز‌های جامعه خود نیست. بنابر این تجارت متقابل امری است ضروری و ‌انکارناشدنی.
روابط تجارتی میان ایران و افغانستان از سطوح پایین -تجارت انفرادی- تا سطوح بزرگ‌تر مانند اتاق‌های تجارت و در کل تبادل نظریات تجاری بین سیاستمداران دو‌کشور وجود داشته، اما هیچ‌گاه این روابط معادل و مطابق ظرفیت هیچ‌یک از طرفین نبوده است.
هرچند امروز مقدار قابل‌توجهی از محصولات ایرانی از قبیل مواد‌غذایی، موادساختمانی، مواد‌پتروشیمی، پوشاک، محصولات آرایشی و مواد شوینده در بازار ایران یافت می‌شود، اما به‌نظر می‌رسد ایران می‌توانست درروند رشد اقتصادی افغانستان سهم بیشتری داشته باشد. امروز افغانستان شاهد سرمایه‌گذاری‌های خارجی زیادی دربخش‌های مختلف اقتصادی افغانستان است، ولی سهم ایران در این روند چشم‌گیر و قابل ملاحظه نیست. با‌این‌حال به‌نظر می‌رسد ایران در این دو، سه‌سال گذشته تلاش کرده است تا رنگی دیگر به روابط تجاری‌اش با افغانستان بدهد و سهم حضور دو‌کشور را در این روابط بالا ببرد. در‌حال‌حاضر صادرات ایران به افغانستان چیزی بیشتر از دو‌میلیارد‌دلار است و دولت ایران در نظر دارد تا سطح صادرات خود را تا مرز هشت‌میلیارد‌دلار در سال بالا ببرد. البته با توجه به حجم پایین صادرات افغانستان به ایران نیاز است تا در این عرصه نیز حمایت‌ها از ‌سوی ایران برای تجار افغان ایجاد شود تا با توسعه صادرات افغانستان به ایران که بیشتر شامل مواد ‌خام است در توسعه نوپای اقتصادی افغانستان نیز خدمتی قابل‌قبول صورت بگیرد.
در عرصه ترانزیت نیز نیاز افغانستان به بنادر ایران بسیار محسوس است. در‌حال‌حاضر بخشی از واردات افغانستان از کشور‌های خارجی از مسیر ترانزیتی بین‌المللی بندر‌عباس صورت می‌گیرد. بخشی از کالای تجارتی مهم افغانستان نظیر وسایط نقلیه و ابزار صنعتی از این شاهراه ترانزیتی به افغانستان می‌رسد. در کنار آن شکل‌گیری بازار بزرگ بین‌المللی چابهار و سهم‌دهی افغانستان در این بازار و بندر مهم تجارتی، برای سرمایه‌گذاری مستقیم، فرصتی خوبی برای افغانستان است تا بتواند از این بندر مهم ترانزیتی و ظرفیت‌ها و تسهیلاتی که در بازار بین‌المللی چابهار نهفته است نیز استفاده کند.
یکی از نیاز‌های اساسی دیگر افغانستان خطوط ریل (راه‌آهن) است. افغانستان از محدود کشور‌های جهان است که از داشتن خطوط آهن محروم است و به‌همین‌‌خاطر نتوانسته در عرصه اقتصادی ارتباط خود را با کشور‌های جهان محکم کند. در 13سال گذشته تلاش شده است تا روی توسعه و انکشاف خطوط آهن سرمایه‌گذاری شود که در این زمینه نیز به دلیل نبود بودجه و ناتوانی اقتصادی افغانستان نیاز به سرمایه‌گذاری خارجی وجود دارد. کشور ایران یکی از مهم‌ترین کشور‌هایی است که می‌تواند در این عرصه تاثیر‌گذار باشد. هرچند از چند سال به این سو تلاش‌هایی از سوی ایران برای وصل‌کردن افغانستان به بازار‌های بین‌المللی از طریق خطوط آهن صورت گرفته، ولی این تلاش‌ها هنوز به ثمر ننشسته است؛ برای مثال خط ریل خواف - هرات که از حدود شش‌سال به این سو در‌حال احداث است هنوز به پایه تکمیل نرسیده و هر دو‌کشور موانع بر سر راه تکمیل این خط‌آهن را به طرف‌مقابل ربط می‌دهند. این خط و خطوط دیگر در‌صورت تکمیل‌شدن می‌تواند برای آینده اقتصادی افغانستان و توسعه تجارتی میان افغانستان و ایران و افغانستان و کشور‌های دیگر تاثیر‌گذار باشد. بنابراین جا دارد که هر دو‌کشور برای تکمیل پروژه‌های تمدید خطوط آهن بیشتر تلاش کنند.
چالش مهم فراروی سرمایه‌گذاری در افغانستان امنیت است، ولی می‌توان با کارکرد مشترک با سرمایه‌گذاران افغانستانی بر این مشکل غلبه کرد. امروزه ما شاهد نقش پررنگ‌تر چین و ترکیه در بازار افغانستان هستیم، درحالی‌که تسهیلات ایران چه از لحاظ مشترکات فرهنگی و زبانی و داشتن مرز مشترک به‌مراتب از این دو‌کشور بیشتر است. از آنجایی‌که افغانستان محاط به خشکی است ایران می‌تواند نقش بسیار بزرگی برای ترانزیت کالاهای اقتصادی از سایر کشور‌ها به افغانستان و برعکس ازافغانستان به سایر کشور‌ها بازی کند. تسهیلات بیشتر در این زمینه می‌تواند روابط را بیشتر گسترش داده و به‌نفع هر دو‌کشور تمام شود. انتظار می‌رود با ایجاد روابط اقتصادی بهتر‌ و مشارکت بیشتر سهم تجارت هر دوکشور در سال آینده خورشیدی افزایش یابد. اگر سیاست سرمایه‌گذاری ایران در افغانستان تغییر نکند، با گذشت زمان نقش ایران در بازار داخلی افغانستان کم‌رنگ‌تر می‌شود، چرا‌که علاوه بر تولیدات چینی و ترکی، کارخانجات داخلی افغانستان نیز در‌حال عرضه کالا برای بازار داخلی هستند.
چرخه اقتصادی هر‌کشور رو به توسعه نشان داده مواد‌ اولیه زندگی از اولین تولیدات هر کشور است، افغانستان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و در آینده بسیار نزدیک تولید‌کننده اکثر مواد‌ اولیه زندگی خواهد شد و این همان مارکتی است که فعلا در اختیار ایران قرار دارد، بنابراین ایران باید به فکر سرمایه‌گذاری‌های جایگزین در افغانستان باشد، این سرمایه‌گذاری‌ها می‌تواند در بخش‌های معادن، پتروشیمی، مواصلاتی، ساخت‌و‌ساز، همچنین سرمایه‌گذاری در بخش مالی و بانکی و فراهم کردن تسهیلات بانکی برای سرمایه‌گذاران افغان، نیز باشد. با وجود تمام اینها، سوال اصلی اینجاست، که آیا ایران باوجود برخی تحریم‌های بین‌المللی موجود توانایی و امکان سرمایه‌گذاری در افغانستان را دارد یا نه؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.