|

نجفقلی حبیبی در گفت‌وگو با «شرق»:

روستاییان با اصلاحات ارضی، ناراضی‌تر شدند

طیبه‌سادات میرحسینی

وقوع انقلاب اسلامی در ایران در سال1357 نتیجه فضای مستعدی بود که آن‌ روزها در ایران ایجاد شده بود. این فضا ناشی از عوامل متعددی بود که تاکنون توسط مبارزان آن مقطع از زوایای گوناگون بررسی شده است. نجفقلی حبیبی از زندانیان سیاسی پیش از انقلاب که در سال‌های پس از انقلاب، کسوت استادی دانشگاه را برگزید در گفت‌وگو با «شرق» به برخی از موارد اشاره کرده است.

با توجه به اینکه تلاش سیستم پهلوی پس از سال‌های کودتا و به‌ویژه در دهه‌های40 و 50، توجه به اقشار متوسط و در مقطعی هم روستایی بود، چرا این روند نتوانست رضایت نسبی را ایجاد کند؟
بسترها و زمینه‌های شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران از مدت‌ها قبل به‌تدریج آغاز شده بود، اما بعد از کودتا علیه مصدق - که شاه به کمک آمریکا خود را بازسازی کرد- برای جلب افکار عمومی به‌ویژه طبقات پایین جامعه اصلاحات ارضی را مطرح کرد. این اصلاحات با‌عنوان انقلاب سفید شش‌ماده داشت که شاه در سفر خود به آمریکا تعهد اجرایی‌کردن آن را به غرب داده بود، این اصلاحات در واقع راهی بود برای رسیدن غرب به اهداف خود و اصلا کاری به منافع طبقات پایین جامعه به خصوص کارگران و کشاورزان ما نداشت. پیامدهای اجرای این اصلاحات بعدها زمینه پیروزی انقلاب اسلامی را فراهم کرد.
پیامدهای انقلاب سفید در ایران چگونه زمینه‌ساز پیروزی انقلاب‌اسلامی شد؟
به‌دنبال اجرای اصلاحات ارضی و به‌هم‌خوردن سیستم مالکیت زمین‌های کشاورزی و نظام ارباب- رعیتی، وضعیت جدید پاسخگو و تامین‌کننده معیشت خود روستاییان نیز نبود، زیرا از یک‌سو با گرفتن زمین‌ها از اربابان، بسیاری بیکار شدند، چون بیش از نیمی از خانوارهای روستانشین مشمول قانون اصلاحات ارضی نشدند، بنابراین این عده روز‌به‌روز فقیرتر شدند، بسیاری از دهقانان درگیر مسایلی از قبیل تامین آب کشاورزی، چگونگی پرداخت اقساط و... شدند و ادامه این روند برایشان غیرقابل‌تحمل بود، بنابراین بسیاری از آنان زمین‌های خود را به مالکان فروختند. نتیجه این تحول، این بود که در اوایل دهه1350، نرخ مهاجرت به هشت‌درصد رسید که از رقم متوسط‌ سال‌های 1355 - 1335، بسیار بیشتر بود. این مهاجرت نه‌تنها باعث کاهش تولید مواد غذایی و وابستگی اقتصادی به خارج شد، بلکه مشکلات اجتماعی بسیار زیادی را نیز به‌وجود آورد. مهاجران در شهرها با فقدان کار کافی، مسکن و امکانات زیست مناسب روبه‌رو شدند. اصلاحات ارضی دیکته‌شده از سوی غرب با مخالفت علما، روحانیون و روشنفکران روبه‌رو شد، حضرت امام(ره) در این‌باره می‌فرمایند: «این اصلاحات ارضی از بزرگ‌ترین خیانت‌هایی است بر این مملکت، که زراعت مملکت را به کلی از بین بردید و دهقان‌های بیچاره را همچو کردید که هجوم آوردند به شهرستان‌ها. تهران الان پر است از این دهقان‌های بیچاره‌ای که از اطراف آمدند توی این زاغه‌ها و توی این چادرها و توی این کثافت‌کاری‌ها، بیچاره‌ها دارند زندگی می‌کنند با عائله در زمستان سخت، اینها خیانت بر یک ملت نیست؟» اصلاحات ارضی در کوتاه‌مدت توانست قدرت سیاسی دولت را در روستاها افزایش داده و جایگزین قدرت اربابان و مالکان بزرگ کند؛ سپاه بهداشت، سپاه دانش، سپاه ترویج و آبادانی، سازمان دولتی نهادهای روستایی (تعاونی‌ها، واحدهای اعتباری، خانه‌های اصناف) کنترل قیمت‌ها و قدرت اجبار‌کننده ژاندارمری نیز هریک به نوعی پایه‌های قدرت دولت مرکزی در روستاها را تحکیم کردند. همچنین اصلاحات ارضی از قدرت و نفوذ ملاکین کاست و به نوعی خواسته شاه را که بسط و نفوذ قدرت خویش حتی در دورافتاده‌ترین نقاط کشور بود میسر کرد، بنابراین انقلاب سفید نتوانست شاه را به نتایج موردنظر خود برساند و افکارعمومی را راضی کند و هرروز تعداد منتقدان بیشتر و بیشتر می‌شد که در بلندمدت زمینه‌های سقوط نظام پهلوی را فراهم کرد.
از منظر سیاسی، شرایط چگونه شده بود؟
از لحاظ سیاسی هم بعد از کودتا علیه مصدق، ساواک تشکیل شد و قضیه مخالفت‌ها با شاه بیشتر شد و زندان‌ها پر از جوان‌هایی بود که تحمل چنین وضعیتی را نداشتند و به دلیل آزادی‌خواهی و انتقاد، در زندان‌ به سر می‌بردند. البته جریانات مبارز جامعه متفاوت بودند و هرکدام با بعدی از حکومت شاه و پهلوی مخالف بودند. مذهبیون، چپ‌های مارکسیست، روشنفکران ملی‌گراها در مخالفت با شاه مسایل متفاوت از هم را مطرح می‌کردند. . مثلا گروه‌های چپ در دوره پیروزی انقلاب به دو دسته تقسیم می‌شدند؛ یکی ملی‌گراها که توقعشان این بود که استقلال مهم‌ترین دستاورد انقلاب باشد و دیگر گروه‌های چپ و وابسته به نظام مارکسیستی که به عدالت اقتصادی تکیه داشتند. عده‌ای طرفدار دموکراسی و عده‌ای طرفدار آزادی‌خواهی بودند. همه این طیف‌ها گروه‌هایی تشکیل داده و در مخالفت با نظام پهلوی برآمده بودند. انتقادات و فشارهای این گروه‌ها از یک طرف و عدم‌حضور امام‌خمینی(ره) در داخل کشور از طرف دیگر موج انتقادات را تشدید می‌کرد، امام مرجعیت با عظمتی بودند که در پاریس در تبعید به سر می‌بردند. البته قبل از پاریس در نجف بودند هدف از این کار این بود که امام در این شهر تحت نظر علمای نجف و به‌عنوان مرجع دسته‌چندمی باشند ولی فقاهت و شأن علمی ایشان جایگاهشان را در بین علمای نجف ثابت کرده بود و در آنجا هم از احترام خاص و ویژه‌ای برخوردار بودند.
طبیعتا سیستم‌های مدیریتی در چنین شرایطی، به فکر راه حل هستند. چقدر این راه‌حل‌ها توانست موجب کندشدن فرآیند انقلاب شود؟
شاه با مشاهده همه مخالفت‌ها و انتقادات داخلی همچنان سعی در حفظ غرب و منافع آنها داشت چراکه آنها با اقتصاد ایران بر پایه نفت و منابع دیگر حفظ می‌شدند، نه‌تنها آمریکا، بلکه اروپا و بسیاری از کشورهای منطقه و اعراب از منابع ایران بهره می‌بردند که اگر اشتباه نکنم ایران از آن دوران‌ از کشور اردن طلب دارد. بسیاری از کشورهای اروپایی از سرمایه‌های ایران برای گردش کارخانه‌های خود استفاده می‌کردند درواقع مدلی که شاه در روابط با اینها بنا کرده بود ظاهرا و اسما به نفع ایران بود اما عملا سرمایه در گردش کارخانه‌های خارجی بود. در آن دوران هر حرکتی که از سوی شاه انجام می‌شد تحت سلطه خارجی‌ها قرار داشت یعنی درواقع بنای فکری و عملی شاه حفظ غرب و آمریکا بود که با مخالفت روبه‌رو شد و زمینه برای اوج‌گیری مبارزات سیاسی علیه شاه فراهم شد، همه مردم از این بی‌عدالتی خسته شده بودند.
فعالان سیاسی و زندانیان مبارز تا چه میزان توانستند آرمان مورد نظر خود را به جامعه منتقل کنند؟
انتقادات فعالان سیاسی و زندانیان مبارز سبب روشنگری جامعه شده بود، چرا که هیچ‌کدام از خواسته‌های ملت و منتقدان موردتوجه نبود، درواقع اما شاه به‌نحوی حرکت کرده بود که مجبور بود تحت سلطه خارجی‌ها باشد و اصلا نمی‌توانست بدون آنها زندگی کند از طرف دیگر برای اینکه بتواند این وضع را ادامه دهد مجبور بود آزادی‌خواهی را در جامعه بکوبد و زندان‌ها را از آزادی‌خواهان پر کند و همه اینها زمینه‌ای شد برای انفجار اجتماعی.
رهبری انقلاب چگونه تاثیر خود را در تسریع روند مبارزات، باقی گذاشت؟ ایشان در یکی‌شدن مخالفان در داخل جامعه چه نقشی داشتند؟
در کنار همه اینها نفوذ معنوی و کلام امام‌خمینی(ره) همه را دور هم جمع کرد به‌خصوص تلاشی که امام برای حفظ وحدت کردند بسیار موثر و گیرا بود، ایشان همیشه می‌گفتند: «همه با هم» این کلمه را امام مطرح کردند تا همه منتقدان چه آنهایی که دنبال عدالت، چه آنهایی که در پی آزادی‌خواهی و چه آنهایی که درصدد رسیدن به استقلال سیاسی بودند، یکی شوند و با این وحدت در برابر سلطه پهلوی بایستند و انقلاب را به پیروزی برسانند. روشی که حضرت امام(ره) در پیش گرفتند، هم عدالت را در عالی‌ترین سطح قرار داد و هم آزادی را و هم بعد ضداستعماری را، بنابراین همه گروه‌های مخالف و منتقد شاه به یکی‌شدن دعوت شدند تا در کنارهم و همه‌باهم متمرکز شوند. ‌سه شعار اصلی انقلاب اسلامی؛ استقلال، آزادی، جمهوری‌اسلامی شعارهای متمرکزشده همه منتقدین بود که خواسته همه آنها را برآورده می‌کرد.
استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی سه‌شعار محوری دوران انقلاب بود. چرا این شعارها به عنوان اولویت تشخیص داده شدند؟
مفهوم استقلال حکایت از این داشت که مردم ایران از این که تحت‌سلطه استعمارگران باشند خسته شده‌اند و می‌خواهند روی پای خود بایستند و در هر امری در امورات کشور خود دخالت کنند؛ یعنی آنکه اراده ملت نافذ باشد نه سلطه بیگانه. آزادی به این معنا بود که در آن‌روزها مردم ایران دیکتاتوری را نمی‌خواستند، شاه علاوه‌بر اینکه به خارج وابستگی داشت، نظامی استبدادی و دیکتاتوری در کشور حاکم کرده بود؛ بنابراین مساله اساسی مردم نفی دیکتاتوری بود و منظور از این شعار آزادی‌های سیاسی و اجتماعی بود که بعدها در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تبلور یافت. منظور از جمهوریت نظام نیز این بود که اولا شکل حکومت جمهوری باشد نه انواع دیگر و در جمهوریت مفهوم استقلال و آزادی تامین شود. دیگر اینکه محتوا و روح حاکم بر این نظام اسلامی باشد یعنی قوانینی که وضع می‌شود مخالف اسلام نباشد. چرا که اکثریت قاطع مردم ایران مسلمان بوده‌اند و هستند. اما این امر نباید ناسازگار با جمهوریت تعریف شود؛ اگر کسانی بخواهند میان جمهوریت و اسلامیت نوعی ناسازگاری ایجاد کنند، خطا می‌کنند؛ حرف‌هایی که متاسفانه بعدها بسیار گفته شد. در کنار این شعار اصلی، عدالت را هم باید از عمده‌ترین شعارهای انقلاب دانست چرا که عدالت رکن اندیشه اسلامی است. آن روزها مردم از یک چیز رنج می‌بردند و آن این بود که سلسله امکانات کشور در اختیار عده‌ای خاص قرار بگیرد.
جدای از همه مباحثی که در بسترسازی سقوط نظام پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی نقش داشت، حضور و نقش دانشگاه و دانشگاهیان را در آن دوره چگونه ارزیابی می‌کنید؟
نادیده‌گرفتن نقش دانشگاهیان و دانشجویان در به‌ثمررسیدن انقلاب اسلامی نوعی بی‌انصافی است. این قشر در آن دوران عامل محرک مهمی بودند و در بسیاری از تحصن‌ها و اعتصاب‌ها شرکت می‌کردند و جنبش را به سطح توده می‌کشاندند؛ مثلا در تحصن، بازاریان حضور داشتند. در راه پیروزی انقلاب استادان و دانشجویان زیادی به شهادت رسیدند و بسیاری هم در جریان مخالفت‌ها و آزادیخواهی در زندان‌ به‌سر می‌بردند. در آن دوران مساجد دانشگاه‌ها غالبا به‌عنوان محل تحصن انتخاب می‌شدند که این نشان از اهمیت جایگاه دانشگاه دارد و ما نمونه‌های زیادی از تحصن در دانشگاه داریم؛ مثلا همزمان با اوج‏گیری نهضت اسلامی مردم ایران علیه رژیم پهلوی، در روز پنجم‌دی‌ماه1357، نزدیک به 70نفر از استادان و مدرسان دانشگاه‌ها در اعتراض به رفتار خشونت‌آمیز ماموران نظامی رژیم شاه و سرکوب مبارزات حق‏طلبانه مردم مبارز و مسلمان ایران و نیز تعطیلی دانشگاه‌ها از طرف رژیم، در ساختمان مرکزی وزارت علوم در مرکز تهران اجتماع و تحصن کردند. این تحصن، رژیم را به خشم آورد، زیرا دیگر قشرها هم از استادان متحصن حمایت می‏کردند. در پی این تحصن، عوامل رژیم پهلوی برای درهم شکستن اعتصاب استادان به آنها حمله کردند. در این تهاجم، استاد کامران نجات‌اللهی از استادان جوان دانشگاه پلی‌تکنیک تهران به شهادت رسید که فردای آن روز در ششم‌دی‌ماه1357، با حضور ده‌ها‌هزارنفر که در پیشاپیش آنها، آیت‏الله سیدمحمود طالقانی حرکت می‏کرد، پیکر شهید نجات‏اللهی تشییع شد. مراسم تشییع جنازه استاد نجات‌اللهی، یکی از صحنه‌های خونین دوران انقلاب را رقم زد که با یورش مزدوران پهلوی به شهادت بیش از 250نفر از مردم مسلمان در میدان انقلاب تهران منجر شد. همچنین در هشتم‌بهمن‌سال57 در اعتراض به جلوگیری دولت بختیار از ورود امام‌خمینی (ره) به کشور، حدود 40نفر از روحانیان مبارز و انقلابی، در مسجد دانشگاه تهران تحصن و شرط پایان این تحصن را بازگشت حضرت امام عنوان کردند. حضرات آیات سید محمد حسینی بهشتی، مرتضی مطهری، عطاءالله اشرفی‌اصفهانی، سیدمحمود طالقانی، محمدجواد باهنر، سیدعلی خامنه‏ای، اکبر هاشمی‌رفسنجانی، محمد امامی‌کاشانی، محمد یزدی، علی مشکینی، محمد صدوقی و... از جمله متحصنین بودند. این تحصن با حمایت و استقبال شدید مردم و مراجع تقلید مواجه شد. امام(ره) نیز برای دانشگاه اهمیت شگفت‌انگیزی قایل بودند. پیشرفت کشور در مرزهای مختلف علمی، اقتصادی، صنعتی، سیاسی و تمام جوانب دیگر به دانشگاه مرتبط می‌شود. امام (ره) در طول ملاقات‌های مختلفی که در ایام انقلاب و سال‌های جنگ تحمیلی با مسوولان مختلف و اقشار مردم داشتند، جایگاه ویژه‌ای برای ملاقات و شنیدن نظرات و تصمیمات دانشجویان و گروه‌های دانشجویی داشتند. معمولا در دیدارهای امام(ره) با دانشجویان، پیام‌ها، سخنان و تصمیمات ویژه و باارزش متفاوتی اتخاذ می‌شد که این شأن دانشگاه را نزد حضرت امام‌خمینی(ره) نشان می‌داد. حتی در دوران قبل از پیروزی، امام‌خمینی(ره) دانشجویان ایرانی خارج از کشور را هم خطاب قرار می‌دادند و آنها دستشان در نوشتن بیانیه بازتر بود و فعالیت زیادی هم داشتند که در پیروزی انقلاب بسیار مفید و موثر بود.
انتخاب مدل حکومتی در آن شرایط، احتمالا با نظرات مختلفی همراه بوده است. مدل موردنظر انقلابیون، چگونه انتخاب شد؟
انقلاب اسلامی ایران متکی به مردم بود و امام راحل این موضوع را هیچ‌گاه فراموش نکردند و هدف امام(ره) روی‌ کار آوردن دموکراسی دینی در کشور بود و همیشه در پاریس در پاسخ به سوال خبرنگاران که در مورد آینده کشور سوال می‌کردند، می‌فرمودند هر چه رای مردم باشد و جمله معروفی دارند که می‌فرمایند: «خدای متعال به ما اجازه نداده است چیزی را بر مردم تحمیل کنیم.» در واقع جمهوریت نظام برای امام(ره) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و این مساله در انتخاب مدل حکومتی، نقش ویژه‌ای داشت. مشارکت مردم در اداره امور اصل مهم انقلاب اسلامی است و رای مردم بیشتر از هر چیزی اهمیت دارد، اما متاسفانه امروز بعضی بحث‌ها مطرح می‌شود که نشان می‌دهد عده‌ای درصددند به جمهوریت نظام آسیب بزنند، وقتی جمهوریت آسیب ببیند اسلامیت هم با آسیب‌ مواجه خواهد شد و هر فردی برداشت و تفسیر خود را از اسلامیت ارایه می‌کند.

وقوع انقلاب اسلامی در ایران در سال1357 نتیجه فضای مستعدی بود که آن‌ روزها در ایران ایجاد شده بود. این فضا ناشی از عوامل متعددی بود که تاکنون توسط مبارزان آن مقطع از زوایای گوناگون بررسی شده است. نجفقلی حبیبی از زندانیان سیاسی پیش از انقلاب که در سال‌های پس از انقلاب، کسوت استادی دانشگاه را برگزید در گفت‌وگو با «شرق» به برخی از موارد اشاره کرده است.

با توجه به اینکه تلاش سیستم پهلوی پس از سال‌های کودتا و به‌ویژه در دهه‌های40 و 50، توجه به اقشار متوسط و در مقطعی هم روستایی بود، چرا این روند نتوانست رضایت نسبی را ایجاد کند؟
بسترها و زمینه‌های شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران از مدت‌ها قبل به‌تدریج آغاز شده بود، اما بعد از کودتا علیه مصدق - که شاه به کمک آمریکا خود را بازسازی کرد- برای جلب افکار عمومی به‌ویژه طبقات پایین جامعه اصلاحات ارضی را مطرح کرد. این اصلاحات با‌عنوان انقلاب سفید شش‌ماده داشت که شاه در سفر خود به آمریکا تعهد اجرایی‌کردن آن را به غرب داده بود، این اصلاحات در واقع راهی بود برای رسیدن غرب به اهداف خود و اصلا کاری به منافع طبقات پایین جامعه به خصوص کارگران و کشاورزان ما نداشت. پیامدهای اجرای این اصلاحات بعدها زمینه پیروزی انقلاب اسلامی را فراهم کرد.
پیامدهای انقلاب سفید در ایران چگونه زمینه‌ساز پیروزی انقلاب‌اسلامی شد؟
به‌دنبال اجرای اصلاحات ارضی و به‌هم‌خوردن سیستم مالکیت زمین‌های کشاورزی و نظام ارباب- رعیتی، وضعیت جدید پاسخگو و تامین‌کننده معیشت خود روستاییان نیز نبود، زیرا از یک‌سو با گرفتن زمین‌ها از اربابان، بسیاری بیکار شدند، چون بیش از نیمی از خانوارهای روستانشین مشمول قانون اصلاحات ارضی نشدند، بنابراین این عده روز‌به‌روز فقیرتر شدند، بسیاری از دهقانان درگیر مسایلی از قبیل تامین آب کشاورزی، چگونگی پرداخت اقساط و... شدند و ادامه این روند برایشان غیرقابل‌تحمل بود، بنابراین بسیاری از آنان زمین‌های خود را به مالکان فروختند. نتیجه این تحول، این بود که در اوایل دهه1350، نرخ مهاجرت به هشت‌درصد رسید که از رقم متوسط‌ سال‌های 1355 - 1335، بسیار بیشتر بود. این مهاجرت نه‌تنها باعث کاهش تولید مواد غذایی و وابستگی اقتصادی به خارج شد، بلکه مشکلات اجتماعی بسیار زیادی را نیز به‌وجود آورد. مهاجران در شهرها با فقدان کار کافی، مسکن و امکانات زیست مناسب روبه‌رو شدند. اصلاحات ارضی دیکته‌شده از سوی غرب با مخالفت علما، روحانیون و روشنفکران روبه‌رو شد، حضرت امام(ره) در این‌باره می‌فرمایند: «این اصلاحات ارضی از بزرگ‌ترین خیانت‌هایی است بر این مملکت، که زراعت مملکت را به کلی از بین بردید و دهقان‌های بیچاره را همچو کردید که هجوم آوردند به شهرستان‌ها. تهران الان پر است از این دهقان‌های بیچاره‌ای که از اطراف آمدند توی این زاغه‌ها و توی این چادرها و توی این کثافت‌کاری‌ها، بیچاره‌ها دارند زندگی می‌کنند با عائله در زمستان سخت، اینها خیانت بر یک ملت نیست؟» اصلاحات ارضی در کوتاه‌مدت توانست قدرت سیاسی دولت را در روستاها افزایش داده و جایگزین قدرت اربابان و مالکان بزرگ کند؛ سپاه بهداشت، سپاه دانش، سپاه ترویج و آبادانی، سازمان دولتی نهادهای روستایی (تعاونی‌ها، واحدهای اعتباری، خانه‌های اصناف) کنترل قیمت‌ها و قدرت اجبار‌کننده ژاندارمری نیز هریک به نوعی پایه‌های قدرت دولت مرکزی در روستاها را تحکیم کردند. همچنین اصلاحات ارضی از قدرت و نفوذ ملاکین کاست و به نوعی خواسته شاه را که بسط و نفوذ قدرت خویش حتی در دورافتاده‌ترین نقاط کشور بود میسر کرد، بنابراین انقلاب سفید نتوانست شاه را به نتایج موردنظر خود برساند و افکارعمومی را راضی کند و هرروز تعداد منتقدان بیشتر و بیشتر می‌شد که در بلندمدت زمینه‌های سقوط نظام پهلوی را فراهم کرد.
از منظر سیاسی، شرایط چگونه شده بود؟
از لحاظ سیاسی هم بعد از کودتا علیه مصدق، ساواک تشکیل شد و قضیه مخالفت‌ها با شاه بیشتر شد و زندان‌ها پر از جوان‌هایی بود که تحمل چنین وضعیتی را نداشتند و به دلیل آزادی‌خواهی و انتقاد، در زندان‌ به سر می‌بردند. البته جریانات مبارز جامعه متفاوت بودند و هرکدام با بعدی از حکومت شاه و پهلوی مخالف بودند. مذهبیون، چپ‌های مارکسیست، روشنفکران ملی‌گراها در مخالفت با شاه مسایل متفاوت از هم را مطرح می‌کردند. . مثلا گروه‌های چپ در دوره پیروزی انقلاب به دو دسته تقسیم می‌شدند؛ یکی ملی‌گراها که توقعشان این بود که استقلال مهم‌ترین دستاورد انقلاب باشد و دیگر گروه‌های چپ و وابسته به نظام مارکسیستی که به عدالت اقتصادی تکیه داشتند. عده‌ای طرفدار دموکراسی و عده‌ای طرفدار آزادی‌خواهی بودند. همه این طیف‌ها گروه‌هایی تشکیل داده و در مخالفت با نظام پهلوی برآمده بودند. انتقادات و فشارهای این گروه‌ها از یک طرف و عدم‌حضور امام‌خمینی(ره) در داخل کشور از طرف دیگر موج انتقادات را تشدید می‌کرد، امام مرجعیت با عظمتی بودند که در پاریس در تبعید به سر می‌بردند. البته قبل از پاریس در نجف بودند هدف از این کار این بود که امام در این شهر تحت نظر علمای نجف و به‌عنوان مرجع دسته‌چندمی باشند ولی فقاهت و شأن علمی ایشان جایگاهشان را در بین علمای نجف ثابت کرده بود و در آنجا هم از احترام خاص و ویژه‌ای برخوردار بودند.
طبیعتا سیستم‌های مدیریتی در چنین شرایطی، به فکر راه حل هستند. چقدر این راه‌حل‌ها توانست موجب کندشدن فرآیند انقلاب شود؟
شاه با مشاهده همه مخالفت‌ها و انتقادات داخلی همچنان سعی در حفظ غرب و منافع آنها داشت چراکه آنها با اقتصاد ایران بر پایه نفت و منابع دیگر حفظ می‌شدند، نه‌تنها آمریکا، بلکه اروپا و بسیاری از کشورهای منطقه و اعراب از منابع ایران بهره می‌بردند که اگر اشتباه نکنم ایران از آن دوران‌ از کشور اردن طلب دارد. بسیاری از کشورهای اروپایی از سرمایه‌های ایران برای گردش کارخانه‌های خود استفاده می‌کردند درواقع مدلی که شاه در روابط با اینها بنا کرده بود ظاهرا و اسما به نفع ایران بود اما عملا سرمایه در گردش کارخانه‌های خارجی بود. در آن دوران هر حرکتی که از سوی شاه انجام می‌شد تحت سلطه خارجی‌ها قرار داشت یعنی درواقع بنای فکری و عملی شاه حفظ غرب و آمریکا بود که با مخالفت روبه‌رو شد و زمینه برای اوج‌گیری مبارزات سیاسی علیه شاه فراهم شد، همه مردم از این بی‌عدالتی خسته شده بودند.
فعالان سیاسی و زندانیان مبارز تا چه میزان توانستند آرمان مورد نظر خود را به جامعه منتقل کنند؟
انتقادات فعالان سیاسی و زندانیان مبارز سبب روشنگری جامعه شده بود، چرا که هیچ‌کدام از خواسته‌های ملت و منتقدان موردتوجه نبود، درواقع اما شاه به‌نحوی حرکت کرده بود که مجبور بود تحت سلطه خارجی‌ها باشد و اصلا نمی‌توانست بدون آنها زندگی کند از طرف دیگر برای اینکه بتواند این وضع را ادامه دهد مجبور بود آزادی‌خواهی را در جامعه بکوبد و زندان‌ها را از آزادی‌خواهان پر کند و همه اینها زمینه‌ای شد برای انفجار اجتماعی.
رهبری انقلاب چگونه تاثیر خود را در تسریع روند مبارزات، باقی گذاشت؟ ایشان در یکی‌شدن مخالفان در داخل جامعه چه نقشی داشتند؟
در کنار همه اینها نفوذ معنوی و کلام امام‌خمینی(ره) همه را دور هم جمع کرد به‌خصوص تلاشی که امام برای حفظ وحدت کردند بسیار موثر و گیرا بود، ایشان همیشه می‌گفتند: «همه با هم» این کلمه را امام مطرح کردند تا همه منتقدان چه آنهایی که دنبال عدالت، چه آنهایی که در پی آزادی‌خواهی و چه آنهایی که درصدد رسیدن به استقلال سیاسی بودند، یکی شوند و با این وحدت در برابر سلطه پهلوی بایستند و انقلاب را به پیروزی برسانند. روشی که حضرت امام(ره) در پیش گرفتند، هم عدالت را در عالی‌ترین سطح قرار داد و هم آزادی را و هم بعد ضداستعماری را، بنابراین همه گروه‌های مخالف و منتقد شاه به یکی‌شدن دعوت شدند تا در کنارهم و همه‌باهم متمرکز شوند. ‌سه شعار اصلی انقلاب اسلامی؛ استقلال، آزادی، جمهوری‌اسلامی شعارهای متمرکزشده همه منتقدین بود که خواسته همه آنها را برآورده می‌کرد.
استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی سه‌شعار محوری دوران انقلاب بود. چرا این شعارها به عنوان اولویت تشخیص داده شدند؟
مفهوم استقلال حکایت از این داشت که مردم ایران از این که تحت‌سلطه استعمارگران باشند خسته شده‌اند و می‌خواهند روی پای خود بایستند و در هر امری در امورات کشور خود دخالت کنند؛ یعنی آنکه اراده ملت نافذ باشد نه سلطه بیگانه. آزادی به این معنا بود که در آن‌روزها مردم ایران دیکتاتوری را نمی‌خواستند، شاه علاوه‌بر اینکه به خارج وابستگی داشت، نظامی استبدادی و دیکتاتوری در کشور حاکم کرده بود؛ بنابراین مساله اساسی مردم نفی دیکتاتوری بود و منظور از این شعار آزادی‌های سیاسی و اجتماعی بود که بعدها در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تبلور یافت. منظور از جمهوریت نظام نیز این بود که اولا شکل حکومت جمهوری باشد نه انواع دیگر و در جمهوریت مفهوم استقلال و آزادی تامین شود. دیگر اینکه محتوا و روح حاکم بر این نظام اسلامی باشد یعنی قوانینی که وضع می‌شود مخالف اسلام نباشد. چرا که اکثریت قاطع مردم ایران مسلمان بوده‌اند و هستند. اما این امر نباید ناسازگار با جمهوریت تعریف شود؛ اگر کسانی بخواهند میان جمهوریت و اسلامیت نوعی ناسازگاری ایجاد کنند، خطا می‌کنند؛ حرف‌هایی که متاسفانه بعدها بسیار گفته شد. در کنار این شعار اصلی، عدالت را هم باید از عمده‌ترین شعارهای انقلاب دانست چرا که عدالت رکن اندیشه اسلامی است. آن روزها مردم از یک چیز رنج می‌بردند و آن این بود که سلسله امکانات کشور در اختیار عده‌ای خاص قرار بگیرد.
جدای از همه مباحثی که در بسترسازی سقوط نظام پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی نقش داشت، حضور و نقش دانشگاه و دانشگاهیان را در آن دوره چگونه ارزیابی می‌کنید؟
نادیده‌گرفتن نقش دانشگاهیان و دانشجویان در به‌ثمررسیدن انقلاب اسلامی نوعی بی‌انصافی است. این قشر در آن دوران عامل محرک مهمی بودند و در بسیاری از تحصن‌ها و اعتصاب‌ها شرکت می‌کردند و جنبش را به سطح توده می‌کشاندند؛ مثلا در تحصن، بازاریان حضور داشتند. در راه پیروزی انقلاب استادان و دانشجویان زیادی به شهادت رسیدند و بسیاری هم در جریان مخالفت‌ها و آزادیخواهی در زندان‌ به‌سر می‌بردند. در آن دوران مساجد دانشگاه‌ها غالبا به‌عنوان محل تحصن انتخاب می‌شدند که این نشان از اهمیت جایگاه دانشگاه دارد و ما نمونه‌های زیادی از تحصن در دانشگاه داریم؛ مثلا همزمان با اوج‏گیری نهضت اسلامی مردم ایران علیه رژیم پهلوی، در روز پنجم‌دی‌ماه1357، نزدیک به 70نفر از استادان و مدرسان دانشگاه‌ها در اعتراض به رفتار خشونت‌آمیز ماموران نظامی رژیم شاه و سرکوب مبارزات حق‏طلبانه مردم مبارز و مسلمان ایران و نیز تعطیلی دانشگاه‌ها از طرف رژیم، در ساختمان مرکزی وزارت علوم در مرکز تهران اجتماع و تحصن کردند. این تحصن، رژیم را به خشم آورد، زیرا دیگر قشرها هم از استادان متحصن حمایت می‏کردند. در پی این تحصن، عوامل رژیم پهلوی برای درهم شکستن اعتصاب استادان به آنها حمله کردند. در این تهاجم، استاد کامران نجات‌اللهی از استادان جوان دانشگاه پلی‌تکنیک تهران به شهادت رسید که فردای آن روز در ششم‌دی‌ماه1357، با حضور ده‌ها‌هزارنفر که در پیشاپیش آنها، آیت‏الله سیدمحمود طالقانی حرکت می‏کرد، پیکر شهید نجات‏اللهی تشییع شد. مراسم تشییع جنازه استاد نجات‌اللهی، یکی از صحنه‌های خونین دوران انقلاب را رقم زد که با یورش مزدوران پهلوی به شهادت بیش از 250نفر از مردم مسلمان در میدان انقلاب تهران منجر شد. همچنین در هشتم‌بهمن‌سال57 در اعتراض به جلوگیری دولت بختیار از ورود امام‌خمینی (ره) به کشور، حدود 40نفر از روحانیان مبارز و انقلابی، در مسجد دانشگاه تهران تحصن و شرط پایان این تحصن را بازگشت حضرت امام عنوان کردند. حضرات آیات سید محمد حسینی بهشتی، مرتضی مطهری، عطاءالله اشرفی‌اصفهانی، سیدمحمود طالقانی، محمدجواد باهنر، سیدعلی خامنه‏ای، اکبر هاشمی‌رفسنجانی، محمد امامی‌کاشانی، محمد یزدی، علی مشکینی، محمد صدوقی و... از جمله متحصنین بودند. این تحصن با حمایت و استقبال شدید مردم و مراجع تقلید مواجه شد. امام(ره) نیز برای دانشگاه اهمیت شگفت‌انگیزی قایل بودند. پیشرفت کشور در مرزهای مختلف علمی، اقتصادی، صنعتی، سیاسی و تمام جوانب دیگر به دانشگاه مرتبط می‌شود. امام (ره) در طول ملاقات‌های مختلفی که در ایام انقلاب و سال‌های جنگ تحمیلی با مسوولان مختلف و اقشار مردم داشتند، جایگاه ویژه‌ای برای ملاقات و شنیدن نظرات و تصمیمات دانشجویان و گروه‌های دانشجویی داشتند. معمولا در دیدارهای امام(ره) با دانشجویان، پیام‌ها، سخنان و تصمیمات ویژه و باارزش متفاوتی اتخاذ می‌شد که این شأن دانشگاه را نزد حضرت امام‌خمینی(ره) نشان می‌داد. حتی در دوران قبل از پیروزی، امام‌خمینی(ره) دانشجویان ایرانی خارج از کشور را هم خطاب قرار می‌دادند و آنها دستشان در نوشتن بیانیه بازتر بود و فعالیت زیادی هم داشتند که در پیروزی انقلاب بسیار مفید و موثر بود.
انتخاب مدل حکومتی در آن شرایط، احتمالا با نظرات مختلفی همراه بوده است. مدل موردنظر انقلابیون، چگونه انتخاب شد؟
انقلاب اسلامی ایران متکی به مردم بود و امام راحل این موضوع را هیچ‌گاه فراموش نکردند و هدف امام(ره) روی‌ کار آوردن دموکراسی دینی در کشور بود و همیشه در پاریس در پاسخ به سوال خبرنگاران که در مورد آینده کشور سوال می‌کردند، می‌فرمودند هر چه رای مردم باشد و جمله معروفی دارند که می‌فرمایند: «خدای متعال به ما اجازه نداده است چیزی را بر مردم تحمیل کنیم.» در واقع جمهوریت نظام برای امام(ره) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و این مساله در انتخاب مدل حکومتی، نقش ویژه‌ای داشت. مشارکت مردم در اداره امور اصل مهم انقلاب اسلامی است و رای مردم بیشتر از هر چیزی اهمیت دارد، اما متاسفانه امروز بعضی بحث‌ها مطرح می‌شود که نشان می‌دهد عده‌ای درصددند به جمهوریت نظام آسیب بزنند، وقتی جمهوریت آسیب ببیند اسلامیت هم با آسیب‌ مواجه خواهد شد و هر فردی برداشت و تفسیر خود را از اسلامیت ارایه می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.