ساخت و برساخت اجتماعی رفاه
محمد فاضلی . استادیار جامعهشناسی دانشگاه شهید بهشتی
طرح مساله
در این نوشتار میخواهم ایدههایی ساده درباره رفاه طرح کنم که بر تمایزی ظریف میان «استاندارد زندگی» و «کیفیت زندگی» بنا شدهاند. معمولا «استاندارد زندگی» ناظر بر کمیتهایی است که در قالب شاخصهایی نظیر نسبت خدمات به جمعیت، درآمد سرانه، میزان مصرف کالاها و خدمات یا دیگر شاخصهای کمی اندازهگیری میشود. وقتی پای استاندارد زندگی بهمیان میآید، بستر اجتماعی، ذهنیت، احساس و عاطفه و کلیت روح انسانی در تعریف فراموش میشود. اگر دو نفر یا خانواده در دو بستر انسانی و اجتماعی کاملا متفاوت، شاخصهای کمی یکسانی را تجربه کنند، معنایش این است که استاندارد زندگی یکسانی دارند.
در مقابل استاندارد زندگی، مفهوم «رفاه اجتماعی» قرار میگیرد که بیش از هر چیز با «کیفیت زندگی» مرتبط است. وقتی درباره کیفیت زندگی حرف میزنیم، تجربه انسانی از خوشبختی در بستر ادراکی از عواملی متعدد مطرح میشود. پای «ادراک» که بهمیان میآید، یعنی ذهنیت، عاطفه و احساس انسانی اهمیت پیدا میکند. بهاینترتیب، غیراز شاخصهای کمی وضعیت، کیفیت ادراکشده محیطزیست، میزان حمایت اجتماعی ادراکشده و درک فرد از حیات فکری، معنوی و اجتماعیاش به رفاه او شکل میدهد.
به محض آنکه بپذیریم رفاه اجتماعی از جنس کیفیت زندگی است و بستر اجتماعی بر ادراک آن موثر است، مساله «برساخت اجتماعی رفاه» موضوعیت مییابد. رفاه غیراز آنکه واقعیتی تجربی است، ادراکی ذهنی است که برساخته میشود. بنابراین بخشی از تحلیل اجتماعی معطوف به چگونگی برساخت رفاه است. این برساختگی به جهت تاثیری که بر فرد و کنشهای بعدی وی ميگذارد، بسیار مهم است؛ بنابراین باید شیوه برساختهشدن را تحلیل کرد.
اما رفاه همانگونه که بهواسطه فرآیندهای اجتماعی برساخته میشود، واقعیتی تجربی دارد که صرفا محصول کنش یا تلاش فرد نیست، بلکه محصولی اجتماعی است. ازآنجهت که در اینجا ادراک ذهنی رفاه را مد نظر ندارم، استفاده از عبارت «ساخت اجتماعی رفاه» را مناسب میدانم. لذا در این مختصر میخواهم وجوهی از ساخت و برساخت اجتماعی رفاه را تحلیل کنم؛ سپس به اهمیت چنین تحلیل و تمایزی میپردازم.
ساخت اجتماعی رفاه
غالبا تصور میشود که رفاه افراد، تابعی از میزان دستاوردهای فردیشان است و معیارهای مشخصی برای آن وجود دارد که تلاش برای رسیدن به آن معیارها در حیطه اختیار و تلاش فردی است. ظاهر قضیه این است که اگر به اندازه کافی تحصیلات داشته باشید و سخت کار کنید، به رفاه اجتماعی قابلقبولی دست مییابید. اما این نگاهی فردگرایانه است که از یاد میبرد رفاه فرد تحتتاثیر ساختارهای پهندامنهتری است که ممکن است اتفاقا در شرایطی که همگان میکوشند رفاه خود را حداکثري کنند، باعث کمترشدن رفاه فرد میشوند.
شفافترین مثال در این خصوص مربوط به کیفیت محیط زیست است. رفاه زندگی فرد کاملا به این بستگی دارد که در چه محیطی زندگی میکند. برای مثال در ایران امروز درحالیکه همه افراد کوشیدهاند تا بهترین زندگی- استانداردهای زندگی- را برای خود فراهم کنند و برخی از آنها بسیار موفق بودهاند (مهم نیست از چه راهی) و به همه ابزارهای رفاهی دسترسی دارند، اما خطر بیآبی، ریزگردها، فرونشستن زمین، آلودگی شیمیایی خوراکیها، آلودگی هوا و در نهایت مرگهای زودرس ایشان را تهدید میکند. این خطرات برای رفاه یا کیفیت زندگی افراد، محصول کنش جمعی همه افرادی است که عاقلانه به دنبال بیشینهکردن رفاه خود بودهاند و در نهایت، ساختار اجتماعی، سطحی نازل از رفاه زیستمحیطی را برایشان به ارمغان آورده است.
در مثال فوق، رفاه افراد تحتتاثیر ساختار نهادیای قرار گرفته است که اجازه داده بهرهکشی از محیطزیست، در نهایت، رفاه همگان را واقعا تهدید کند. این تهدید، ادراکی ذهنی نیست؛ بلکه واقعیت جسمانی حیات را نیز تهدید میکند. نظامهای مالی و بانکی، سیستمهای حملونقل، یا هر ساختار دیگری میتواند چنین تاثیری بر ساختهشدن رفاه افراد داشته باشد. بهاینترتیب در جامعهای که همگان عاقلانه به دنبال حداکثريکردن رفاه شخصی خویش هستند و هیچ چیزی از جنس مسوولیت اجتماعی مبتنی بر سرمایه اجتماعی، تعیینکننده کنشهای افراد نیست، واقعیت مادی کیفیت زندگی در نهایت، قربانی اثرات منفی ساختارها میشود.
برساخت اجتماعی رفاه
ذهنیتها درباره رفاه برساختههایی هستند که در فرآیندهای اجتماعی شکل میگیرند. برخی از این فرآیندها در ادامه تشریح میشوند:
اول، نابرابری اجتماعی به ذهنیت فرد درباره میزان رفاهش شکل میدهد. آدمیان همواره در مقایسه میان خود و دیگران، ادراکی از کیفیت زندگیشان پیدا میکنند. میزان لذت فرد از وضعیتش تابع مقایسهای بر مبنای ارزیابی گذشتهاش، آینده قابلانتظارش و برداشتش از کیفیت زندگی دیگران، قابل مقایسه با خود وی بنا میشود. نابرابریای که نامشروع پنداشته شود، کیفیت زندگی فرد را کوچکنمایی میکند و جامعه نابرابرتر، سبب میشود رضایت افراد از استانداردهای زندگیشان کاهش یابد.
دوم، ارزیابی فرد از سرعت تغییراتی که داشته و از وضعیت گذشتهاش به وضعیت فعلی رسیده، عاملی تعیینکننده در برساخته شدن ادارک رفاه است. افراد سرعت تحول وضعیت خود را نیز با سرعت تغییرات وضعیت دیگران مقایسه میکنند.
سوم، ادراک فرد از رفاهش تابع تغییراتی است که تصور میکند در وضعیتش حاصل میشود. جهت مثبت تغییرات - صرفنظر از مطلق اندازه استانداردهای زندگی فرد درحالحاضر- اثری تعیینکننده بر ادراک کیفیت زندگی دارد. بنابراین انتظار میرود آنکه داراییاش 500میلیونتومان است و فکر میکند سال بعد 550میلیونتومان دارایی خواهد داشت، بسیار راضیتر از کسی باشد که 600میلیونتومان دارایی دارد و تصور میکند سال بعد 50میلیونتومان از داراییاش کاسته میشود. در نهایت هر دو 550میلیونتومان دارایی دارند؛ ولی ادراکشان از جهان پیرامون و سطح رضایتمندیشان متفاوت خواهد بود.
چهارم، ادراک رفاه بر تصوری تطبیقی یا مقایسهای درخصوص جوامع دیگر نیز مبتنی است. این مقایسه نهتنها مقایسه ایستا و در وضع فعلی را شامل میشود؛ بلکه شامل قضاوت درباره کیفیت و سرعت تغییرات جوامع دیگر تا رسیدن به وضع فعلی و مقایسه چشمانداز تغییرات در آینده نیز میشود. این نوع از ادراک رفاه، بالاخص در دنیای جدید که تصاویر رسانهها به سرعت قادرند برساختی از تاریخ، تحولات و وضع موجود کشورها ارایه دهند، بسیار مهم است.
سیاست رفاهی منسجم در سایه ساخت و برساخت رفاه
همه تحلیلهاي ارایهشده درخصوص ساخت و برساخت رفاه، برای کسب شناخت پیچیدهتری از سیاست رفاهی منسجم بهکار میآید. دلالت ساخت و برساخت رفاه اجتماعی برای سیاست رفاهی این است که نمیتوان فقط به کمک صرفکردن اعتبارات بیشتر، رفاه یا کیفیت زندگی را به نحو معناداری ارتقا داد. صرفکردن هزینههای سرسامآور برای بهداشت و درمان، ارایه سبدهای حمایت غذایی، یا ارایه یارانههای متعدد به شهروندان، درحالیکه کیفیت و شیوه عملکرد ساختاری که در نهایت کیفیت زندگی را میسازد، فراموش شده است، دردی دوا نمیکند. اعتبارات زیادی صرف کاهش هزینههای بیماران میشود؛ ولی در واقع این ساختار زندگی شهری با همه آلودگیهایش و تخریب فزاینده محیط زیست است که مولد بیماریهایی است که هم کیفیت زندگی را کاهش میدهند و هم سهم مهمی از اعتبارات تخصیصیافته را میبلعند. به عبارتی، «کیفیت حکمرانی» و کیفیت عملکرد آرایش نهادی است که ساخت رفاه را در نهایت تحتتاثیر قرار میدهد.
از سوی دیگر، ادراک ذهنی رفاه بهشدت تحتتاثیر ادراک نابرابری، گذشته و برآورد از حرکت بهسوی آینده است. اینها متغیرهایی اجتماعی هستند که بهشدت تاریخیاند. اعتماد تعمیمیافته و نهادی، ارزشها و نگرشهای اجتماعی و اعتماد به قابلیتهای نظام اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، بهشدت بر ادراک ذهنی افراد موثر است. همه این متغیرها بر نظام انتظارات هم تاثیر دارند.
برایناساس، سیاست رفاهی منسجم در یک یا دو وزارتخانه و براساس تخصیص اعتبارات به یک یا چند شاخص، تعریف نمیشود. سیاست رفاهی منسجم محصول عمدتا صِرف هزینههای بیشتر نیست؛ بلکه بیش از هرچیز محصول تغییر ادراک شهروندان از «کیفیت حکمرانی» است. اصلاحات ساختاری مولد اعتماد به کیفیت حکمرانی و امید به بهبود آن در آینده، بیش از صرف هزینههای بیشتر در بستر حکمرانی ناکارآمد، بر ادراک رفاه اثر میگذارد. صرف اعتبارات گزاف اگر راهی بهسوی ارتقای رفاه اجتماعی بود، هشت سال سیاستهای پوپولیستی مبتنی بر هزینهکرد و درعینحال اضمحلال ساختاری بیشتر، سطح بیسابقهای از رفاه اجتماعی خلق میکرد.
طرح مساله
در این نوشتار میخواهم ایدههایی ساده درباره رفاه طرح کنم که بر تمایزی ظریف میان «استاندارد زندگی» و «کیفیت زندگی» بنا شدهاند. معمولا «استاندارد زندگی» ناظر بر کمیتهایی است که در قالب شاخصهایی نظیر نسبت خدمات به جمعیت، درآمد سرانه، میزان مصرف کالاها و خدمات یا دیگر شاخصهای کمی اندازهگیری میشود. وقتی پای استاندارد زندگی بهمیان میآید، بستر اجتماعی، ذهنیت، احساس و عاطفه و کلیت روح انسانی در تعریف فراموش میشود. اگر دو نفر یا خانواده در دو بستر انسانی و اجتماعی کاملا متفاوت، شاخصهای کمی یکسانی را تجربه کنند، معنایش این است که استاندارد زندگی یکسانی دارند.
در مقابل استاندارد زندگی، مفهوم «رفاه اجتماعی» قرار میگیرد که بیش از هر چیز با «کیفیت زندگی» مرتبط است. وقتی درباره کیفیت زندگی حرف میزنیم، تجربه انسانی از خوشبختی در بستر ادراکی از عواملی متعدد مطرح میشود. پای «ادراک» که بهمیان میآید، یعنی ذهنیت، عاطفه و احساس انسانی اهمیت پیدا میکند. بهاینترتیب، غیراز شاخصهای کمی وضعیت، کیفیت ادراکشده محیطزیست، میزان حمایت اجتماعی ادراکشده و درک فرد از حیات فکری، معنوی و اجتماعیاش به رفاه او شکل میدهد.
به محض آنکه بپذیریم رفاه اجتماعی از جنس کیفیت زندگی است و بستر اجتماعی بر ادراک آن موثر است، مساله «برساخت اجتماعی رفاه» موضوعیت مییابد. رفاه غیراز آنکه واقعیتی تجربی است، ادراکی ذهنی است که برساخته میشود. بنابراین بخشی از تحلیل اجتماعی معطوف به چگونگی برساخت رفاه است. این برساختگی به جهت تاثیری که بر فرد و کنشهای بعدی وی ميگذارد، بسیار مهم است؛ بنابراین باید شیوه برساختهشدن را تحلیل کرد.
اما رفاه همانگونه که بهواسطه فرآیندهای اجتماعی برساخته میشود، واقعیتی تجربی دارد که صرفا محصول کنش یا تلاش فرد نیست، بلکه محصولی اجتماعی است. ازآنجهت که در اینجا ادراک ذهنی رفاه را مد نظر ندارم، استفاده از عبارت «ساخت اجتماعی رفاه» را مناسب میدانم. لذا در این مختصر میخواهم وجوهی از ساخت و برساخت اجتماعی رفاه را تحلیل کنم؛ سپس به اهمیت چنین تحلیل و تمایزی میپردازم.
ساخت اجتماعی رفاه
غالبا تصور میشود که رفاه افراد، تابعی از میزان دستاوردهای فردیشان است و معیارهای مشخصی برای آن وجود دارد که تلاش برای رسیدن به آن معیارها در حیطه اختیار و تلاش فردی است. ظاهر قضیه این است که اگر به اندازه کافی تحصیلات داشته باشید و سخت کار کنید، به رفاه اجتماعی قابلقبولی دست مییابید. اما این نگاهی فردگرایانه است که از یاد میبرد رفاه فرد تحتتاثیر ساختارهای پهندامنهتری است که ممکن است اتفاقا در شرایطی که همگان میکوشند رفاه خود را حداکثري کنند، باعث کمترشدن رفاه فرد میشوند.
شفافترین مثال در این خصوص مربوط به کیفیت محیط زیست است. رفاه زندگی فرد کاملا به این بستگی دارد که در چه محیطی زندگی میکند. برای مثال در ایران امروز درحالیکه همه افراد کوشیدهاند تا بهترین زندگی- استانداردهای زندگی- را برای خود فراهم کنند و برخی از آنها بسیار موفق بودهاند (مهم نیست از چه راهی) و به همه ابزارهای رفاهی دسترسی دارند، اما خطر بیآبی، ریزگردها، فرونشستن زمین، آلودگی شیمیایی خوراکیها، آلودگی هوا و در نهایت مرگهای زودرس ایشان را تهدید میکند. این خطرات برای رفاه یا کیفیت زندگی افراد، محصول کنش جمعی همه افرادی است که عاقلانه به دنبال بیشینهکردن رفاه خود بودهاند و در نهایت، ساختار اجتماعی، سطحی نازل از رفاه زیستمحیطی را برایشان به ارمغان آورده است.
در مثال فوق، رفاه افراد تحتتاثیر ساختار نهادیای قرار گرفته است که اجازه داده بهرهکشی از محیطزیست، در نهایت، رفاه همگان را واقعا تهدید کند. این تهدید، ادراکی ذهنی نیست؛ بلکه واقعیت جسمانی حیات را نیز تهدید میکند. نظامهای مالی و بانکی، سیستمهای حملونقل، یا هر ساختار دیگری میتواند چنین تاثیری بر ساختهشدن رفاه افراد داشته باشد. بهاینترتیب در جامعهای که همگان عاقلانه به دنبال حداکثريکردن رفاه شخصی خویش هستند و هیچ چیزی از جنس مسوولیت اجتماعی مبتنی بر سرمایه اجتماعی، تعیینکننده کنشهای افراد نیست، واقعیت مادی کیفیت زندگی در نهایت، قربانی اثرات منفی ساختارها میشود.
برساخت اجتماعی رفاه
ذهنیتها درباره رفاه برساختههایی هستند که در فرآیندهای اجتماعی شکل میگیرند. برخی از این فرآیندها در ادامه تشریح میشوند:
اول، نابرابری اجتماعی به ذهنیت فرد درباره میزان رفاهش شکل میدهد. آدمیان همواره در مقایسه میان خود و دیگران، ادراکی از کیفیت زندگیشان پیدا میکنند. میزان لذت فرد از وضعیتش تابع مقایسهای بر مبنای ارزیابی گذشتهاش، آینده قابلانتظارش و برداشتش از کیفیت زندگی دیگران، قابل مقایسه با خود وی بنا میشود. نابرابریای که نامشروع پنداشته شود، کیفیت زندگی فرد را کوچکنمایی میکند و جامعه نابرابرتر، سبب میشود رضایت افراد از استانداردهای زندگیشان کاهش یابد.
دوم، ارزیابی فرد از سرعت تغییراتی که داشته و از وضعیت گذشتهاش به وضعیت فعلی رسیده، عاملی تعیینکننده در برساخته شدن ادارک رفاه است. افراد سرعت تحول وضعیت خود را نیز با سرعت تغییرات وضعیت دیگران مقایسه میکنند.
سوم، ادراک فرد از رفاهش تابع تغییراتی است که تصور میکند در وضعیتش حاصل میشود. جهت مثبت تغییرات - صرفنظر از مطلق اندازه استانداردهای زندگی فرد درحالحاضر- اثری تعیینکننده بر ادراک کیفیت زندگی دارد. بنابراین انتظار میرود آنکه داراییاش 500میلیونتومان است و فکر میکند سال بعد 550میلیونتومان دارایی خواهد داشت، بسیار راضیتر از کسی باشد که 600میلیونتومان دارایی دارد و تصور میکند سال بعد 50میلیونتومان از داراییاش کاسته میشود. در نهایت هر دو 550میلیونتومان دارایی دارند؛ ولی ادراکشان از جهان پیرامون و سطح رضایتمندیشان متفاوت خواهد بود.
چهارم، ادراک رفاه بر تصوری تطبیقی یا مقایسهای درخصوص جوامع دیگر نیز مبتنی است. این مقایسه نهتنها مقایسه ایستا و در وضع فعلی را شامل میشود؛ بلکه شامل قضاوت درباره کیفیت و سرعت تغییرات جوامع دیگر تا رسیدن به وضع فعلی و مقایسه چشمانداز تغییرات در آینده نیز میشود. این نوع از ادراک رفاه، بالاخص در دنیای جدید که تصاویر رسانهها به سرعت قادرند برساختی از تاریخ، تحولات و وضع موجود کشورها ارایه دهند، بسیار مهم است.
سیاست رفاهی منسجم در سایه ساخت و برساخت رفاه
همه تحلیلهاي ارایهشده درخصوص ساخت و برساخت رفاه، برای کسب شناخت پیچیدهتری از سیاست رفاهی منسجم بهکار میآید. دلالت ساخت و برساخت رفاه اجتماعی برای سیاست رفاهی این است که نمیتوان فقط به کمک صرفکردن اعتبارات بیشتر، رفاه یا کیفیت زندگی را به نحو معناداری ارتقا داد. صرفکردن هزینههای سرسامآور برای بهداشت و درمان، ارایه سبدهای حمایت غذایی، یا ارایه یارانههای متعدد به شهروندان، درحالیکه کیفیت و شیوه عملکرد ساختاری که در نهایت کیفیت زندگی را میسازد، فراموش شده است، دردی دوا نمیکند. اعتبارات زیادی صرف کاهش هزینههای بیماران میشود؛ ولی در واقع این ساختار زندگی شهری با همه آلودگیهایش و تخریب فزاینده محیط زیست است که مولد بیماریهایی است که هم کیفیت زندگی را کاهش میدهند و هم سهم مهمی از اعتبارات تخصیصیافته را میبلعند. به عبارتی، «کیفیت حکمرانی» و کیفیت عملکرد آرایش نهادی است که ساخت رفاه را در نهایت تحتتاثیر قرار میدهد.
از سوی دیگر، ادراک ذهنی رفاه بهشدت تحتتاثیر ادراک نابرابری، گذشته و برآورد از حرکت بهسوی آینده است. اینها متغیرهایی اجتماعی هستند که بهشدت تاریخیاند. اعتماد تعمیمیافته و نهادی، ارزشها و نگرشهای اجتماعی و اعتماد به قابلیتهای نظام اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، بهشدت بر ادراک ذهنی افراد موثر است. همه این متغیرها بر نظام انتظارات هم تاثیر دارند.
برایناساس، سیاست رفاهی منسجم در یک یا دو وزارتخانه و براساس تخصیص اعتبارات به یک یا چند شاخص، تعریف نمیشود. سیاست رفاهی منسجم محصول عمدتا صِرف هزینههای بیشتر نیست؛ بلکه بیش از هرچیز محصول تغییر ادراک شهروندان از «کیفیت حکمرانی» است. اصلاحات ساختاری مولد اعتماد به کیفیت حکمرانی و امید به بهبود آن در آینده، بیش از صرف هزینههای بیشتر در بستر حکمرانی ناکارآمد، بر ادراک رفاه اثر میگذارد. صرف اعتبارات گزاف اگر راهی بهسوی ارتقای رفاه اجتماعی بود، هشت سال سیاستهای پوپولیستی مبتنی بر هزینهکرد و درعینحال اضمحلال ساختاری بیشتر، سطح بیسابقهای از رفاه اجتماعی خلق میکرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.