کارآفرینی اجتماعی، ضرورت امروز و فردا
عبدالباسط مرادزاده .عضو هیاتعلمی دانشگاه ولایت ایرانشهر عباس عرب .دانشجو دکترای مدیریت- دانشگاه سمنان
برنامه پنجم توسعه کشور در سال 1394 به پایان میرسد و تا رسیدن افق 1404 یا چشمانداز 20 ساله کشور، دو برنامه دیگر (برنامههای 6 و 7) در ظرف زمانی 10سال باقی میماند. دراینمیان، برنامه ششم توسعه نقش بسیار مهمی در تکمیل بخشهای ناقص برنامههای قبلی و فراهمکردن زمینهای براي موفقیت نهایی در برنامه هفتم و رسیدن به چشمانداز خواهد داشت. مهمترین سرفصلهای تعیینشده در چشمانداز 20ساله کشور، «دستیافتن به جایگاه اول اقتصادی در سطح منطقه جنوبغربی آسیا، خاورمیانه، کشورهای همسایه و آسیای میانه»، «رشد پرشتاب و مستمر اقتصادی»، «ارتقای نسبی سطح درآمد سرانه و رسیدن به اشتغال کامل» و «جامعهای توسعهیافته متکی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی در تولید ملی» هستند.
ازآنجاییکه در بسیاری از کشورهای پیشرفته، تدوین برنامههای توسعه با درنظرگرفتن نقش حیاتی مردم و نهادهای فرادولتی صورت میگیرد، ضروری است که در تدوین برنامه ششم توسعه، نواقص برنامههای قبلی دراینزمینه برطرف و بر اهمیت عامل مذکور افزوده شود. با عنایت به شرایط خاص کشور، منطقه و جهان در ابعاد و مولفههای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، ضرورت توجه به اقتصاد مولد و کارآفرین بیشازپیش مشخص میشود. دراینمیان، کارآفرینی اجتماعی میتواند نقش بسیار پررنگی در ترمیم خلأهای حضور دولتها در ارایه برنامههای رفاهی به شهروندان داشته باشد.
کارآفرینی اجتماعی، رویکرد جدیدی براي ایجاد تغییرات اجتماعی در جامعه از طریق بسیج ظرفیتها، ایدهها و پتانسیلهای اجتماعی است. این رویکرد دارای ماموریتی اجتماعی و انساندوستانه بوده، میتواند در جهت حل بسیاری از آسیبها و معضلات اجتماعی و بهطورکلی توسعه رفاه اجتماعی راهگشا باشد.
ازاینرو در بسیاری از کشورها سعی کردهاند با درنظرگرفتن شرایط محیطی خود، راهبردهای مناسبی دراینزمینه تدوین کرده، ضمن اصلاح قوانین و حذف موازیکاری و کاهش بوروکراسیهای اداری، زمینه تقویت این رویکرد را فراهم کنند. در کشور ما اگرچه این امر در قالب برنامههای مشخص و مدون بهطور سازمانیافتهای نقش کمرنگتری داشته است؛ اما با مراجعه به متون تاریخی و دینی میتوان زمینهها و نشانههای متعددی از وجود این بحث در لایههای مختلف اجتماع را شناسایی کرد. مطالعه زندگی پیشوایان، بررسی حضور مردم در عرصههای مختلف کمکرسانی و مرور بعضی از زمینههای سازمانیافتهتر این موضوع (از قبیل نهضت مدرسهسازی مردمی) بهطور واضح بیانگر این نکته است که زمینههای فکری و اعتقادی که یکی از پتانسیلهای بسیار ارزشمند براي تقویت و توسعه این رویکرد است، در جامعه ما وجود داشته، نیازمند تدوین اصول، سیاستها و برنامههای مدون براي هدایت این رویکرد در یک چشمانداز درازمدت است.
یکی از بهترین فرصتها براي طرح این موضوع و فراهمکردن شرایط، سازماندادن این بحث در تدوین برنامههای توسعه است. با عنایت به آغاز تدوین برنامه ششم توسعه و برنامهریزی مقدماتی برای این مبحث، لازم است برنامهریزان توجه جدی به توسعه کارآفرینی و در رویکردهای جزییتر، توسعه کارآفرینی اجتماعی داشته، مقدمات گسترش این مبحث در ادبیات توسعه را فراهم کنند. برایناساس، پیشنهادها و راهکارهای زیر براي درنظرداشتن این مبحث، در تدوین برنامه ششم توسعه ارایه میشود:
1. آموزش کارآفرینی در ابعاد مختلف آن در تمام سطوح جامعه مورد بررسی قرار گیرد و برنامهریزیهای لازم برای آن انجام شود. درحالحاضر متاسفانه آموزشهای کارآفرینی در سطح محدود و برای قشرهای خاصی از جامعه (بهویژه دانشجویان) انجام میشود. درصورتیکه کارآفرینی (با هر عنوان و گرایشی) نوعی سبک زندگی است؛ یعنی باید در ذهن، دانش، شخصیت و رفتار افراد نمود عینی پیدا کرده و جهتدهنده رفتارهای آنان باشد.
2. ایجاد شبکهها و انجمنهای کارآفرینی اجتماعی، بهصورتیکه فعالیتهای گروهی افراد دراینزمینه نمود بیشتری داشته، دامنه اثرگذاری فعالیتهای آنها بیشتر شود.
3. فلسفه کارآفرینی اجتماعی در واقع ایجاد نوعی ارزش اجتماعی است. ارزشهای اجتماعی معمولا توسط افراد صاحبنفوذ و دارای موقعیتهای اجتماعی برجسته، سریعتر و عمیقتر ایجاد و تقویت میشوند. وجود این افراد، نوعی سرمایه اجتماعی باارزش است. سازماندهی این افراد در قالب گروههای خیرین و ایجاد موسسههای خیریه، کمک موثری به توسعه کارآفرینی اجتماعی خواهد بود. در راستای این مبحث، باید نظامهای یکپارچهای برای بهکارگیری ظرفیتهای سرمایه اجتماعی (خیرین، موسسات خیریه، سازمانهای غیردولتی و...) ایجاد شود.
4. فراهمکردن شرایطی در جهت بهرهگیری از ظرفیتها و امکاناتی که در ساعاتی خارج از روال اداری بلااستفاده است، میتواند نقش کمککننده و حمایتی موثری داشته باشد. بسیاری از فضاهای آموزشی مدارس، مساجد، ادارات دولتی و شهرداریها ممکن است در بخشی از ایام روز بدون استفاده باشند. تدوین سیستم جامعی برای شناسایی و طبقهبندی این فضاها، فراهمکردن شرایطی در جهت بهکارگیری و استفاده آنها توسط خیرین و کارآفرینان اجتماعی، نقش حمایتی موثری میتواند داشته باشد.
5. اگرچه در کارآفرینی اجتماعی، انگیزه سود و منفعت شخصی و مادی، عامل اصلی فعالیت نيست، اما بههرحال برای تقویت افراد فعال در این حوزه و به تبع آن، استفاده بیشتر از ظرفیتها و امکانات آنها، فراهمکردن تسهیلات کسبوکار برای آنها در قالب تسهیلات مالی، کمک در تامین فضا و مکان، تصویب قوانین و مقررات حمایتی و اجراییکردن آنها، کمککننده خواهد بود. تامین مراکز حمایتهای مالی از قبیل تاسیس صندوق حمایت از کارآفرینان اجتماعی، تاسیس صندوق ضمانت اعتباری کارآفرینان اجتماعی و حمایت مالی بانکها از کارآفرینان اجتماعی نقش موثری خواهد داشت.
6. برنامهریزی ملی و منطقهای کارآفرینی اجتماعی باید به صورت مدون و نظاممند صورت گیرد. تدوین راهبردهای کلان کارآفرینی اجتماعی، تدوین اهداف بلندمدت کارآفرینی اجتماعی، تدوین اهداف کوتاهمدت کارآفرینی اجتماعی و طراحی نظام ارزیابی عملکرد کارآفرینی اجتماعی، امری ضروری به نظر میرسد.
7. قوانین و ساختار اداری براي حمایت از کارآفرینان اجتماعی باید مورد بازنگری قرار گرفته و اصلاح شود. دراینزمینه اصلاح قوانینی که به صورت مستقیم با فرآیندهای کارآفرینی اجتماعی سروکار دارند، حذف قوانین اضافی و موازی، مرور، بازنگری، اصلاح و ایجاد قوانین مالیاتی مناسب و مرتبط با کارآفرینان اجتماعی باید موردتوجه جدی قرار گیرد.
برنامه پنجم توسعه کشور در سال 1394 به پایان میرسد و تا رسیدن افق 1404 یا چشمانداز 20 ساله کشور، دو برنامه دیگر (برنامههای 6 و 7) در ظرف زمانی 10سال باقی میماند. دراینمیان، برنامه ششم توسعه نقش بسیار مهمی در تکمیل بخشهای ناقص برنامههای قبلی و فراهمکردن زمینهای براي موفقیت نهایی در برنامه هفتم و رسیدن به چشمانداز خواهد داشت. مهمترین سرفصلهای تعیینشده در چشمانداز 20ساله کشور، «دستیافتن به جایگاه اول اقتصادی در سطح منطقه جنوبغربی آسیا، خاورمیانه، کشورهای همسایه و آسیای میانه»، «رشد پرشتاب و مستمر اقتصادی»، «ارتقای نسبی سطح درآمد سرانه و رسیدن به اشتغال کامل» و «جامعهای توسعهیافته متکی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی در تولید ملی» هستند.
ازآنجاییکه در بسیاری از کشورهای پیشرفته، تدوین برنامههای توسعه با درنظرگرفتن نقش حیاتی مردم و نهادهای فرادولتی صورت میگیرد، ضروری است که در تدوین برنامه ششم توسعه، نواقص برنامههای قبلی دراینزمینه برطرف و بر اهمیت عامل مذکور افزوده شود. با عنایت به شرایط خاص کشور، منطقه و جهان در ابعاد و مولفههای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، ضرورت توجه به اقتصاد مولد و کارآفرین بیشازپیش مشخص میشود. دراینمیان، کارآفرینی اجتماعی میتواند نقش بسیار پررنگی در ترمیم خلأهای حضور دولتها در ارایه برنامههای رفاهی به شهروندان داشته باشد.
کارآفرینی اجتماعی، رویکرد جدیدی براي ایجاد تغییرات اجتماعی در جامعه از طریق بسیج ظرفیتها، ایدهها و پتانسیلهای اجتماعی است. این رویکرد دارای ماموریتی اجتماعی و انساندوستانه بوده، میتواند در جهت حل بسیاری از آسیبها و معضلات اجتماعی و بهطورکلی توسعه رفاه اجتماعی راهگشا باشد.
ازاینرو در بسیاری از کشورها سعی کردهاند با درنظرگرفتن شرایط محیطی خود، راهبردهای مناسبی دراینزمینه تدوین کرده، ضمن اصلاح قوانین و حذف موازیکاری و کاهش بوروکراسیهای اداری، زمینه تقویت این رویکرد را فراهم کنند. در کشور ما اگرچه این امر در قالب برنامههای مشخص و مدون بهطور سازمانیافتهای نقش کمرنگتری داشته است؛ اما با مراجعه به متون تاریخی و دینی میتوان زمینهها و نشانههای متعددی از وجود این بحث در لایههای مختلف اجتماع را شناسایی کرد. مطالعه زندگی پیشوایان، بررسی حضور مردم در عرصههای مختلف کمکرسانی و مرور بعضی از زمینههای سازمانیافتهتر این موضوع (از قبیل نهضت مدرسهسازی مردمی) بهطور واضح بیانگر این نکته است که زمینههای فکری و اعتقادی که یکی از پتانسیلهای بسیار ارزشمند براي تقویت و توسعه این رویکرد است، در جامعه ما وجود داشته، نیازمند تدوین اصول، سیاستها و برنامههای مدون براي هدایت این رویکرد در یک چشمانداز درازمدت است.
یکی از بهترین فرصتها براي طرح این موضوع و فراهمکردن شرایط، سازماندادن این بحث در تدوین برنامههای توسعه است. با عنایت به آغاز تدوین برنامه ششم توسعه و برنامهریزی مقدماتی برای این مبحث، لازم است برنامهریزان توجه جدی به توسعه کارآفرینی و در رویکردهای جزییتر، توسعه کارآفرینی اجتماعی داشته، مقدمات گسترش این مبحث در ادبیات توسعه را فراهم کنند. برایناساس، پیشنهادها و راهکارهای زیر براي درنظرداشتن این مبحث، در تدوین برنامه ششم توسعه ارایه میشود:
1. آموزش کارآفرینی در ابعاد مختلف آن در تمام سطوح جامعه مورد بررسی قرار گیرد و برنامهریزیهای لازم برای آن انجام شود. درحالحاضر متاسفانه آموزشهای کارآفرینی در سطح محدود و برای قشرهای خاصی از جامعه (بهویژه دانشجویان) انجام میشود. درصورتیکه کارآفرینی (با هر عنوان و گرایشی) نوعی سبک زندگی است؛ یعنی باید در ذهن، دانش، شخصیت و رفتار افراد نمود عینی پیدا کرده و جهتدهنده رفتارهای آنان باشد.
2. ایجاد شبکهها و انجمنهای کارآفرینی اجتماعی، بهصورتیکه فعالیتهای گروهی افراد دراینزمینه نمود بیشتری داشته، دامنه اثرگذاری فعالیتهای آنها بیشتر شود.
3. فلسفه کارآفرینی اجتماعی در واقع ایجاد نوعی ارزش اجتماعی است. ارزشهای اجتماعی معمولا توسط افراد صاحبنفوذ و دارای موقعیتهای اجتماعی برجسته، سریعتر و عمیقتر ایجاد و تقویت میشوند. وجود این افراد، نوعی سرمایه اجتماعی باارزش است. سازماندهی این افراد در قالب گروههای خیرین و ایجاد موسسههای خیریه، کمک موثری به توسعه کارآفرینی اجتماعی خواهد بود. در راستای این مبحث، باید نظامهای یکپارچهای برای بهکارگیری ظرفیتهای سرمایه اجتماعی (خیرین، موسسات خیریه، سازمانهای غیردولتی و...) ایجاد شود.
4. فراهمکردن شرایطی در جهت بهرهگیری از ظرفیتها و امکاناتی که در ساعاتی خارج از روال اداری بلااستفاده است، میتواند نقش کمککننده و حمایتی موثری داشته باشد. بسیاری از فضاهای آموزشی مدارس، مساجد، ادارات دولتی و شهرداریها ممکن است در بخشی از ایام روز بدون استفاده باشند. تدوین سیستم جامعی برای شناسایی و طبقهبندی این فضاها، فراهمکردن شرایطی در جهت بهکارگیری و استفاده آنها توسط خیرین و کارآفرینان اجتماعی، نقش حمایتی موثری میتواند داشته باشد.
5. اگرچه در کارآفرینی اجتماعی، انگیزه سود و منفعت شخصی و مادی، عامل اصلی فعالیت نيست، اما بههرحال برای تقویت افراد فعال در این حوزه و به تبع آن، استفاده بیشتر از ظرفیتها و امکانات آنها، فراهمکردن تسهیلات کسبوکار برای آنها در قالب تسهیلات مالی، کمک در تامین فضا و مکان، تصویب قوانین و مقررات حمایتی و اجراییکردن آنها، کمککننده خواهد بود. تامین مراکز حمایتهای مالی از قبیل تاسیس صندوق حمایت از کارآفرینان اجتماعی، تاسیس صندوق ضمانت اعتباری کارآفرینان اجتماعی و حمایت مالی بانکها از کارآفرینان اجتماعی نقش موثری خواهد داشت.
6. برنامهریزی ملی و منطقهای کارآفرینی اجتماعی باید به صورت مدون و نظاممند صورت گیرد. تدوین راهبردهای کلان کارآفرینی اجتماعی، تدوین اهداف بلندمدت کارآفرینی اجتماعی، تدوین اهداف کوتاهمدت کارآفرینی اجتماعی و طراحی نظام ارزیابی عملکرد کارآفرینی اجتماعی، امری ضروری به نظر میرسد.
7. قوانین و ساختار اداری براي حمایت از کارآفرینان اجتماعی باید مورد بازنگری قرار گرفته و اصلاح شود. دراینزمینه اصلاح قوانینی که به صورت مستقیم با فرآیندهای کارآفرینی اجتماعی سروکار دارند، حذف قوانین اضافی و موازی، مرور، بازنگری، اصلاح و ایجاد قوانین مالیاتی مناسب و مرتبط با کارآفرینان اجتماعی باید موردتوجه جدی قرار گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.