|

هاشمی، زیباکلام و الویری در نشست «شرق» بررسی کردند

علل عمومی‌شدن خواست رفتن شاه

حامد طبیبی

چرا مجموعه فعالیت‌های پهلوی‌دوم پس از کودتای 28مرداد تا اوایل دهه50 در حوزه‌های غیرسیاسی نتوانست اقبال جامعه را با شاه و مجموعه همراهان و حامیان وی همراه کند؟ این سوال محوری نشست «شرق» از سه‌چهره شناخته شده سیاسی و دانشگاهی کشور است که از قضا هر سه‌نفر، محدودیت و حبس در رژیم سابق را تجربه کرده‌اند؛ محمد هاشمی‌رفسنجانی به‌عنوان میزبان این جلسه، هم به سبب فعالیت‌های مبارزاتی خود و هم به جهت حضور برادر -آیت‌الله اکبر هاشمی‌رفسنجانی- در نزدیک‌ترین لایه به رهبر فقید انقلاب و البته مشاهده فضای سیاسی خارج از ایران در سال‌های 48 تا 57 در ایالات‌متحده، در جای‌جای بحث با صراحت، عنصر مذهب و رهبری انقلاب را عامل بی‌نتیجه‌بودن «اقدامات نمایشی» پهلوی‌دوم دانست. مرتضی الویری، عضو گروه مبارز مسلح «فلاح» از گروه‌های هفت‌گانه موسوم به سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، هم از زاویه سیاسی و نگاه از درون به‌عنوان یک‌زندانی حاضر در بازداشتگاه مخوف موسوم به «کمیته مشترک» و هم به سبب علایق اقتصادی، تحلیل متفاوتی از شرایط سال‌های پیش از وقوع انقلاب کرد و سرانجام صادق زیباکلام که به‌عنوان یک‌جوان تحصیلکرده بازگشته از انگلستان در سال‌های پایانی دهه40 هم طعم حضور در اوین را چشیده و هم در ماجرای تحصن سازمان ملی دانشگاهیان ایران در سال57 در دفتر رییس دانشگاه تهران، فضای دانشگاهی آن مقطع را به‌خوبی می‌داند. جدل کلامی و استدلالی میان این سه‌چهره در میزگرد روزنامه «شرق» - که به‌دلیل فعالیت مختلف پس از انقلاب و حضور رسانه‌ای برای جامعه ایران شناخته‌شده هستند- طرح صریح برخی مسایل را در پی داشت که خواندن آن توصیه می‌شود.
در این سال‌ها به بهانه‌های مختلف، برخی فعالیت‌های پهلوی‌دوم در سال‌های سلطنت به‌ویژه پس از کودتای 28مرداد مورد اشاره قرار گرفته است؛ اینکه به‌عنوان نمونه اگر فرصت کافی برای اجرای برنامه‌هایی چون اصلاحات ارضی، واردات فناوری‌های نوین صنعتی و ایده‌های حوزه فرهنگ فراهم می‌شد، دستاوردهایی به همراه داشت. حامیان این دیدگاه به رشد اقتصادی سال‌های نخست‌وزیری هویدا و ناگزیربودن شاه به تن‌دادن به فضای حقوق‌بشری جهانی پس از دهه50 و روابط خارجی با اعراب و غرب اشاره می‌کنند. با این حال فارغ از نقدهای جدی به همین مدعا، آنان پاسخی برای چرایی وجود پنج‌هزار زندانی سیاسی از گروه‌های مارکسیست - لنینیست تا مائوییست‌ها و جریانات ملی‌گرا و مبارزان پرتعداد با گرایش مذهبی و روحانیت ارایه نمی‌کنند. آیا حوزه‌های غیرسیاسی، از نظر شاه بحرانی نبود؟ و اگر چنین نبود پس چگونه باور انقلاب به لایه‌های مختلف جامعه که کمتر سیاسی هستند، سرایت کرد؟
محمد هاشمی‌رفسنجانی: آنچه این افراد به‌عنوان دستاورد دوران شاه عنوان می‌کنند، سراسر خالی از واقعیت و نوعی تصویر‌سازی کاذب رسانه‌ای به‌شمار می‌رود. نه شاه به فکر صنعتی‌کردن کشور بود و نه دلش به حال کشاورزی مردم می‌سوخت. آنچه در «انقلاب سفید» یا همان اصلاحات‌ارضی مورد اشاره شما اتفاق افتاد، آوارگی کشاورزان را در پی داشت. در خصوص صنعت هم او به‌دنبال صنعت مونتاژ بود وگرنه آوردن خط تولید خودرو از رده خارج‌شده پیکان که صنعتی‌کردن کشور نیست. من به‌عنوان یک روستازاده از نزدیک با شرایط اسفبار مردم در آبادی‌های مختلف آشنا بودم. یا به دوران نخست‌وزیری هویدا اشاره می‌کنند که فلان اقلام مصرفی، قیمتی ثابت داشت. خود همین هویدا در سال آخر نخست‌وزیری گزارش می‌دهد و می‌گوید ما امروز فقط می‌توانیم به اندازه مصرف 33روز کشور، گندم تولید کنیم، یعنی کشاورزی ایران که فقط «دشت هامون» آن به کل کشور گندم می‌داد، به چنان وضعی افتاده بود. اینها در داستان‌های خودشان ذکر شده است. هویدا روزی به اصفهان رفته و به یک‌چلوکبابی می‌رود. صاحب آنجا به او می‌گوید این کباب، مونتاژشده است چراکه هریک از مواد آن از یک‌کشور وارد شده است! واقعیت‌های موجود جامعه در آن مقطع، بسیار وسیع‌تر و خراب‌تر از اینها بوده است. یا آن داستان را شنیده‌اید که فرح برای بازدید از یک منطقه زلزله‌زده می‌رود. در آنجا مردم از نبود آب شکایت می‌کنند و او می‌گوید خب، به مردم نوشابه دهید! این نمایی از نوع نگاه مسوولان وقت به نیازهای مردم است؛ آن هم در جایی که کپرنشینی در اطراف شهرها، هرروز گسترش بیشتری می‌یافت. به نظر من اصل طرح چنین مباحثی، دچار اشکال است. اگر واقعا بخواهیم بدانیم چرا شاه سقوط کرد و چرا انقلاب اسلامی پیروز شد، باید ریشه‌ها و عوامل دیگری را بررسی کنیم که هیچ‌ارتباطی با مسایل اقتصادی و رفاهی ندارد. در بعد سیاست خارجی و استقلال کشور، گزارش وزیر اقتصاد و مسکن وقت آقای «عالی‌خانی» وجود دارد. داستان این بوده که تعدادی مسکن برای یک وزارتخانه ساخته بودند و بعد تصمیم می‌گیرند به وزارتخانه دیگری تحویل بدهند. می‌گوید رفتم از اعلیحضرت در این‌باره کسب‌تکلیف کنم. ایشان گفت از سفیر آمریکا سوال کن! این یعنی در حد جابه‌جایی چندخانه سازمانی، سفیر آمریکا باید اجازه می‌داد. از کدام سیاست خارجی سخن می‌گویند؟ نوکربودن و گوش‌به‌فرمان‌بودن یعنی هنر دیپلماسی؟ بله نکاتی را امروز مطرح می‌کنند اما همه آنهایی که در آن روزگار بودند، واقعیت‌های داخلی و خارجی و مسایل گوناگون را مشاهده کرده‌اند. وقوع انقلاب اسلامی و سقوط شاه، ریشه مذهبی و دینی داشت و به جامعیت اسلام و ضریب نفوذ مرجعیت در جامعه ایران برمی‌گردد.
مرتضی الویری: من با مطالبی که آقای مهندس هاشمی بیان کردند، موافقم که مشکلات اقتصادی به‌صورت جدی در آن مقطع نیز وجود داشته است. همین «بیماری هلندی» که اقتصاد ما در دولت‌های نهم و دهم به آن دچار شد، به‌عنوان یک مشکل جدی در سال53 با افزایش بهای نفت به‌شدت خود را نشان داد. وابستگی کامل به واردات کالاهای اساسی برای قوت مردم، موضوعی است که در آن مقطع به چشم می‌خورد. نکته مهم این است که موتور محرک وقوع انقلاب، هرگز مسایل اقتصادی نبوده است. البته این موضوع را هم باید مدنظر قرار داد که به استناد آمار و ارقام در فاصله سال‌های39 تا 56، متوسط رشد اقتصادی کشور 6/10درصد بوده و نرخ تورم هم تا قبل از سال 52، تک رقمی بوده است. پس در تمام دوران نخست‌وزیری هویدا رشد اقتصادی دورقمی بوده است و بازهم در آن مقطع هیچ‌شورش کارگری مشاهده نمی‌شود. این آمار به استناد گزارشی است که دکتر نیلی در کنفرانس سه‌روزه اقتصادی ایران ارایه کرده است. در سال‌های 54 و 55 صادرات نفت ایران به مرز شش‌میلیون‌بشکه در روز رسید. می‌خواهم این نتیجه را بگیرم مشکلات اقتصادی‌ای که در کشورهای دیگر سبب بروز اعتراض و انقلاب شد، در ایران آن‌ روزها وجود نداشت. درباره موضوع آزادی‌های اجتماعی- فرهنگی هم ایران نسبت به کشورهای همجوار در آن مقطع به‌طور نسبی جلوتر بوده و شرایط بهتری داشته است. بنابراین نمی‌توان گفت این محدودیت‌ها در حوزه‌های اجتماعی و فرهنگی موجب انقلاب شده است. به‌نظر من دوپدیده استبداد سیاسی و نادیده‌گرفتن ارزش‌های اخلاقی، مسبب انقلاب بود که در اینجا باید به‌صورت جدی درنگ کرد. در سوالات بعدی شما توضیح خواهم داد که ریشه پیروزی انقلاب را باید در این مباحث جست‌وجو کرد.
صادق زیباکلام: هرچند برای من دشوار است، اما باید مخالفت اساسی و بنیادی خود را با آقای مهندس هاشمی بیان کنم. آقای مهندس الویری البته مقداری تخفیف دادند (خنده). ایشان گفتند خیلی هم اوضاع اقتصادی وحشتناک نبوده و بیش از 10سال، کشور نرخ رشد اقتصادی دورقمی را تجربه کرده است. من می‌خواهم بگویم بر خلاف آنچه مهندس هاشمی می‌گویند، به هیچ‌وجه اقتصاد و مولفه‌های اقتصادی مانند تورم، بیکاری و... در این شرایط بد قرار نداشت و سوال مطرح‌شده، ‌بجاست که پس چرا اینها نتوانست مانع انقلاب شود. البته من معتقد نیستم برنامه‌های اقتصادی شاه لزوما موفق بود، اما ببینید ما یک‌سری مسایل را اینقدر تکرار کردیم که خودمان هم آن را پذیرفتیم، مثلا می‌گفتیم صنعت رژیم شاه، صنعت مونتاژ بود و ما را به کمپانی‌های بزرگ غربی وابسته کرد. روزنامه‌های سال59 را ورق بزنید. جدی‌ترین اتهام این بود که او صنایع ورشکسته متعلق به کمپانی «هیلمن هانتر»، انگلیس به اسم پیکان را به ایران آورد. من خدمت شما نکته‌ای را بگویم. در دولت دوم آقای خاتمی برای یک سخنرانی به دانشگاه فردوسی مشهد دعوت شده بودم. آقای مهندس غروی، مدیرعامل وقت ایران‌خودرو که از مدیران موفق بعد از انقلاب هستند، برای افتتاح یکی از سایت‌های ایران خودرو به مشهد آمده بودند. آن روز اینترنت و سایت و خبرگزاری به این شکل وجود نداشت، اما ایشان جمله‌ای را گفت که در آن مقطع در روزنامه‌ها منتشر شد. او گفت در صنعت اتومبیل هرچه داریم از پیکان داریم. این را بگذاریم کنار اینکه صنعت ما با مونتاژ نابود شد. من سوالی از آقایان هاشمی و الویری می‌پرسم. از صنایعی که شاه ایجاد کرد اعم از سیمان، پتروشیمی، پالایشگاه، مس، ذوب‌آهن و هسته‌ای، ما کدام را تعطیل کردیم؟ پاسخ: هیچ‌کدام! نه‌تنها صنایعی که در دوران پهلوی ایجاد شده بود را تعطیل نکردیم، بلکه همه را توسعه دادیم. ذوب‌آهن آریامهر در آن زمان 20هزارکارمند داشت و امروز به نام ذوب‌آهن اصفهان، چندبرابر آن مقطع کارمند دارد. پس این استراتژی در دوران شاه، خیلی هم ناجور نبوده است. البته یک موضوع را کاملا با دوستان موافق هستم؛ برنامه‌ریزی توسعه صنعتی رژیم شاه به هیچ‌وجه به آنچه برزیل، آرژانتین، مالزی، ترکیه و کره به آن رسید، منتهی نمی‌شد، یعنی به آن موفقیت دست پیدا نمی‌کرد چراکه اقتصاد ایران، دولتی بود؛ همان مشکلی که امروز هم داریم. پس اگر موفق نمی‌شد ایران را از مدار توسعه‌نیافتگی خارج کند، به‌خاطر این معضل بود که صنعت ما اعم از ماشین‌آلات، دیگ بخار، خودرو و تراکتور‌سازی به معنای امروزی آن سودآور نبود و در بازارهای بین‌المللی نمی‌توانستند با محصولات مشابه رقابت کنند همچنان که امروز هم نمی‌توانند با نمونه‌های مشابه خارجی رقابت کنند. اما در حوزه کشاورزی هم سه‌نکته بگویم؛ اصلاحات ارضی یکی از درست‌ترین برنامه‌های اصلاحات بود و این نبود که فقط شاه به دنبال آن باشد. قبل از آن چپ‌ها، ملیون و مذهبی‌ها و هرکسی که به دنبال عدالت بود، این دیدگاه را داشت. این بحث از دوران مشروطه وجود داشت که نظام ارباب
- رعیتی، درست نیست. قبل از شاه حزب‌توده، قبل از آن حسن ارسنجانی و حزب دموکرات ایران و... همین را می‌گفتند. درست مثل امروز که همه معتقدند اقتصاد ما باید از اتکای به نفت جدا شود، بحث وضعیت کشاورزی بین نخبگان فکری، سیاسی و تحصیل‌کرده‌ها وجود داشت به این معنا که نباید یک ملاک، 30پارچه آبادی در اختیار داشته باشد. مشکل آنجا بود که شاه از آن موضوع بهره‌برداری سیاسی کرد و بعد از سال41، به گوشه‌ای و سُر خورد و به چرخ پنجم ماشین رژیم شاه بدل شد. نکته دوم اینکه شاه بیشتر اعتقاد به صنعتی‌کردن ایران داشت و به‌نوعی به دلیل آن نگاه بلندپروازانه، ایران را کشوری صنعتی می‌دید و ژاپن و اروپا را درنظر داشت چرا که آن‌موقع هنوز ترکیه، مالزی و چین اساسا مطرح نبودند. کشاورزی در ذهن شاه با عقب‌ماندگی و توسعه‌نیافتگی عجین بود. نکته سوم اینکه تلاش‌هایی هم برای بهبود وضعیت کشاورزی صورت گرفت. شرکت‌های بزرگ کشت‌وصنعت مانند دشت مغان و بزرگ‌ترین آن در خوزستان یعنی نیشکر هفت‌تپه با کمک کمپانی‌های بزرگ آمریکایی و انگلیسی ایجاد شد. بله من هم معتقدم آنها هم ختم به معجزه نمی‌شدند چون دولتی بودند، اما از این بابت گام‌های بزرگی برداشتند چون می‌خواستند کشاورزی را صنعتی و مدرن کرده و به تولید انبوه برسانند. بنابراین اینکه بگوییم در صنعت و کشاورزی هیچ‌کاری صورت نمی‌گرفت، درست نیست. اما در بعد فرهنگی به نظر من برنامه‌هایی که ذیل عنوان فرهنگی می‌آمد، با دیدگاه‌های خیلی از ایرانی‌هایی که اعتقادات مذهبی داشتند، مارکسیست‌ها، چپ‌ها، دانشجویان و نویسندگان همخوانی نداشت؛ چه «جشن هنر» که سوپرمدرن بود و چه تئاتر و سینمای فیلمفارسی. اما کسانی که با این جنبه رژیم مشکل داشتند، همه مردم نبودند و نمی‌توان تعمیم به کل داد. در عین حال معتقدم در سال‌های 55 تا 57 رژیم شاه به‌عنوان رژیم ضداسلام یا رژیمی که می‌خواهد اسلام را از بین ببرد، مطرح نبود، یعنی آنگونه که رضاشاه و کمال آتاتورک در ترکیه عمل کردند، شاه عمل نکرد. او هرسال موقع تحویل سال به مشهد می‌رفت و بعد به رامسر پرواز می‌کرد. فیلمی موجود است که حتی در سال آخر، فرح و همراهان او هنگام ورود به حرم، خود را پوشانده‌اند و سعی می‌شد حداقل‌هایی را رعایت کنند. بله می‌توان گفت او اسلامی نبود.
با این حال حتی اگر به شکل عامدانه یا برنامه‌ریزی‌شده، برخی تقابل‌های فرهنگی و مذهبی ایجاد نشده باشد، اما در اصل موضوع - نشناختن فضای جامعه و قصور درباره آن- نمی‌توان تردید کرد.
محمد هاشمی‌رفسنجانی: من داستانی را نقل می‌کنم که یک سند به شمار می‌رود. ریچارد کاتن یکی از مدیران سازمان سیا‌ است. در این سازمان روالی وجود دارد که اسناد پس از 20سال اجازه انتشار می‌یابند. او کتابی با عنوان «سیا دولت نامرئی دارد» و شرحی از کودتاهای آمریکا در کشورهای مستقل را نوشته است. در این کتاب فصلی با نام «شاه‌سازی در ایران» هست؛ اشاره به کودتای 28مرداد و سقوط دولت دکترمصدق. او در اینجا انتقاد می‌کند 19میلیون‌دلار توسط چه عواملی و برای چه خرج شد، اما به یک‌دستاورد هم اشاره می‌کند که به‌زعم او اثرگذاری کودتا را نشان می‌دهد و می‌گوید همین برای ما کافی است. می‌گوید جوانی که امروز از دبیرستان‌های ایران فارغ‌التحصیل می‌شود، همانی است که ما می‌خواهیم. حالا آقای زیباکلام با چه منطقی می‌گوید جوانی که مطلوب سازمان جاسوسی آمریکا بوده، حاصل سیاست ضداسلامی شاه نیست؟ من بعد از انقلاب که به صداوسیما رفتم آنجا آرشیو غنی‌ای وجود داشت. برنامه‌ای برای نمایش در عید 58 تحت عنوان «حمومک مورچه داره» ساخته بودند. ببینید چه بی‌عفتی‌ای در این برنامه و چه اسلام‌ستیزی‌ای وجود داشت. اصلا اسلام چیست چه فرهنگ‌ستیزی‌ای در آن بود؟ شبیه همان کاری که در جشن هنر شیراز، زن و مرد عریان، جلو صحنه آمدند. اگر برنامه‌های تلویزیون شاهی، جشن هنر شیراز، موادمخدر و کاباره یا تغییر تاریخ اسلامی به شاهنشاهی یا حذف قسم به کتاب قرآن که به کتاب آسمانی تغییر کرد، اسلام‌ستیزی نیست، آقای زیباکلام اسم آن را چه می‌گذارد؟ مثالی دیگر می‌زنم. شاه پنجم‌بهمن سال41 به قم می‌رود. روحانیت نماد دین در ایران است، اما او در آن سخنرانی به روحانیون یک لقب نامربوط می‌دهد. اینکه همسر شاه چادر می‌انداخت تا تظاهر کند، ملاک ضدیت‌نداشتن آنان با دین است؟ مجله «توفیق» در همان زمانی که شاه ادعا می‌کرد می‌خواسته از اسب پایین بیفتد اما حضرت ابوالفضل او را گرفته است، کاریکاتوری کشید که فارغ از موهن‌بودن آن، تظاهر و ریای شاه را به تصویر کشید که البته توقیف شد. شاه تلاش می‌کرد فرهنگ ابتذال را جایگزین فرهنگ ایرانی و اسلامی کند. فیلم‌هایی که در داخل ساخته می‌شد یا از خارج می‌آمد، همه به‌دنبال همین بود یا برنامه‌های تلویزیون، مجلات و نمایش‌های خیابانی.
پس شما اعتقاد دارید این مسایل سبب ریزش سرمایه اجتماعی شاه شد و جامعه توجهی به حوزه‌های اقتصادی و کشاورزی و... نداشت؟
هاشمی: دقیقا همین رفتارها سبب شد فعالیت‌های شاه کارکرد عکس پیدا کند. جامعه ایرانی جامعه مبتذلی نیست اساس آن بر حفظ خانواده است، اما برنامه‌های شاه براساس متلاشی‌کردن خانواده با الگوهای وارداتی بود. شاه از ابتدا از اسلام و روحانیت می‌ترسید. لایحه اصلاحات ارضی قبل از سال40 اجرا شد.
الویری: قبل از فوت آیت‌الله بروجردی بود.
هاشمی: بله، سال38 بود. مرحوم آقای بروجردی پیغامی خطاب به شاه دادند که در روزنامه اطلاعات چاپ شد. ایشان در مخالفت با این اقدام فرمودند در کشورهایی که اصلاحات ارضی شده، اول جمهوری شده بعد اصلاحات ارضی! یعنی ایشان نوع حکومت را به چالش کشید. شاه به همین دلیل پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی تلاش زیادی برای انتقال مرجعیت به نجف صورت داد که ماجرای تلگراف به آقای خویی در همین‌راستا بود. او تصور می‌کرد روحانیت تضعیف شده به همین دلیل پنجم‌بهمن41 در قم، گور خود را همان‌جا کند. دوم‌فروردین42 در مدرسه فیضیه قم، آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی برای شهادت امام صادق(ع) مجلس گرفته بودند. کماندوهای شاه در فیضیه ریختند، زدند، بستند و «سیدیونس» طلبه را از پشت‌بام به پایین انداختند. طلبه‌ها‌ آقای گلپایگانی را به یک حجره رساندند و یک تخت مقابل آن گذاشتند تا به ایشان آسیب نرسد. اینها برای زهرچشم‌گرفتن از قشر مذهبی بود. اما نتیجه چه شد؟ خرداد همان سال، پس از برگزاری مراسم عاشورا، اعلام شد امام در مدرسه فیضیه سخنرانی خواهند کرد. ایشان مستقیما شاه را مورد خطاب قرار دادند. گفتند «طلاب ما را می‌برند ساواک می‌گویند به سه‌چیز کار نداشته باشید» آمریکا، اسراییل و اعلیحضرت! اگر تو اسراییلی و آمریکایی شدی بگو تو را از کشور بیرون کنم. تو چه رابطه‌ای با آنها داری؟» شاه در سخنرانی بهمن گفته بود کاری نکنید من چکمه‌های پدرم را بپوشم که امام در سخنرانی فیضیه جواب دادند چکمه‌های پدرت برای تو گشاد است و صراحتا اعلام کردند هرچه گرفتاری است از سلطنت نامشروع است. امام در خرداد42 دیگر از دولت گذشتند و خطاب مستقیم ایشان، نامشروع‌بودن سلطنت بود. بعد از قضایای دیگر و تبعید امام، نیروهای مذهبی چه طلاب چه مذهبیون دانشگاه و بازار مثل قارچ از زمین می‌روییدند. درست است که ساواک خیلی فشار می‌آورد اما اینقدر از این کارهای مبارزاتی، افشاگری، اعلامیه و سخنرانی‌های مختلف انجام شد تا به نتیجه رسید. این فرهنگ مذهبی مردم و جامعیت اسلام بود که توانست شاه را به سقوط بکشاند. رژیم شاهنشاهی و خود شاه با جشن‌های 2500ساله و... نشان داد مقابل اسلام است. بله پنج‌روز هم در سال در مدرسه سپهسالار روضه می‌گرفت و تظاهر می‌کرد، اما کسی نمی‌پذیرفت شاه مذهبی است. این بسیار مهم است که ریشه سقوط شاه را در اینجا ببینیم. بازهم می‌گویم اقتصاد نقشی در به‌تاخیرانداختن انقلاب نتوانست ایفا کند. مگر صنایعی که شاه آورد، چقدر تولید و اشتغال ایجاد کرد؟ اینکه آقای غروی گفته هرچه داریم از پیکان داریم، برای من مفهوم نیست. چرا اتومبیل‌سازی ما همچنان وضعیت مطلوبی ندارد؟ چون تمام مشکلات خودروسازی ما از روزی آغاز شد که در مسیر توسعه صنعتی، اشتباه حرکت کردند. شاه یک خط تولید خودرو از رده خارج و تعداد محدودی قطعه‌سازی ایجاد کرد و اسم آن خودروسازی شد. در اقتصاد سه‌عامل کشاورزی، صنعت و خدمات مطرح است. اگر صنعت داشتیم چرا ارزش‌افزوده ایجاد نمی‌شد و خام‌فروشی صورت می‌گرفت؟ یک‌کیلو آهن قیمت مشخصی دارد. اگر به فرآورده تبدیل شود، می‌تواند ده‌هابرابر به فروش برسد و صد‌هاشغل ایجاد کند. شاه منابع کشور را به باد داد روزی شش‌میلیون‌بشکه نفت فروخت و صرف واردات کرد. در مس سرچشمه کرمان، یک صنعت جانبی ایجاد نشد و مس خام صادر می‌شد. آمریکایی‌ها فولاد ذوب‌آهن را می‌بردند، معدن زغال‌سنگ را استخراج می‌کردند و می‌بردند؛ صنایعی که تماما در خدمت بیگانه بود و ارزش‌افزوده نداشت که بتواند اشتغال ایجاد کند. البته این را به‌طور نسبی می‌گویم. ببینید، کره آن روز به کره امروز با این صنعت پیشرفته تبدیل شده است. کجا ایران می‌توانست به این نقطه برسد؟ گندم و برنج قوت مردم بود اما اینها را هم وارد می‌کردند. ضمنا توجه داشته باشید پنج‌هزار‌زندانی سیاسی عدد بزرگی برای کشوری است که آن موقع 30میلیون جمعیت داشته و جمعیت روستایی، اکثریت آن را تشکیل می‌داده است. این برای مردم قابل درک بود.
البته آقای زیباکلام هم اشاره داشتند که آن استراتژی به کره و برزیل‌شدن ایران قطعا ختم نمی‌شد. آقای الویری نکته‌ای در باب صحبت دوستان دارید، بفرمایید و به این سوال هم پاسخ دهید که چرا این فعالیت‌ها نتوانست مانع انقلاب شود؟
الویری: من ناچارم از این مباحث عبور کنم چون مباحث اصلی‌تر مانده است، اما اجمالا در دوقسمت به این موضوع می‌پردازم؛ نخست اینکه آیا سیاست‌های اقتصادی زمان شاه درست و در جهت توسعه متوازن و پایدار بوده است؟ یا اینکه مشکلات اقتصادی موجب انقلاب57 شده است؟ پاسخ از نظر من این است بسیاری از اقداماتی که در آن مقطع انجام شده، در راستای توسعه پایدار بوده است. البته نقد‌های مختلفی هم دارم، اما باید بین شاه و دولت، تفاوت قایل شد. اوج تقابل شاه با کارشناسان کشور در سال52 قابل مشاهده است. من با کارشناسان آن مقطع سازمان برنامه‌وبودجه صحبت کردم. ماجرا از این قرار بوده که شاه دوست داشت مثل سیاست‌های دولت احمدی‌نژاد، دلارهای حاصل از ‌گران‌شدن نفت را بی‌برنامه به واردات کالاهای مصرفی اختصاص دهد و سازمان برنامه مخالف بود. البته آن موقع زور شاه نرسید که سازمان را منحل کند، اما صراحتا می‌گفت تعدادی کمونیست را در آنجا جمع کرده‌اید تا چوب لای چرخ مملکت بگذارید! به‌هرحال از سال38 تا 56، پنج‌برنامه توسعه اجرا و 87میلیارددلار هزینه شد. نرخ بیکاری یک‌رقمی و نرخ رشد اقتصادی هم دورقمی بود. اینکه توزیع درآمدها متوازن بود یا نه، سرفصل دیگری است، اما آنچه مدنظر من است، این است که شخص شاه عمدتا مخالف برنامه‌ریزی بود و می‌خواست قلدرمآبانه دیدگاه‌های خود را تحمیل کند. اما درباره سوال شما، آنچه مردم ایران بیش از جیب، زندگی و معیشت به آن اهمیت می‌دهند، حرمت شخص و احترام به انسان‌ها و آزادی‌های آنان است. بسیاری از مردم جامعه دیدند که در این حوزه به بازی گرفته شده‌اند. وقتی شاه اعلام می‌کند حزبی به نام رستاخیز داریم و هرکس نمی‌خواهد در آن فعالیت کند، پاسپورتش را می‌دهیم از کشور برود، مردم احساس تحقیرشدن می‌کنند. هنوز صدای جیغ‌وناله زندانیانی که تنها به این جرم شلاق می‌خوردند که چهارم آبان (تولد شاه) شکلات و بیسکوییت اهدایی را نپذیرفته بودند، در گوش من است. جامعه‌ای که اسلامی و ایرانی است، نمی‌پذیرد شاه با کارتر گیلاس مشروب بزند و در تلویزیون پخش شود. تاریخ شمسی را به تاریخ شاهنشاهی تبدیل کند. البته هرکسی از زاویه خود به موضوع نگاه می‌کرد؛ برخی از منظر سیاسی، برخی اخلاقی و برخی مذهبی. اما یادمان باشد همه اینها روی هم فشرده شد. آن روز که با قنداق تفنگ در زمان رضاشاه، چادر از سر زنان کشیدند، این در ذهن مردم مانده بود. وقتی در 28مرداد32 دولت قانونی دکترمصدق سرنگون شد و نخست‌وزیر مردمی آن محبوس و بعد محصور می‌شود و هیچ‌اجازه انتقادی‌ای به کسانی که منتقد بودند، داده نمی‌شود و وقتی ساواک به‌دنبال همه گروه‌های مبارز از استاد و دانشجو، طلبه و مذهبی و مارکسیست می‌گردد، اینها یک‌جا سر باز خواهد کرد.
اما تصور شاه این بود که اکثریت جامعه به‌دنبال رفاه اقتصادی و آزادی فرهنگی هستند و موضوع زندانیان سیاسی چندان مهم نیست.
الویری: اینطور نیست. بله تعدادی از مردم در بعد سیاسی به‌شکل ویژه فعال بودند، اما تعداد زیادی هم ارزش‌های مذهبی را ملاک می‌دانستند و در مراکز اجتماع، از وقایع مطلع می‌شدند. من با آقای زیباکلام موافق نیستم. اتفاقا یادم هست در جامعه مذهبی، مساجد و محافل، شاه به‌عنوان چهره مذهبی تلقی نمی‌شد، بلکه تصور عکس وجود داشت. منتها می‌گفتند رضاشاه با قنداق تفنگ عمل می‌کرد و فرزندش، روش‌های جدید را دنبال می‌کند. من داستانی از گلستان سعدی برای خاتمه این بخش از بحث عرض کنم. می‌گویند آدم زورمداری با سنگ به فرق سر درویشی می‌زند. آن درویش، سنگ را نگه می‌دارد و بعد از چندسال که آن زورمدار بر زمین افتاده بوده، بر سرش می‌کوبد و می‌گوید این همان سنگی است که بر سر من زدی «چون نداری ناخن درنده تیز/ با ددان آن به که کم‌گیری ستیز/ باش تا دستش ببندد روزگار/ پس به کام دوستان مغزش برآر» سقوط رژیم شاه در آن مقطع ناشی از انباشته‌شدن خشم 2500ساله است که ما حداقل بعد از به توپ‌بستن مجلس از زمان محمد‌علی‌شاه قاجار در قالب تاریخ معاصر آن را بررسی می‌کنیم
زیباکلام: من از بحث‌های اقتصادی می‌گذرم که آقای طبیبی مدام به ساعت اشاره می‌کنند. همان‌طور که گفتم، برنامه‌های توسعه ختم به برزیل و مالزی‌شدن ایران نمی‌شد، اما اینکه بگوییم عمدا می‌خواستند ایران ویران شود لااقل برای بقای خودشان هم که شده بود، توجیهی ندارد. اما چرا معتقدم رژیم شاه برنامه‌های سازمان‌یافته مشخص اسلام‌زدایی نداشت دلیلم این است که یک رژیم سیاسی کی دنبال مبارزه‌کردن با یک پدیده اعم از روشنفکران، مارکسیست‌ها، دانشجویان یا اقلیت قومی می‌رود؟
زمانی که رژیم سیاسی از مجموعه‌ای احساس خطر کند. محمدرضا پهلوی نه در سال55 و نه سال45 نسبت به جریانات مذهبی، مذهب، اسلام و روحانیون احساس خطر نمی‌کرد. بنابراین دلیلی نداشت بخواهد تیشه به ریشه آنها بزند. گفتن این حرف به این معنا نیست که شاه مذهبی بود؛ حاشا و کلا. آقای ژنرال «سیسی» در مصر با «اخوان» مبارزه می‌کند چون آن را تهدید می‌داند، اما شاه، مذهب را تهدید برای رژیم خودش نمی‌دانست. البته من معتقدم اشتباه فکر می‌کرد، اما خودمان را جای رژیم می‌گذاریم. اینطور نبود که شاه احساس خطر کند. او نسبت به کسانی که رژیم او را مورد چالش قرار می‌داد، نگران بود حالا این فرد یا جریان می‌توانست امام، دکترشریعتی، سازمان مجاهدین خلق یا مجاهدین انقلاب یا مهندس مهدی بازرگان باشد. او همه را از بین برد، نهضت آزادی را تعطیل کرد، امام را تبعید کرد و سایر موارد. چرا؟ چون از این جریانات احساس ناامنی می‌کرد زیرا آنها رسما گفته بودند تو را قبول نداریم و علیه تو مبارزه می‌کنیم. شاه از حزب‌توده می‌ترسید و بعد از کودتای 28مرداد این حزب را سرکوب کرد بعد هم انشعابات آن را از بین برد. اما بهترین و بالاترین دلیلی که درباره احساس خطرنکردن شاه از مذهب می‌توانم عنوان کنم، خود انقلاب اسلامی است. رژیم شاه در سال‌های اوایل50، اتفاقا رژیم سفت‌وسختی بود. او سال‌های52 و 53 به‌بعد اجازه نمی‌داد زندانیان سیاسی که محکومیت آنان به اتمام رسیده آزاد شوند. ساواک معتقد بود دانشجوی دانشگاه تهران را می‌گیریم دوسال زندان می‌رود و بعد که به بیرون از زندان بازگشت، می‌رود چریک فدایی خلق می‌شود، مسلح شده و مخفی می‌شود و حالا با مصیبت باید او را پیدا کرد. در اوین بند بزرگی درست کرده و آنهایی که دوران محکومیت خود را طی کرده بودند، به آنجا می‌بردند و به آنها «ملی‌کش» می‌گفتند. ساواک به بهانه‌ای برای زندانیان سیاسی که دوره محکومیت خود را طی کرده بودند، قرار بازداشت صادر می‌کرد که مثلا در دوران زندان، فعالیت سیاسی علیه شاه داشتند. اما از نیمه‌دوم سال55 شاه به‌دلیل عدم شناختی که نسبت به جامعه داشت و تحت‌تاثیر فضای باز سیاسی، هم آزادی‌های مطبوعاتی را افزایش داد و هم زندانیان سیاسی را آزاد کرد.
شما هم جزو همین آزاد‌شدگان بودید؟
زیباکلام: اولین نفحات حقوق بشر که به ایران دمیده شد، در مهر55 آزاد شدم. اما عرض من چیز دیگری است. چندماه بعد موتلفه‌ای‌ها و آقای کروبی هم آزاد شدند. این امر سابقه نداشت. در اوایل دهه50 تعداد زندانیان سیاسی که به مناسبت 28مرداد و چهارم آبان یا عید نوروز آزاد می‌شدند، به انگشتان یک دست هم نمی‌رسید. اما ناگهان از نیمه‌دوم 55 فضای سیاسی ایران تغییر کرد.
بله، اما نه به خواست شاه، بلکه تحت‌تاثیر فشار دموکرات‌ها و کارتر.
زیباکلام: بله، می‌دانیم کارتر و دموکرات‌ها برنده انتخابات آمریکا شدند و مساله حقوق بشر به‌طور جدی مطرح شد. به‌هرحال از سال 50 به بعد رژیم شاه به‌عنوان سیاه‌ترین رژیم‌ها نسبت به نقض حقوق بشر در دنیا شناخته می‌شد و نمی‌توان از این واقعیت‌ها فرار کرد، اما معتقدم موتور انقلاب، روحانیون و دانشجویان بودند و اینها نه مشکل اقتصادی داشتند نه رفاهی. به‌مرور کارگران مهاجر به شهرها و روستایی‌ها هم به انقلاب پیوستند، اما مساله اساسی این است که زمانی به انقلاب پیوستند که به نظر من «بهمن انقلاب» به راه افتاده بود.
اما به‌هرحال آنها هم دغدغه سیاسی داشتند و البته توزیع ناعادلانه ثروت، فشار زیادی بر آنها وارد کرده بود.
زیباکلام: اقشار کشاورز و... آیا دغدغه اقتصادی داشتند؟ من موافق نظر شما نیستم. آیا رژیم شاه را ضداسلامی می‌دانستند؟ به نظر من خیر! مساله اصلی از نظر من این است که به‌قول انگلیسی‌ها، جامعه ما«attachment» به حکومت نداشت؛ یعنی هیچ‌گونه وابستگی اجتماعی و تعلق‌خاطر به رژیم نداشت. این به‌تدریج خود را نشان داد. اینطور نبود که در اعتراضات اولیه، صدهاهزارنفر به خیابان‌ها بیایند. تعداد واقعا کم بود. موتور محرک انقلاب، تحصیلکرده‌ها، نویسنده‌ها و روحانیون یعنی همان پنج‌هزار زندانی سیاسی بودند.
هاشمی: سولیوان، سفیر وقت آمریکا در سال55 که اردشیر زاهدی در آمریکا بود گزارشی برای وزارت خارجه آمریکا راجع به مخالفان شاه ارسال می‌کند. او درباره گروه‌هایی چون مجاهدان، چریک‌ها، روشنفکران و... اظهارنظر می‌کند و می‌گوید هیچ‌کدام اثرگذار نیستند. اما {امام}خمینی نفوذ زیادی دارد ولی ابزار کافی ندارد، بنابراین خطری به حساب نمی‌آید. پس من هم منکر فعالیت گروه‌های مبارز نیستم اما اثرگذاری چندانی نداشتند. او خطاب به اردشیر زاهدی می‌گوید شماها هم الان با شاه مخالفید اما جرأت بیان ندارید، چراکه وضع فساد اداری و مالی و نارضایتی جامعه را می‌بینید. به یاد دارم سال48 وقتی هیات سرمایه‌داران آمریکایی به ایران آمدند که «راک فلر» هم یکی از آنان بود، بحثی در دانشگاه‌های آمریکا در این‌باره درگرفت.
پس از عزیمت شما در سال48 به آمریکا؟
هاشمی: بله، اتفاقا استاد ما استاد دانشگاه هاروارد بود و در کلاس به من می‌گفت دانشجوی تندروی خارجی، چون مباحث جدی درباره سیاست‌های آمریکا در ایران را مطرح می‌کردم. در آنجا بحث بر سر این بود که موسسات تحقیقاتی، ضریب ماندگاری رژیم شاه را بر اساس فاکتورهایی که داشتند، 79 اعلام کرده بودند که نسبت به کشورهای دیگر، عدد بالایی بود؛ به این معنا که سرمایه‌گذاری در ایران هیچ خطری ندارد. می‌دانیم انقلاب به عواملی چون رهبری توانمند، نارضایتی مردمی و نیروی بسیج‌گر نیازمند است. در انقلاب ایران و امام(ره)، همه اینها در حد حداکثری موجود بود. رهبری ایشان واقعا قابل توجه بود که از منظر تصمیم‌گیری در خاتمه بحث اگر فرصتی ماند، چندمورد را عرض می‌کنم. امام(ره) در بین مردم به‌عنوان یک‌مرجع‌تمام مطرح بود و وقتی از ترکیه به نجف رفتند، همچنان مرجع بلامنازع بودند. نارضایتی هم به دلایل مختلف فراوان بود که من دلیل آن را مسایل عقیدتی و مذهبی می‌دانم.
فضای دانشجویان مخالف شاه در خارج از ایران در آمریکا چطور بود؟ مذهبی یا چپ؟
هاشمی: من سال48 که به آمریکا رفتم، روز دوم در دانشگاه برکلی، هفدهمین کنگره کنفدراسیون برگزار شد که دوهزاردانشجوی ایرانی در آن شرکت داشتند. جمع آنها یکدست مارکسیست و تعداد انگشت‌شماری هوادار جبهه ملی هم وجود داشت. در آنجا به آقای علی‌آبادی گفتم، می‌خواهم نماز بخوانم، قبله کجاست؟ گفت اگر می‌خواستی نماز بخوانی چرا آمدی آمریکا، می‌رفتی نجف پیش {امام}خمینی. گفتم مگر در آمریکا نمی‌شود نماز خواند؟ گفت نه! من با زحمت قبله را پیدا کردم و نماز خواندم. موقع ناهار در غذاخوری گوش تا گوش نشسته بودند و من فقط دو خانم را دیدم که روسری به سر داشتند. در صف غذا به آنها سلام کردم. یکی از آنها خانم اکرم حریری، خواهر حسین حریری از چای‌فروشان بازار بود که می‌شناختم و یکی هم مادر یکی از دانشجویان جبهه ملی. گفتم اینجا بچه مسلمان هم هست؟ گفتند فقط آقایی هست به نام دکتر چمران. من به مرحوم بهشتی در مسجد هامبورگ نامه نوشتم تا مسلمانان آمریکا را معرفی کند. ایشان پنج‌ اسم برای من فرستاد، ابراهیم‌یزدی در هیوستون تگزاس، مصطفی چمران در برکلی، علی‌محمد ایزدی در اورگان، محمد روغنی‌زاد در واشنگتن و یکی هم «پرتو ما» که نام کوچک وی یادم نیست. در همان کنگره هفدهم کنفدراسیون، عضویت افتخاری چمران به جرم مسلمان‌بودن لغو شد. پس این وضع خارج از کشور ما بود. زمانی که انجمن اسلامی دانشجویان را در آمریکا به راه انداختم، در ابتدا پنج‌نفر بودیم، در اولین سمینار 18نفر بودیم اما در سال55 که می‌خواستیم سمینار بگذاریم ظرفیتی که دانشگاه به ما می‌داد حداکثر برای سه‌هزارنفر بود و ما مجبور بودیم به دانشجویان در سراسر آمریکا سهمیه بدهیم؛ یعنی از سال48 به بعد مذهبی‌ها اینگونه پررنگ شدند و در برابر آن کنفدراسیون به 17شعبه تقسیم شد. حالا عرض من این است که بچه‌مسلمان‌های خارج از کشور متاثر از جریان مبارزاتی داخل کشور بودند. ابتدا فضای خارج از ایران هم اینگونه نبود اما وقتی در داخل کشور فضا مذهبی‌تر شد، آنها هم متاثر از همین فضا بودند. رهبری امام(ره) بی‌نظیر بود اما نقش بسیج‌گر مساجد و قدرت کم‌نظیر آنان را نباید دست‌کم گرفت. در ماه رمضان در برخی مساجد هرشب سخنران عوض می‌شد؛ چون نفر قبلی بازداشت شده بود. سال40، شاه معافیت سربازی را در حوزه علمیه لغو کرد و اولین گروه، اخوی ما آقای هاشمی را گرفتند بردند در باغ شاه برای خدمت سربازی. شاه با صور مختلف با مذهبیون مخالفت می‌کرد؛ گاهی با ترویج فرهنگ ابتذال، گاهی با زندان و شکنجه. آقای هاشمی را اینقدر شلاق زده بودند که عصب پای ایشان خشک شده بود و شکنجه‌های وحشتناک دیگری را انجام می‌دادند. اگر اینها مبارزه شاه با مذهبیون و احساس خطر از بابت آنها نیست پس چه نام دارد؟ مسایل دیگر هم نقش داشت، اما اصلی‌ترین عوامل، به جامعیت اسلام، رهبری امام(ره) و احساس مذهبی‌بودن جامعه و رفتار ضد مذهبی رژیم پهلوی بازمی‌گشت. در این‌باره شواهد بسیاری وجود دارد.
الویری: جمع‌بندی من از بحث امروز، ارجاع به گزارش «پونیا توسکی»، فرستاده ویژه ژیسگار دستن به ایران است که در حدود 20صفحه تنظیم شده است. او پنجم‌دی57 وارد تهران می‌شود، صبح با شاه دیدار داشته و بعدازظهر همان روز سولیوان، سفیر وقت آمریکا با شاه دیدار می‌کند. جمع‌بندی این فرستاده ویژه رییس‌جمهور فرانسه، 14دی57 در کنفرانس سه‌روزه گوادلوپ منعکس می‌شود که در آن اثر و ردپایی به هیچ‌وجه از عامل اقتصادی نمی‌بینید، اما فراوان از مبارزه با استبداد و فسادشاه سخن گفته شده است. بند یک می‌گوید: «تصادمات به سرعت رو به افزایش است و به اوج بحران می‌رسیم. اگر ارتش را کنار بگذاریم تقاضای برکناری و طرد شاه عمومی شده است.» بند دیگر می‌گوید: «آنچه در ایران جریان دارد طرد یک‌رژیم پلیسی و فاسد نیست بلکه پایان جدال طولانی بین روحانیت شیعه و سلطنت به حساب می‌آید.» بند‌هفت ‌می‌گوید: «رویه آمریکا از آغاز بحران، فرمول شاه= ارتش = استقلال» بوده اما امروز فرمول «مذهب = ارتش = استقلال» حاکم است.» به هر حال مبارزه با استبداد و مقابله با عاملی که زمانی که قدرت داشته انسان‌ها را تحقیر کرده و همین‌طور ادامه داشته، موضوع اصلی انقلاب است. در سال56 هم می‌بینیم شاه فضای باز سیاسی به وجود می‌آورد چراکه هیچ نگرانی‌ای احساس نمی‌کند. من در کمیته مشترک در زندان بودم و دادن روزنامه به ما آزاد شده بود. در ارگان حزب رستاخیز مطلبی از شاه خواندم که پشتم لرزید. نوشته بود ما وارد دروازه‌های طلایی تمدن می‌شویم و هیچ نگرانی‌ای هم نداریم. شاه براساس تفکر کاذب و بی‌اطلاعی از فضای داخل جامعه با خیال راحت گفت تعدادی از زندانیان سیاسی آزاد شوند. حتما فکر کرده مثلا مهندس زیباکلام بیرون بیاید چه می‌کند؟ اگر شاه صدای مردم را زودتر شنیده بود و نمی‌گذاشت این هنجارشکنی‌ها، بی‌قانونی‌ها،
زیرپا گذاشتن قانون اساسی و نادیده‌گرفتن حقوق ملت رخ دهد، بدون‌تردید جامعه رشد متوازن داشت و شاه در حد اختیارات محدود، سلطنت و نه حکومت می‌کرد. روزی هم مردم، سلطنت را به جمهوری تبدیل می‌کردند و تبعات انقلاب، آسیبی به دنبال نداشت.
زیباکلام: من نقل آقای مهندس هاشمی در سال48 از کنگره سازمان دانشجویان ایران را ملاک قرار می‌دهم. دوهزارنفر چپ و مارکسیست در آنجا حضور داشتند. ایشان درست می‌گویند، من هم در آن مقطع در انگلیس تحصیل می‌کردم و فضا همین گونه بود. اینکه چرا اسلام‌گرایی به وجود می‌آید به فعالیت‌های دکتر شریعتی، مهندس بازرگان، شهیدمطهری و حسینیه‌ارشاد بازمی‌گردد. اینها بحث من نیست. به مارکسیست‌بودن و اسلامی‌بودن هم کاری ندارم، اما حدود دوهزاردانشجوی ایرانی مقیم آمریکا 10سال قبل از انقلاب، مخالف شاه بوده‌اند. پس به‌نظر می‌رسد عنصر ضدیت با رژیم از قبل وجود داشته است. وقتی مرحوم تختی از دنیا رفت، ده‌هاهزارنفر برای تشییع جنازه‌اش جمع می‌شوند. اسفند45 وقتی مرحوم مصدق فوت می‌کند ده‌هاهزارنفر برای خاکسپاری ایشان به امامزاده طاهر کرج می‌روند. این المان‌ها چه چیزی را به ما می‌گویند؟ نارضایتی زیادی نسبت به شاه وجود دارد. این همان نکته‌ای است که عرض کردم منتها بگوییم هم آمریکایی‌ها، هم رژیم و هم خود ما، شاه را مستحکم می‌دانستیم. مگر اینگونه نبود؟
آقای کاظم موسوی‌بجنوردی که با یک‌درجه تخفیف، به‌خاطر فعالیت حزب ملل اسلامی به ابد محکوم شده بود می‌گفت سال56 من فکر می‌کردم همه ما در زندان می‌پوسیم اما این دژ را باید حفظ کنیم.
زیباکلام: سال56 که جای خود دارد اگر بعد از کشتار 17شهریور57 که فعالیت‌ها شدت گرفته بود می‌گفتیم چهارماه بعد رژیم شاه سقوط می‌کند، مردم می‌گفتند این آقا حتما در میدان ژاله گلوله از کنار گوشش رد شده و موجی شده است! اما ما دو ساعت است در حال بحث هستیم ولی یک نکته مهم را مورد بحث قرار ندادیم. بله چپ‌ها، مذهبی‌ها، نیروهای ملی و از همه مهم‌تر امام(ره) مقابل شاه بودند. طرف دیگر اما خود محمدرضا پهلوی است. من معتقدم شاه چوب دیکتاتوری خود را خورد، نه به معنای اینکه حکومت او دیکتاتوری و استبدادی بود که البته بود و برای کشور 32میلیونی و 30درصد شهرنشین، پنج‌هزار زندانی سیاسی خیلی عدد زیادی است. بماند که ده‌هاکتاب سانسورشده یا منتشر نشده، صدها روزنامه توقیف بود و شاعرانی که سکوت کرده بودند. مشکل اساسی شاه به‌نظر من همان است که انگلیسی‌ها گفتند دیکتاتورها تنها هستند. شاه تنها بود و تنها ماند. فکر می‌کرد مردم طرفدارش هستند؛ کشاورزها به‌خاطر اصلاحات ارضی، کارگران به‌دلیل اینکه شاه آنها را در سود کارخانجات شریک کرده بود، روستاییان به دلیل «سپاه دانش»، زنان به دلیل داشتن حق‌رای و رفتن به دانشگاه و طبقه متوسط به‌خاطر درآمدهای نفتی از او رضایت دارند. نه اینکه برایش پیراهن پاره کنند اما در فکر ساقط کردن سلطنت هم نیستند. مشکل به نظرم در 13شهریور57 بعد از نماز عید فطر و آن راهپیمایی معروف به وجود آمد. می‌گویند شاه با هلیکوپتر می‌بیند که از سه‌راه‌ضرابخانه تا پیچ‌شمران جمعیت ایستاده است. معتقدم از آن مقطع شاه فلج شد چون 25سال در رویا به سر می‌برد. تصویری وجود دارد که همه ما دیده‌ایم. 26دی57 شاه در فرودگاه در حال ترک کشور است و فرماندهان می‌آیند و خود را مقابل پای او می‌اندازند. او پس از خروج از ایران چند مصاحبه بیشتر نداشت که یکی از آنها با « دیوید فراست» معروف بود. پرسید اعلی‌حضرت چرا گریه کردید؟ آیا احساس وفاداری ارتشی‌ها شما را به گریه انداخت؟ گفت نه اینها مدت‌ها بود می‌گفتند اجازه بده ما حدود 10هزارنفر از سران و رابط‌های انقلابیون را در سراسر کشور شناسایی کنیم، اینها را بازداشت می‌کنیم، اعتصابات را می‌خوابانیم و کشتار نمی‌کنیم. فراست می‌پرسد چرا اجازه ندادید؟ می‌گوید من هم گریه کردم چون آنها نمی‌دانستند کار از این حرف‌ها گذشته است. تصمیم گرفته شده بود که من نباشم.
نقل شده که در دیدار پارسونز سفیر وقت انگلیس در تهران با شاه، او به ساعتش نگاه می‌کند و بعد از جلسه، شاه می‌گوید این رفتار او یعنی زمان رفتن من فرا رسیده است.
زیباکلام: دقیقا او در 26دی57 با تمام وجود معتقد بود آمریکا و انگلیس بنا به‌دلایلی که نمی‌داند می‌خواستند او از ایران برود. بله درست می‌گویید؛ در 13آبان معروف که در تهران کشتار صورت گرفت، با کوکتل به سفارت انگلیس حمله می‌شود و پلیس و نیروهای خدماتی‌ای برای نشاندن آتش وجود نداشته است. پارسونز عصر با ناراحتی به ملاقات شاه می‌رود. حتما انتظار داشته که از وی دلجویی شود اما شاه با پوزخند می‌گوید «کم مانده بود در آتشی که خودتان روشن کرده‌اید بسوزید.» اینها واقعیت‌های تاریخی است. سفیر وقت انگلیس نقل می‌کند که از شدت عصبانیت از عرف دیپلماتیک خارج شدم چراکه هربار شاه مرا می‌دید کنایه می‌زد. آن روز برافروخته بودم و صبرم لبریز شد و گفتم» «اعلیحضرت هرکسی فکر می‌کند دست دولت ما با مخالفان شما در یک دست است، جایش در تیمارستان است.» این ادبیات شاه برای هر کسی که در شش‌ماه آخر، او را دیده آشناست. از هر ایرانی و خارجی می‌پرسد، ماجرای این خمینی چیست؟ «غلامحسین صدیقی»، وزیر کشور مصدق که قرار بود به جای شاپور بختیار نخست‌وزیر شود - که قبول نمی‌کند- در دیداری که شاه با او داشته در همین‌باره مورد سوال قرار می‌گیرد. پاسخ می‌دهد: «داستان خمینی نیست داستان یک پدر و پسر است که کسی به پدر جرات نمی‌کرد دروغ بگوید و به پسر راست بگوید.» شاه تنها بود و حتی سرطان خود را از فرح پنهان کرده بود. معتقدم ارتش ایران مثل مصر اگر می‌خواستند می‌توانستند فضا را سرکوب کنند. اینکه بعد از آن چه می‌شد و حتما درگیری مسلحانه ایجاد می‌شد را نمی‌دانم اما خونریزی شدیدی به راه می‌افتاد.
هاشمی: توضیح می‌دهم که شاه نتوانست چنین کاری انجام دهد اگر نه دریغ نمی‌کرد. من 114روز از 117روز حضور امام در نوفل‌لوشاتو را خدمت ایشان بودم و با همان هواپیمای معروف به ایران آمدیم. در روزهای پایانی برای بازگشت امام به ایران، نه در خارج و نه در داخل، شرایط مناسب تشخیص داده نمی‌شد. یک شب دیروقت نماینده کارتر و نماینده ژیسگاردستن به ملاقات امام آمدند. نماینده کارتر با لحن خشنی به امام گفت که نباید به ایران بروید. امام به او نگاه کرد و گفت من هنوز به مردم نگفتم با آمریکایی‌های مقیم ایران چه رفتاری کنند، لازم شد به آنها خواهم گفت! این جمله کافی بود تا او سر جایش بنشیند. نماینده فرانسه اما از در دوستی درآمد و گفت آمده‌ام که اگر جای شما مناسب نیست ترتیبی بدهم به جای بهتری بروید که امام فرمودند مشکلی ندارند. به‌محض اینکه جلسه را ترک کردند امام فرمودند اعلام کنید من جمعه به تهران می‌روم. همه ما شوکه شدیم. خبری تنظیم کرده و به رادیوی فرانسه دادیم که در بخش خبری 12بامداد اعلام شد. پس از آن هم بختیار فرودگاه را بست و داستان‌هایی که به مجال دیگری نیاز دارد. در مدرسه رفاه، مردم به دیدار امام می‌آمدند و انقلاب پیروز نشده بود اما همه پر از هیجان بودند. از ایشان پرسیدم: «آقا چه شد آن شب تصمیم گرفتید؟» فرمودند نماینده آمریکا آمده بود برای من دلسوزی می‌کرد که اینجا بمانید. من می‌دانم او دوست من نیست، اینها توطئه‌ای داشتند که فکر می‌کردند اگر من ایران باشم نمی‌توانند آن را انجام دهند و در نبود من می‌توانند. بعدها متوجه شدیم ژنرال هایزر آمده بود تا کودتا کند و همه بررسی‌ها صورت گرفته بود که موفق نشد. درست است که شاه تنها بود اما اتکا به بیگانه داشت. همان‌طور که در 28مرداد او را بازگرداندند انتظار داشت باز هم همین‌گونه شود. این مساله کلیدی تفاوت نگاه امام با شاه است. نه آمریکا، نه شاه نه کسانی که پیرامون او بودند قدرت شناخت اسلام و مکتب تشیع را نداشتند الان هم ندارند. اما تصمیمات امام در وادی دیگری گرفته می‌شد که به مجال دیگری نیاز دارد.
الویری: بحث من این است شاه نخواست اقدام نظامی کند یا نتوانست؟ سولیوان سفیر آمریکا در گزارشی به کشور متبوع خود اوضاع را وخیم و بحرانی ارزیابی می‌کند که روزوشب درگیری‌ها ادامه دارد و شاه هم سست و بی‌اراده شده است. می‌گوید در ملاقات پنجم‌دی57 از من پرسید آیا آمریکا از او برای استفاده از زور و خونریزی برای ایجاد نظم و امنیت حمایت می‌کند؟ پاسخ شاه 10روز بعد از آن در کنفرانس گوادلوپ داده شد!

چرا مجموعه فعالیت‌های پهلوی‌دوم پس از کودتای 28مرداد تا اوایل دهه50 در حوزه‌های غیرسیاسی نتوانست اقبال جامعه را با شاه و مجموعه همراهان و حامیان وی همراه کند؟ این سوال محوری نشست «شرق» از سه‌چهره شناخته شده سیاسی و دانشگاهی کشور است که از قضا هر سه‌نفر، محدودیت و حبس در رژیم سابق را تجربه کرده‌اند؛ محمد هاشمی‌رفسنجانی به‌عنوان میزبان این جلسه، هم به سبب فعالیت‌های مبارزاتی خود و هم به جهت حضور برادر -آیت‌الله اکبر هاشمی‌رفسنجانی- در نزدیک‌ترین لایه به رهبر فقید انقلاب و البته مشاهده فضای سیاسی خارج از ایران در سال‌های 48 تا 57 در ایالات‌متحده، در جای‌جای بحث با صراحت، عنصر مذهب و رهبری انقلاب را عامل بی‌نتیجه‌بودن «اقدامات نمایشی» پهلوی‌دوم دانست. مرتضی الویری، عضو گروه مبارز مسلح «فلاح» از گروه‌های هفت‌گانه موسوم به سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، هم از زاویه سیاسی و نگاه از درون به‌عنوان یک‌زندانی حاضر در بازداشتگاه مخوف موسوم به «کمیته مشترک» و هم به سبب علایق اقتصادی، تحلیل متفاوتی از شرایط سال‌های پیش از وقوع انقلاب کرد و سرانجام صادق زیباکلام که به‌عنوان یک‌جوان تحصیلکرده بازگشته از انگلستان در سال‌های پایانی دهه40 هم طعم حضور در اوین را چشیده و هم در ماجرای تحصن سازمان ملی دانشگاهیان ایران در سال57 در دفتر رییس دانشگاه تهران، فضای دانشگاهی آن مقطع را به‌خوبی می‌داند. جدل کلامی و استدلالی میان این سه‌چهره در میزگرد روزنامه «شرق» - که به‌دلیل فعالیت مختلف پس از انقلاب و حضور رسانه‌ای برای جامعه ایران شناخته‌شده هستند- طرح صریح برخی مسایل را در پی داشت که خواندن آن توصیه می‌شود.
در این سال‌ها به بهانه‌های مختلف، برخی فعالیت‌های پهلوی‌دوم در سال‌های سلطنت به‌ویژه پس از کودتای 28مرداد مورد اشاره قرار گرفته است؛ اینکه به‌عنوان نمونه اگر فرصت کافی برای اجرای برنامه‌هایی چون اصلاحات ارضی، واردات فناوری‌های نوین صنعتی و ایده‌های حوزه فرهنگ فراهم می‌شد، دستاوردهایی به همراه داشت. حامیان این دیدگاه به رشد اقتصادی سال‌های نخست‌وزیری هویدا و ناگزیربودن شاه به تن‌دادن به فضای حقوق‌بشری جهانی پس از دهه50 و روابط خارجی با اعراب و غرب اشاره می‌کنند. با این حال فارغ از نقدهای جدی به همین مدعا، آنان پاسخی برای چرایی وجود پنج‌هزار زندانی سیاسی از گروه‌های مارکسیست - لنینیست تا مائوییست‌ها و جریانات ملی‌گرا و مبارزان پرتعداد با گرایش مذهبی و روحانیت ارایه نمی‌کنند. آیا حوزه‌های غیرسیاسی، از نظر شاه بحرانی نبود؟ و اگر چنین نبود پس چگونه باور انقلاب به لایه‌های مختلف جامعه که کمتر سیاسی هستند، سرایت کرد؟
محمد هاشمی‌رفسنجانی: آنچه این افراد به‌عنوان دستاورد دوران شاه عنوان می‌کنند، سراسر خالی از واقعیت و نوعی تصویر‌سازی کاذب رسانه‌ای به‌شمار می‌رود. نه شاه به فکر صنعتی‌کردن کشور بود و نه دلش به حال کشاورزی مردم می‌سوخت. آنچه در «انقلاب سفید» یا همان اصلاحات‌ارضی مورد اشاره شما اتفاق افتاد، آوارگی کشاورزان را در پی داشت. در خصوص صنعت هم او به‌دنبال صنعت مونتاژ بود وگرنه آوردن خط تولید خودرو از رده خارج‌شده پیکان که صنعتی‌کردن کشور نیست. من به‌عنوان یک روستازاده از نزدیک با شرایط اسفبار مردم در آبادی‌های مختلف آشنا بودم. یا به دوران نخست‌وزیری هویدا اشاره می‌کنند که فلان اقلام مصرفی، قیمتی ثابت داشت. خود همین هویدا در سال آخر نخست‌وزیری گزارش می‌دهد و می‌گوید ما امروز فقط می‌توانیم به اندازه مصرف 33روز کشور، گندم تولید کنیم، یعنی کشاورزی ایران که فقط «دشت هامون» آن به کل کشور گندم می‌داد، به چنان وضعی افتاده بود. اینها در داستان‌های خودشان ذکر شده است. هویدا روزی به اصفهان رفته و به یک‌چلوکبابی می‌رود. صاحب آنجا به او می‌گوید این کباب، مونتاژشده است چراکه هریک از مواد آن از یک‌کشور وارد شده است! واقعیت‌های موجود جامعه در آن مقطع، بسیار وسیع‌تر و خراب‌تر از اینها بوده است. یا آن داستان را شنیده‌اید که فرح برای بازدید از یک منطقه زلزله‌زده می‌رود. در آنجا مردم از نبود آب شکایت می‌کنند و او می‌گوید خب، به مردم نوشابه دهید! این نمایی از نوع نگاه مسوولان وقت به نیازهای مردم است؛ آن هم در جایی که کپرنشینی در اطراف شهرها، هرروز گسترش بیشتری می‌یافت. به نظر من اصل طرح چنین مباحثی، دچار اشکال است. اگر واقعا بخواهیم بدانیم چرا شاه سقوط کرد و چرا انقلاب اسلامی پیروز شد، باید ریشه‌ها و عوامل دیگری را بررسی کنیم که هیچ‌ارتباطی با مسایل اقتصادی و رفاهی ندارد. در بعد سیاست خارجی و استقلال کشور، گزارش وزیر اقتصاد و مسکن وقت آقای «عالی‌خانی» وجود دارد. داستان این بوده که تعدادی مسکن برای یک وزارتخانه ساخته بودند و بعد تصمیم می‌گیرند به وزارتخانه دیگری تحویل بدهند. می‌گوید رفتم از اعلیحضرت در این‌باره کسب‌تکلیف کنم. ایشان گفت از سفیر آمریکا سوال کن! این یعنی در حد جابه‌جایی چندخانه سازمانی، سفیر آمریکا باید اجازه می‌داد. از کدام سیاست خارجی سخن می‌گویند؟ نوکربودن و گوش‌به‌فرمان‌بودن یعنی هنر دیپلماسی؟ بله نکاتی را امروز مطرح می‌کنند اما همه آنهایی که در آن روزگار بودند، واقعیت‌های داخلی و خارجی و مسایل گوناگون را مشاهده کرده‌اند. وقوع انقلاب اسلامی و سقوط شاه، ریشه مذهبی و دینی داشت و به جامعیت اسلام و ضریب نفوذ مرجعیت در جامعه ایران برمی‌گردد.
مرتضی الویری: من با مطالبی که آقای مهندس هاشمی بیان کردند، موافقم که مشکلات اقتصادی به‌صورت جدی در آن مقطع نیز وجود داشته است. همین «بیماری هلندی» که اقتصاد ما در دولت‌های نهم و دهم به آن دچار شد، به‌عنوان یک مشکل جدی در سال53 با افزایش بهای نفت به‌شدت خود را نشان داد. وابستگی کامل به واردات کالاهای اساسی برای قوت مردم، موضوعی است که در آن مقطع به چشم می‌خورد. نکته مهم این است که موتور محرک وقوع انقلاب، هرگز مسایل اقتصادی نبوده است. البته این موضوع را هم باید مدنظر قرار داد که به استناد آمار و ارقام در فاصله سال‌های39 تا 56، متوسط رشد اقتصادی کشور 6/10درصد بوده و نرخ تورم هم تا قبل از سال 52، تک رقمی بوده است. پس در تمام دوران نخست‌وزیری هویدا رشد اقتصادی دورقمی بوده است و بازهم در آن مقطع هیچ‌شورش کارگری مشاهده نمی‌شود. این آمار به استناد گزارشی است که دکتر نیلی در کنفرانس سه‌روزه اقتصادی ایران ارایه کرده است. در سال‌های 54 و 55 صادرات نفت ایران به مرز شش‌میلیون‌بشکه در روز رسید. می‌خواهم این نتیجه را بگیرم مشکلات اقتصادی‌ای که در کشورهای دیگر سبب بروز اعتراض و انقلاب شد، در ایران آن‌ روزها وجود نداشت. درباره موضوع آزادی‌های اجتماعی- فرهنگی هم ایران نسبت به کشورهای همجوار در آن مقطع به‌طور نسبی جلوتر بوده و شرایط بهتری داشته است. بنابراین نمی‌توان گفت این محدودیت‌ها در حوزه‌های اجتماعی و فرهنگی موجب انقلاب شده است. به‌نظر من دوپدیده استبداد سیاسی و نادیده‌گرفتن ارزش‌های اخلاقی، مسبب انقلاب بود که در اینجا باید به‌صورت جدی درنگ کرد. در سوالات بعدی شما توضیح خواهم داد که ریشه پیروزی انقلاب را باید در این مباحث جست‌وجو کرد.
صادق زیباکلام: هرچند برای من دشوار است، اما باید مخالفت اساسی و بنیادی خود را با آقای مهندس هاشمی بیان کنم. آقای مهندس الویری البته مقداری تخفیف دادند (خنده). ایشان گفتند خیلی هم اوضاع اقتصادی وحشتناک نبوده و بیش از 10سال، کشور نرخ رشد اقتصادی دورقمی را تجربه کرده است. من می‌خواهم بگویم بر خلاف آنچه مهندس هاشمی می‌گویند، به هیچ‌وجه اقتصاد و مولفه‌های اقتصادی مانند تورم، بیکاری و... در این شرایط بد قرار نداشت و سوال مطرح‌شده، ‌بجاست که پس چرا اینها نتوانست مانع انقلاب شود. البته من معتقد نیستم برنامه‌های اقتصادی شاه لزوما موفق بود، اما ببینید ما یک‌سری مسایل را اینقدر تکرار کردیم که خودمان هم آن را پذیرفتیم، مثلا می‌گفتیم صنعت رژیم شاه، صنعت مونتاژ بود و ما را به کمپانی‌های بزرگ غربی وابسته کرد. روزنامه‌های سال59 را ورق بزنید. جدی‌ترین اتهام این بود که او صنایع ورشکسته متعلق به کمپانی «هیلمن هانتر»، انگلیس به اسم پیکان را به ایران آورد. من خدمت شما نکته‌ای را بگویم. در دولت دوم آقای خاتمی برای یک سخنرانی به دانشگاه فردوسی مشهد دعوت شده بودم. آقای مهندس غروی، مدیرعامل وقت ایران‌خودرو که از مدیران موفق بعد از انقلاب هستند، برای افتتاح یکی از سایت‌های ایران خودرو به مشهد آمده بودند. آن روز اینترنت و سایت و خبرگزاری به این شکل وجود نداشت، اما ایشان جمله‌ای را گفت که در آن مقطع در روزنامه‌ها منتشر شد. او گفت در صنعت اتومبیل هرچه داریم از پیکان داریم. این را بگذاریم کنار اینکه صنعت ما با مونتاژ نابود شد. من سوالی از آقایان هاشمی و الویری می‌پرسم. از صنایعی که شاه ایجاد کرد اعم از سیمان، پتروشیمی، پالایشگاه، مس، ذوب‌آهن و هسته‌ای، ما کدام را تعطیل کردیم؟ پاسخ: هیچ‌کدام! نه‌تنها صنایعی که در دوران پهلوی ایجاد شده بود را تعطیل نکردیم، بلکه همه را توسعه دادیم. ذوب‌آهن آریامهر در آن زمان 20هزارکارمند داشت و امروز به نام ذوب‌آهن اصفهان، چندبرابر آن مقطع کارمند دارد. پس این استراتژی در دوران شاه، خیلی هم ناجور نبوده است. البته یک موضوع را کاملا با دوستان موافق هستم؛ برنامه‌ریزی توسعه صنعتی رژیم شاه به هیچ‌وجه به آنچه برزیل، آرژانتین، مالزی، ترکیه و کره به آن رسید، منتهی نمی‌شد، یعنی به آن موفقیت دست پیدا نمی‌کرد چراکه اقتصاد ایران، دولتی بود؛ همان مشکلی که امروز هم داریم. پس اگر موفق نمی‌شد ایران را از مدار توسعه‌نیافتگی خارج کند، به‌خاطر این معضل بود که صنعت ما اعم از ماشین‌آلات، دیگ بخار، خودرو و تراکتور‌سازی به معنای امروزی آن سودآور نبود و در بازارهای بین‌المللی نمی‌توانستند با محصولات مشابه رقابت کنند همچنان که امروز هم نمی‌توانند با نمونه‌های مشابه خارجی رقابت کنند. اما در حوزه کشاورزی هم سه‌نکته بگویم؛ اصلاحات ارضی یکی از درست‌ترین برنامه‌های اصلاحات بود و این نبود که فقط شاه به دنبال آن باشد. قبل از آن چپ‌ها، ملیون و مذهبی‌ها و هرکسی که به دنبال عدالت بود، این دیدگاه را داشت. این بحث از دوران مشروطه وجود داشت که نظام ارباب
- رعیتی، درست نیست. قبل از شاه حزب‌توده، قبل از آن حسن ارسنجانی و حزب دموکرات ایران و... همین را می‌گفتند. درست مثل امروز که همه معتقدند اقتصاد ما باید از اتکای به نفت جدا شود، بحث وضعیت کشاورزی بین نخبگان فکری، سیاسی و تحصیل‌کرده‌ها وجود داشت به این معنا که نباید یک ملاک، 30پارچه آبادی در اختیار داشته باشد. مشکل آنجا بود که شاه از آن موضوع بهره‌برداری سیاسی کرد و بعد از سال41، به گوشه‌ای و سُر خورد و به چرخ پنجم ماشین رژیم شاه بدل شد. نکته دوم اینکه شاه بیشتر اعتقاد به صنعتی‌کردن ایران داشت و به‌نوعی به دلیل آن نگاه بلندپروازانه، ایران را کشوری صنعتی می‌دید و ژاپن و اروپا را درنظر داشت چرا که آن‌موقع هنوز ترکیه، مالزی و چین اساسا مطرح نبودند. کشاورزی در ذهن شاه با عقب‌ماندگی و توسعه‌نیافتگی عجین بود. نکته سوم اینکه تلاش‌هایی هم برای بهبود وضعیت کشاورزی صورت گرفت. شرکت‌های بزرگ کشت‌وصنعت مانند دشت مغان و بزرگ‌ترین آن در خوزستان یعنی نیشکر هفت‌تپه با کمک کمپانی‌های بزرگ آمریکایی و انگلیسی ایجاد شد. بله من هم معتقدم آنها هم ختم به معجزه نمی‌شدند چون دولتی بودند، اما از این بابت گام‌های بزرگی برداشتند چون می‌خواستند کشاورزی را صنعتی و مدرن کرده و به تولید انبوه برسانند. بنابراین اینکه بگوییم در صنعت و کشاورزی هیچ‌کاری صورت نمی‌گرفت، درست نیست. اما در بعد فرهنگی به نظر من برنامه‌هایی که ذیل عنوان فرهنگی می‌آمد، با دیدگاه‌های خیلی از ایرانی‌هایی که اعتقادات مذهبی داشتند، مارکسیست‌ها، چپ‌ها، دانشجویان و نویسندگان همخوانی نداشت؛ چه «جشن هنر» که سوپرمدرن بود و چه تئاتر و سینمای فیلمفارسی. اما کسانی که با این جنبه رژیم مشکل داشتند، همه مردم نبودند و نمی‌توان تعمیم به کل داد. در عین حال معتقدم در سال‌های 55 تا 57 رژیم شاه به‌عنوان رژیم ضداسلام یا رژیمی که می‌خواهد اسلام را از بین ببرد، مطرح نبود، یعنی آنگونه که رضاشاه و کمال آتاتورک در ترکیه عمل کردند، شاه عمل نکرد. او هرسال موقع تحویل سال به مشهد می‌رفت و بعد به رامسر پرواز می‌کرد. فیلمی موجود است که حتی در سال آخر، فرح و همراهان او هنگام ورود به حرم، خود را پوشانده‌اند و سعی می‌شد حداقل‌هایی را رعایت کنند. بله می‌توان گفت او اسلامی نبود.
با این حال حتی اگر به شکل عامدانه یا برنامه‌ریزی‌شده، برخی تقابل‌های فرهنگی و مذهبی ایجاد نشده باشد، اما در اصل موضوع - نشناختن فضای جامعه و قصور درباره آن- نمی‌توان تردید کرد.
محمد هاشمی‌رفسنجانی: من داستانی را نقل می‌کنم که یک سند به شمار می‌رود. ریچارد کاتن یکی از مدیران سازمان سیا‌ است. در این سازمان روالی وجود دارد که اسناد پس از 20سال اجازه انتشار می‌یابند. او کتابی با عنوان «سیا دولت نامرئی دارد» و شرحی از کودتاهای آمریکا در کشورهای مستقل را نوشته است. در این کتاب فصلی با نام «شاه‌سازی در ایران» هست؛ اشاره به کودتای 28مرداد و سقوط دولت دکترمصدق. او در اینجا انتقاد می‌کند 19میلیون‌دلار توسط چه عواملی و برای چه خرج شد، اما به یک‌دستاورد هم اشاره می‌کند که به‌زعم او اثرگذاری کودتا را نشان می‌دهد و می‌گوید همین برای ما کافی است. می‌گوید جوانی که امروز از دبیرستان‌های ایران فارغ‌التحصیل می‌شود، همانی است که ما می‌خواهیم. حالا آقای زیباکلام با چه منطقی می‌گوید جوانی که مطلوب سازمان جاسوسی آمریکا بوده، حاصل سیاست ضداسلامی شاه نیست؟ من بعد از انقلاب که به صداوسیما رفتم آنجا آرشیو غنی‌ای وجود داشت. برنامه‌ای برای نمایش در عید 58 تحت عنوان «حمومک مورچه داره» ساخته بودند. ببینید چه بی‌عفتی‌ای در این برنامه و چه اسلام‌ستیزی‌ای وجود داشت. اصلا اسلام چیست چه فرهنگ‌ستیزی‌ای در آن بود؟ شبیه همان کاری که در جشن هنر شیراز، زن و مرد عریان، جلو صحنه آمدند. اگر برنامه‌های تلویزیون شاهی، جشن هنر شیراز، موادمخدر و کاباره یا تغییر تاریخ اسلامی به شاهنشاهی یا حذف قسم به کتاب قرآن که به کتاب آسمانی تغییر کرد، اسلام‌ستیزی نیست، آقای زیباکلام اسم آن را چه می‌گذارد؟ مثالی دیگر می‌زنم. شاه پنجم‌بهمن سال41 به قم می‌رود. روحانیت نماد دین در ایران است، اما او در آن سخنرانی به روحانیون یک لقب نامربوط می‌دهد. اینکه همسر شاه چادر می‌انداخت تا تظاهر کند، ملاک ضدیت‌نداشتن آنان با دین است؟ مجله «توفیق» در همان زمانی که شاه ادعا می‌کرد می‌خواسته از اسب پایین بیفتد اما حضرت ابوالفضل او را گرفته است، کاریکاتوری کشید که فارغ از موهن‌بودن آن، تظاهر و ریای شاه را به تصویر کشید که البته توقیف شد. شاه تلاش می‌کرد فرهنگ ابتذال را جایگزین فرهنگ ایرانی و اسلامی کند. فیلم‌هایی که در داخل ساخته می‌شد یا از خارج می‌آمد، همه به‌دنبال همین بود یا برنامه‌های تلویزیون، مجلات و نمایش‌های خیابانی.
پس شما اعتقاد دارید این مسایل سبب ریزش سرمایه اجتماعی شاه شد و جامعه توجهی به حوزه‌های اقتصادی و کشاورزی و... نداشت؟
هاشمی: دقیقا همین رفتارها سبب شد فعالیت‌های شاه کارکرد عکس پیدا کند. جامعه ایرانی جامعه مبتذلی نیست اساس آن بر حفظ خانواده است، اما برنامه‌های شاه براساس متلاشی‌کردن خانواده با الگوهای وارداتی بود. شاه از ابتدا از اسلام و روحانیت می‌ترسید. لایحه اصلاحات ارضی قبل از سال40 اجرا شد.
الویری: قبل از فوت آیت‌الله بروجردی بود.
هاشمی: بله، سال38 بود. مرحوم آقای بروجردی پیغامی خطاب به شاه دادند که در روزنامه اطلاعات چاپ شد. ایشان در مخالفت با این اقدام فرمودند در کشورهایی که اصلاحات ارضی شده، اول جمهوری شده بعد اصلاحات ارضی! یعنی ایشان نوع حکومت را به چالش کشید. شاه به همین دلیل پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی تلاش زیادی برای انتقال مرجعیت به نجف صورت داد که ماجرای تلگراف به آقای خویی در همین‌راستا بود. او تصور می‌کرد روحانیت تضعیف شده به همین دلیل پنجم‌بهمن41 در قم، گور خود را همان‌جا کند. دوم‌فروردین42 در مدرسه فیضیه قم، آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی برای شهادت امام صادق(ع) مجلس گرفته بودند. کماندوهای شاه در فیضیه ریختند، زدند، بستند و «سیدیونس» طلبه را از پشت‌بام به پایین انداختند. طلبه‌ها‌ آقای گلپایگانی را به یک حجره رساندند و یک تخت مقابل آن گذاشتند تا به ایشان آسیب نرسد. اینها برای زهرچشم‌گرفتن از قشر مذهبی بود. اما نتیجه چه شد؟ خرداد همان سال، پس از برگزاری مراسم عاشورا، اعلام شد امام در مدرسه فیضیه سخنرانی خواهند کرد. ایشان مستقیما شاه را مورد خطاب قرار دادند. گفتند «طلاب ما را می‌برند ساواک می‌گویند به سه‌چیز کار نداشته باشید» آمریکا، اسراییل و اعلیحضرت! اگر تو اسراییلی و آمریکایی شدی بگو تو را از کشور بیرون کنم. تو چه رابطه‌ای با آنها داری؟» شاه در سخنرانی بهمن گفته بود کاری نکنید من چکمه‌های پدرم را بپوشم که امام در سخنرانی فیضیه جواب دادند چکمه‌های پدرت برای تو گشاد است و صراحتا اعلام کردند هرچه گرفتاری است از سلطنت نامشروع است. امام در خرداد42 دیگر از دولت گذشتند و خطاب مستقیم ایشان، نامشروع‌بودن سلطنت بود. بعد از قضایای دیگر و تبعید امام، نیروهای مذهبی چه طلاب چه مذهبیون دانشگاه و بازار مثل قارچ از زمین می‌روییدند. درست است که ساواک خیلی فشار می‌آورد اما اینقدر از این کارهای مبارزاتی، افشاگری، اعلامیه و سخنرانی‌های مختلف انجام شد تا به نتیجه رسید. این فرهنگ مذهبی مردم و جامعیت اسلام بود که توانست شاه را به سقوط بکشاند. رژیم شاهنشاهی و خود شاه با جشن‌های 2500ساله و... نشان داد مقابل اسلام است. بله پنج‌روز هم در سال در مدرسه سپهسالار روضه می‌گرفت و تظاهر می‌کرد، اما کسی نمی‌پذیرفت شاه مذهبی است. این بسیار مهم است که ریشه سقوط شاه را در اینجا ببینیم. بازهم می‌گویم اقتصاد نقشی در به‌تاخیرانداختن انقلاب نتوانست ایفا کند. مگر صنایعی که شاه آورد، چقدر تولید و اشتغال ایجاد کرد؟ اینکه آقای غروی گفته هرچه داریم از پیکان داریم، برای من مفهوم نیست. چرا اتومبیل‌سازی ما همچنان وضعیت مطلوبی ندارد؟ چون تمام مشکلات خودروسازی ما از روزی آغاز شد که در مسیر توسعه صنعتی، اشتباه حرکت کردند. شاه یک خط تولید خودرو از رده خارج و تعداد محدودی قطعه‌سازی ایجاد کرد و اسم آن خودروسازی شد. در اقتصاد سه‌عامل کشاورزی، صنعت و خدمات مطرح است. اگر صنعت داشتیم چرا ارزش‌افزوده ایجاد نمی‌شد و خام‌فروشی صورت می‌گرفت؟ یک‌کیلو آهن قیمت مشخصی دارد. اگر به فرآورده تبدیل شود، می‌تواند ده‌هابرابر به فروش برسد و صد‌هاشغل ایجاد کند. شاه منابع کشور را به باد داد روزی شش‌میلیون‌بشکه نفت فروخت و صرف واردات کرد. در مس سرچشمه کرمان، یک صنعت جانبی ایجاد نشد و مس خام صادر می‌شد. آمریکایی‌ها فولاد ذوب‌آهن را می‌بردند، معدن زغال‌سنگ را استخراج می‌کردند و می‌بردند؛ صنایعی که تماما در خدمت بیگانه بود و ارزش‌افزوده نداشت که بتواند اشتغال ایجاد کند. البته این را به‌طور نسبی می‌گویم. ببینید، کره آن روز به کره امروز با این صنعت پیشرفته تبدیل شده است. کجا ایران می‌توانست به این نقطه برسد؟ گندم و برنج قوت مردم بود اما اینها را هم وارد می‌کردند. ضمنا توجه داشته باشید پنج‌هزار‌زندانی سیاسی عدد بزرگی برای کشوری است که آن موقع 30میلیون جمعیت داشته و جمعیت روستایی، اکثریت آن را تشکیل می‌داده است. این برای مردم قابل درک بود.
البته آقای زیباکلام هم اشاره داشتند که آن استراتژی به کره و برزیل‌شدن ایران قطعا ختم نمی‌شد. آقای الویری نکته‌ای در باب صحبت دوستان دارید، بفرمایید و به این سوال هم پاسخ دهید که چرا این فعالیت‌ها نتوانست مانع انقلاب شود؟
الویری: من ناچارم از این مباحث عبور کنم چون مباحث اصلی‌تر مانده است، اما اجمالا در دوقسمت به این موضوع می‌پردازم؛ نخست اینکه آیا سیاست‌های اقتصادی زمان شاه درست و در جهت توسعه متوازن و پایدار بوده است؟ یا اینکه مشکلات اقتصادی موجب انقلاب57 شده است؟ پاسخ از نظر من این است بسیاری از اقداماتی که در آن مقطع انجام شده، در راستای توسعه پایدار بوده است. البته نقد‌های مختلفی هم دارم، اما باید بین شاه و دولت، تفاوت قایل شد. اوج تقابل شاه با کارشناسان کشور در سال52 قابل مشاهده است. من با کارشناسان آن مقطع سازمان برنامه‌وبودجه صحبت کردم. ماجرا از این قرار بوده که شاه دوست داشت مثل سیاست‌های دولت احمدی‌نژاد، دلارهای حاصل از ‌گران‌شدن نفت را بی‌برنامه به واردات کالاهای مصرفی اختصاص دهد و سازمان برنامه مخالف بود. البته آن موقع زور شاه نرسید که سازمان را منحل کند، اما صراحتا می‌گفت تعدادی کمونیست را در آنجا جمع کرده‌اید تا چوب لای چرخ مملکت بگذارید! به‌هرحال از سال38 تا 56، پنج‌برنامه توسعه اجرا و 87میلیارددلار هزینه شد. نرخ بیکاری یک‌رقمی و نرخ رشد اقتصادی هم دورقمی بود. اینکه توزیع درآمدها متوازن بود یا نه، سرفصل دیگری است، اما آنچه مدنظر من است، این است که شخص شاه عمدتا مخالف برنامه‌ریزی بود و می‌خواست قلدرمآبانه دیدگاه‌های خود را تحمیل کند. اما درباره سوال شما، آنچه مردم ایران بیش از جیب، زندگی و معیشت به آن اهمیت می‌دهند، حرمت شخص و احترام به انسان‌ها و آزادی‌های آنان است. بسیاری از مردم جامعه دیدند که در این حوزه به بازی گرفته شده‌اند. وقتی شاه اعلام می‌کند حزبی به نام رستاخیز داریم و هرکس نمی‌خواهد در آن فعالیت کند، پاسپورتش را می‌دهیم از کشور برود، مردم احساس تحقیرشدن می‌کنند. هنوز صدای جیغ‌وناله زندانیانی که تنها به این جرم شلاق می‌خوردند که چهارم آبان (تولد شاه) شکلات و بیسکوییت اهدایی را نپذیرفته بودند، در گوش من است. جامعه‌ای که اسلامی و ایرانی است، نمی‌پذیرد شاه با کارتر گیلاس مشروب بزند و در تلویزیون پخش شود. تاریخ شمسی را به تاریخ شاهنشاهی تبدیل کند. البته هرکسی از زاویه خود به موضوع نگاه می‌کرد؛ برخی از منظر سیاسی، برخی اخلاقی و برخی مذهبی. اما یادمان باشد همه اینها روی هم فشرده شد. آن روز که با قنداق تفنگ در زمان رضاشاه، چادر از سر زنان کشیدند، این در ذهن مردم مانده بود. وقتی در 28مرداد32 دولت قانونی دکترمصدق سرنگون شد و نخست‌وزیر مردمی آن محبوس و بعد محصور می‌شود و هیچ‌اجازه انتقادی‌ای به کسانی که منتقد بودند، داده نمی‌شود و وقتی ساواک به‌دنبال همه گروه‌های مبارز از استاد و دانشجو، طلبه و مذهبی و مارکسیست می‌گردد، اینها یک‌جا سر باز خواهد کرد.
اما تصور شاه این بود که اکثریت جامعه به‌دنبال رفاه اقتصادی و آزادی فرهنگی هستند و موضوع زندانیان سیاسی چندان مهم نیست.
الویری: اینطور نیست. بله تعدادی از مردم در بعد سیاسی به‌شکل ویژه فعال بودند، اما تعداد زیادی هم ارزش‌های مذهبی را ملاک می‌دانستند و در مراکز اجتماع، از وقایع مطلع می‌شدند. من با آقای زیباکلام موافق نیستم. اتفاقا یادم هست در جامعه مذهبی، مساجد و محافل، شاه به‌عنوان چهره مذهبی تلقی نمی‌شد، بلکه تصور عکس وجود داشت. منتها می‌گفتند رضاشاه با قنداق تفنگ عمل می‌کرد و فرزندش، روش‌های جدید را دنبال می‌کند. من داستانی از گلستان سعدی برای خاتمه این بخش از بحث عرض کنم. می‌گویند آدم زورمداری با سنگ به فرق سر درویشی می‌زند. آن درویش، سنگ را نگه می‌دارد و بعد از چندسال که آن زورمدار بر زمین افتاده بوده، بر سرش می‌کوبد و می‌گوید این همان سنگی است که بر سر من زدی «چون نداری ناخن درنده تیز/ با ددان آن به که کم‌گیری ستیز/ باش تا دستش ببندد روزگار/ پس به کام دوستان مغزش برآر» سقوط رژیم شاه در آن مقطع ناشی از انباشته‌شدن خشم 2500ساله است که ما حداقل بعد از به توپ‌بستن مجلس از زمان محمد‌علی‌شاه قاجار در قالب تاریخ معاصر آن را بررسی می‌کنیم
زیباکلام: من از بحث‌های اقتصادی می‌گذرم که آقای طبیبی مدام به ساعت اشاره می‌کنند. همان‌طور که گفتم، برنامه‌های توسعه ختم به برزیل و مالزی‌شدن ایران نمی‌شد، اما اینکه بگوییم عمدا می‌خواستند ایران ویران شود لااقل برای بقای خودشان هم که شده بود، توجیهی ندارد. اما چرا معتقدم رژیم شاه برنامه‌های سازمان‌یافته مشخص اسلام‌زدایی نداشت دلیلم این است که یک رژیم سیاسی کی دنبال مبارزه‌کردن با یک پدیده اعم از روشنفکران، مارکسیست‌ها، دانشجویان یا اقلیت قومی می‌رود؟
زمانی که رژیم سیاسی از مجموعه‌ای احساس خطر کند. محمدرضا پهلوی نه در سال55 و نه سال45 نسبت به جریانات مذهبی، مذهب، اسلام و روحانیون احساس خطر نمی‌کرد. بنابراین دلیلی نداشت بخواهد تیشه به ریشه آنها بزند. گفتن این حرف به این معنا نیست که شاه مذهبی بود؛ حاشا و کلا. آقای ژنرال «سیسی» در مصر با «اخوان» مبارزه می‌کند چون آن را تهدید می‌داند، اما شاه، مذهب را تهدید برای رژیم خودش نمی‌دانست. البته من معتقدم اشتباه فکر می‌کرد، اما خودمان را جای رژیم می‌گذاریم. اینطور نبود که شاه احساس خطر کند. او نسبت به کسانی که رژیم او را مورد چالش قرار می‌داد، نگران بود حالا این فرد یا جریان می‌توانست امام، دکترشریعتی، سازمان مجاهدین خلق یا مجاهدین انقلاب یا مهندس مهدی بازرگان باشد. او همه را از بین برد، نهضت آزادی را تعطیل کرد، امام را تبعید کرد و سایر موارد. چرا؟ چون از این جریانات احساس ناامنی می‌کرد زیرا آنها رسما گفته بودند تو را قبول نداریم و علیه تو مبارزه می‌کنیم. شاه از حزب‌توده می‌ترسید و بعد از کودتای 28مرداد این حزب را سرکوب کرد بعد هم انشعابات آن را از بین برد. اما بهترین و بالاترین دلیلی که درباره احساس خطرنکردن شاه از مذهب می‌توانم عنوان کنم، خود انقلاب اسلامی است. رژیم شاه در سال‌های اوایل50، اتفاقا رژیم سفت‌وسختی بود. او سال‌های52 و 53 به‌بعد اجازه نمی‌داد زندانیان سیاسی که محکومیت آنان به اتمام رسیده آزاد شوند. ساواک معتقد بود دانشجوی دانشگاه تهران را می‌گیریم دوسال زندان می‌رود و بعد که به بیرون از زندان بازگشت، می‌رود چریک فدایی خلق می‌شود، مسلح شده و مخفی می‌شود و حالا با مصیبت باید او را پیدا کرد. در اوین بند بزرگی درست کرده و آنهایی که دوران محکومیت خود را طی کرده بودند، به آنجا می‌بردند و به آنها «ملی‌کش» می‌گفتند. ساواک به بهانه‌ای برای زندانیان سیاسی که دوره محکومیت خود را طی کرده بودند، قرار بازداشت صادر می‌کرد که مثلا در دوران زندان، فعالیت سیاسی علیه شاه داشتند. اما از نیمه‌دوم سال55 شاه به‌دلیل عدم شناختی که نسبت به جامعه داشت و تحت‌تاثیر فضای باز سیاسی، هم آزادی‌های مطبوعاتی را افزایش داد و هم زندانیان سیاسی را آزاد کرد.
شما هم جزو همین آزاد‌شدگان بودید؟
زیباکلام: اولین نفحات حقوق بشر که به ایران دمیده شد، در مهر55 آزاد شدم. اما عرض من چیز دیگری است. چندماه بعد موتلفه‌ای‌ها و آقای کروبی هم آزاد شدند. این امر سابقه نداشت. در اوایل دهه50 تعداد زندانیان سیاسی که به مناسبت 28مرداد و چهارم آبان یا عید نوروز آزاد می‌شدند، به انگشتان یک دست هم نمی‌رسید. اما ناگهان از نیمه‌دوم 55 فضای سیاسی ایران تغییر کرد.
بله، اما نه به خواست شاه، بلکه تحت‌تاثیر فشار دموکرات‌ها و کارتر.
زیباکلام: بله، می‌دانیم کارتر و دموکرات‌ها برنده انتخابات آمریکا شدند و مساله حقوق بشر به‌طور جدی مطرح شد. به‌هرحال از سال 50 به بعد رژیم شاه به‌عنوان سیاه‌ترین رژیم‌ها نسبت به نقض حقوق بشر در دنیا شناخته می‌شد و نمی‌توان از این واقعیت‌ها فرار کرد، اما معتقدم موتور انقلاب، روحانیون و دانشجویان بودند و اینها نه مشکل اقتصادی داشتند نه رفاهی. به‌مرور کارگران مهاجر به شهرها و روستایی‌ها هم به انقلاب پیوستند، اما مساله اساسی این است که زمانی به انقلاب پیوستند که به نظر من «بهمن انقلاب» به راه افتاده بود.
اما به‌هرحال آنها هم دغدغه سیاسی داشتند و البته توزیع ناعادلانه ثروت، فشار زیادی بر آنها وارد کرده بود.
زیباکلام: اقشار کشاورز و... آیا دغدغه اقتصادی داشتند؟ من موافق نظر شما نیستم. آیا رژیم شاه را ضداسلامی می‌دانستند؟ به نظر من خیر! مساله اصلی از نظر من این است که به‌قول انگلیسی‌ها، جامعه ما«attachment» به حکومت نداشت؛ یعنی هیچ‌گونه وابستگی اجتماعی و تعلق‌خاطر به رژیم نداشت. این به‌تدریج خود را نشان داد. اینطور نبود که در اعتراضات اولیه، صدهاهزارنفر به خیابان‌ها بیایند. تعداد واقعا کم بود. موتور محرک انقلاب، تحصیلکرده‌ها، نویسنده‌ها و روحانیون یعنی همان پنج‌هزار زندانی سیاسی بودند.
هاشمی: سولیوان، سفیر وقت آمریکا در سال55 که اردشیر زاهدی در آمریکا بود گزارشی برای وزارت خارجه آمریکا راجع به مخالفان شاه ارسال می‌کند. او درباره گروه‌هایی چون مجاهدان، چریک‌ها، روشنفکران و... اظهارنظر می‌کند و می‌گوید هیچ‌کدام اثرگذار نیستند. اما {امام}خمینی نفوذ زیادی دارد ولی ابزار کافی ندارد، بنابراین خطری به حساب نمی‌آید. پس من هم منکر فعالیت گروه‌های مبارز نیستم اما اثرگذاری چندانی نداشتند. او خطاب به اردشیر زاهدی می‌گوید شماها هم الان با شاه مخالفید اما جرأت بیان ندارید، چراکه وضع فساد اداری و مالی و نارضایتی جامعه را می‌بینید. به یاد دارم سال48 وقتی هیات سرمایه‌داران آمریکایی به ایران آمدند که «راک فلر» هم یکی از آنان بود، بحثی در دانشگاه‌های آمریکا در این‌باره درگرفت.
پس از عزیمت شما در سال48 به آمریکا؟
هاشمی: بله، اتفاقا استاد ما استاد دانشگاه هاروارد بود و در کلاس به من می‌گفت دانشجوی تندروی خارجی، چون مباحث جدی درباره سیاست‌های آمریکا در ایران را مطرح می‌کردم. در آنجا بحث بر سر این بود که موسسات تحقیقاتی، ضریب ماندگاری رژیم شاه را بر اساس فاکتورهایی که داشتند، 79 اعلام کرده بودند که نسبت به کشورهای دیگر، عدد بالایی بود؛ به این معنا که سرمایه‌گذاری در ایران هیچ خطری ندارد. می‌دانیم انقلاب به عواملی چون رهبری توانمند، نارضایتی مردمی و نیروی بسیج‌گر نیازمند است. در انقلاب ایران و امام(ره)، همه اینها در حد حداکثری موجود بود. رهبری ایشان واقعا قابل توجه بود که از منظر تصمیم‌گیری در خاتمه بحث اگر فرصتی ماند، چندمورد را عرض می‌کنم. امام(ره) در بین مردم به‌عنوان یک‌مرجع‌تمام مطرح بود و وقتی از ترکیه به نجف رفتند، همچنان مرجع بلامنازع بودند. نارضایتی هم به دلایل مختلف فراوان بود که من دلیل آن را مسایل عقیدتی و مذهبی می‌دانم.
فضای دانشجویان مخالف شاه در خارج از ایران در آمریکا چطور بود؟ مذهبی یا چپ؟
هاشمی: من سال48 که به آمریکا رفتم، روز دوم در دانشگاه برکلی، هفدهمین کنگره کنفدراسیون برگزار شد که دوهزاردانشجوی ایرانی در آن شرکت داشتند. جمع آنها یکدست مارکسیست و تعداد انگشت‌شماری هوادار جبهه ملی هم وجود داشت. در آنجا به آقای علی‌آبادی گفتم، می‌خواهم نماز بخوانم، قبله کجاست؟ گفت اگر می‌خواستی نماز بخوانی چرا آمدی آمریکا، می‌رفتی نجف پیش {امام}خمینی. گفتم مگر در آمریکا نمی‌شود نماز خواند؟ گفت نه! من با زحمت قبله را پیدا کردم و نماز خواندم. موقع ناهار در غذاخوری گوش تا گوش نشسته بودند و من فقط دو خانم را دیدم که روسری به سر داشتند. در صف غذا به آنها سلام کردم. یکی از آنها خانم اکرم حریری، خواهر حسین حریری از چای‌فروشان بازار بود که می‌شناختم و یکی هم مادر یکی از دانشجویان جبهه ملی. گفتم اینجا بچه مسلمان هم هست؟ گفتند فقط آقایی هست به نام دکتر چمران. من به مرحوم بهشتی در مسجد هامبورگ نامه نوشتم تا مسلمانان آمریکا را معرفی کند. ایشان پنج‌ اسم برای من فرستاد، ابراهیم‌یزدی در هیوستون تگزاس، مصطفی چمران در برکلی، علی‌محمد ایزدی در اورگان، محمد روغنی‌زاد در واشنگتن و یکی هم «پرتو ما» که نام کوچک وی یادم نیست. در همان کنگره هفدهم کنفدراسیون، عضویت افتخاری چمران به جرم مسلمان‌بودن لغو شد. پس این وضع خارج از کشور ما بود. زمانی که انجمن اسلامی دانشجویان را در آمریکا به راه انداختم، در ابتدا پنج‌نفر بودیم، در اولین سمینار 18نفر بودیم اما در سال55 که می‌خواستیم سمینار بگذاریم ظرفیتی که دانشگاه به ما می‌داد حداکثر برای سه‌هزارنفر بود و ما مجبور بودیم به دانشجویان در سراسر آمریکا سهمیه بدهیم؛ یعنی از سال48 به بعد مذهبی‌ها اینگونه پررنگ شدند و در برابر آن کنفدراسیون به 17شعبه تقسیم شد. حالا عرض من این است که بچه‌مسلمان‌های خارج از کشور متاثر از جریان مبارزاتی داخل کشور بودند. ابتدا فضای خارج از ایران هم اینگونه نبود اما وقتی در داخل کشور فضا مذهبی‌تر شد، آنها هم متاثر از همین فضا بودند. رهبری امام(ره) بی‌نظیر بود اما نقش بسیج‌گر مساجد و قدرت کم‌نظیر آنان را نباید دست‌کم گرفت. در ماه رمضان در برخی مساجد هرشب سخنران عوض می‌شد؛ چون نفر قبلی بازداشت شده بود. سال40، شاه معافیت سربازی را در حوزه علمیه لغو کرد و اولین گروه، اخوی ما آقای هاشمی را گرفتند بردند در باغ شاه برای خدمت سربازی. شاه با صور مختلف با مذهبیون مخالفت می‌کرد؛ گاهی با ترویج فرهنگ ابتذال، گاهی با زندان و شکنجه. آقای هاشمی را اینقدر شلاق زده بودند که عصب پای ایشان خشک شده بود و شکنجه‌های وحشتناک دیگری را انجام می‌دادند. اگر اینها مبارزه شاه با مذهبیون و احساس خطر از بابت آنها نیست پس چه نام دارد؟ مسایل دیگر هم نقش داشت، اما اصلی‌ترین عوامل، به جامعیت اسلام، رهبری امام(ره) و احساس مذهبی‌بودن جامعه و رفتار ضد مذهبی رژیم پهلوی بازمی‌گشت. در این‌باره شواهد بسیاری وجود دارد.
الویری: جمع‌بندی من از بحث امروز، ارجاع به گزارش «پونیا توسکی»، فرستاده ویژه ژیسگار دستن به ایران است که در حدود 20صفحه تنظیم شده است. او پنجم‌دی57 وارد تهران می‌شود، صبح با شاه دیدار داشته و بعدازظهر همان روز سولیوان، سفیر وقت آمریکا با شاه دیدار می‌کند. جمع‌بندی این فرستاده ویژه رییس‌جمهور فرانسه، 14دی57 در کنفرانس سه‌روزه گوادلوپ منعکس می‌شود که در آن اثر و ردپایی به هیچ‌وجه از عامل اقتصادی نمی‌بینید، اما فراوان از مبارزه با استبداد و فسادشاه سخن گفته شده است. بند یک می‌گوید: «تصادمات به سرعت رو به افزایش است و به اوج بحران می‌رسیم. اگر ارتش را کنار بگذاریم تقاضای برکناری و طرد شاه عمومی شده است.» بند دیگر می‌گوید: «آنچه در ایران جریان دارد طرد یک‌رژیم پلیسی و فاسد نیست بلکه پایان جدال طولانی بین روحانیت شیعه و سلطنت به حساب می‌آید.» بند‌هفت ‌می‌گوید: «رویه آمریکا از آغاز بحران، فرمول شاه= ارتش = استقلال» بوده اما امروز فرمول «مذهب = ارتش = استقلال» حاکم است.» به هر حال مبارزه با استبداد و مقابله با عاملی که زمانی که قدرت داشته انسان‌ها را تحقیر کرده و همین‌طور ادامه داشته، موضوع اصلی انقلاب است. در سال56 هم می‌بینیم شاه فضای باز سیاسی به وجود می‌آورد چراکه هیچ نگرانی‌ای احساس نمی‌کند. من در کمیته مشترک در زندان بودم و دادن روزنامه به ما آزاد شده بود. در ارگان حزب رستاخیز مطلبی از شاه خواندم که پشتم لرزید. نوشته بود ما وارد دروازه‌های طلایی تمدن می‌شویم و هیچ نگرانی‌ای هم نداریم. شاه براساس تفکر کاذب و بی‌اطلاعی از فضای داخل جامعه با خیال راحت گفت تعدادی از زندانیان سیاسی آزاد شوند. حتما فکر کرده مثلا مهندس زیباکلام بیرون بیاید چه می‌کند؟ اگر شاه صدای مردم را زودتر شنیده بود و نمی‌گذاشت این هنجارشکنی‌ها، بی‌قانونی‌ها،
زیرپا گذاشتن قانون اساسی و نادیده‌گرفتن حقوق ملت رخ دهد، بدون‌تردید جامعه رشد متوازن داشت و شاه در حد اختیارات محدود، سلطنت و نه حکومت می‌کرد. روزی هم مردم، سلطنت را به جمهوری تبدیل می‌کردند و تبعات انقلاب، آسیبی به دنبال نداشت.
زیباکلام: من نقل آقای مهندس هاشمی در سال48 از کنگره سازمان دانشجویان ایران را ملاک قرار می‌دهم. دوهزارنفر چپ و مارکسیست در آنجا حضور داشتند. ایشان درست می‌گویند، من هم در آن مقطع در انگلیس تحصیل می‌کردم و فضا همین گونه بود. اینکه چرا اسلام‌گرایی به وجود می‌آید به فعالیت‌های دکتر شریعتی، مهندس بازرگان، شهیدمطهری و حسینیه‌ارشاد بازمی‌گردد. اینها بحث من نیست. به مارکسیست‌بودن و اسلامی‌بودن هم کاری ندارم، اما حدود دوهزاردانشجوی ایرانی مقیم آمریکا 10سال قبل از انقلاب، مخالف شاه بوده‌اند. پس به‌نظر می‌رسد عنصر ضدیت با رژیم از قبل وجود داشته است. وقتی مرحوم تختی از دنیا رفت، ده‌هاهزارنفر برای تشییع جنازه‌اش جمع می‌شوند. اسفند45 وقتی مرحوم مصدق فوت می‌کند ده‌هاهزارنفر برای خاکسپاری ایشان به امامزاده طاهر کرج می‌روند. این المان‌ها چه چیزی را به ما می‌گویند؟ نارضایتی زیادی نسبت به شاه وجود دارد. این همان نکته‌ای است که عرض کردم منتها بگوییم هم آمریکایی‌ها، هم رژیم و هم خود ما، شاه را مستحکم می‌دانستیم. مگر اینگونه نبود؟
آقای کاظم موسوی‌بجنوردی که با یک‌درجه تخفیف، به‌خاطر فعالیت حزب ملل اسلامی به ابد محکوم شده بود می‌گفت سال56 من فکر می‌کردم همه ما در زندان می‌پوسیم اما این دژ را باید حفظ کنیم.
زیباکلام: سال56 که جای خود دارد اگر بعد از کشتار 17شهریور57 که فعالیت‌ها شدت گرفته بود می‌گفتیم چهارماه بعد رژیم شاه سقوط می‌کند، مردم می‌گفتند این آقا حتما در میدان ژاله گلوله از کنار گوشش رد شده و موجی شده است! اما ما دو ساعت است در حال بحث هستیم ولی یک نکته مهم را مورد بحث قرار ندادیم. بله چپ‌ها، مذهبی‌ها، نیروهای ملی و از همه مهم‌تر امام(ره) مقابل شاه بودند. طرف دیگر اما خود محمدرضا پهلوی است. من معتقدم شاه چوب دیکتاتوری خود را خورد، نه به معنای اینکه حکومت او دیکتاتوری و استبدادی بود که البته بود و برای کشور 32میلیونی و 30درصد شهرنشین، پنج‌هزار زندانی سیاسی خیلی عدد زیادی است. بماند که ده‌هاکتاب سانسورشده یا منتشر نشده، صدها روزنامه توقیف بود و شاعرانی که سکوت کرده بودند. مشکل اساسی شاه به‌نظر من همان است که انگلیسی‌ها گفتند دیکتاتورها تنها هستند. شاه تنها بود و تنها ماند. فکر می‌کرد مردم طرفدارش هستند؛ کشاورزها به‌خاطر اصلاحات ارضی، کارگران به‌دلیل اینکه شاه آنها را در سود کارخانجات شریک کرده بود، روستاییان به دلیل «سپاه دانش»، زنان به دلیل داشتن حق‌رای و رفتن به دانشگاه و طبقه متوسط به‌خاطر درآمدهای نفتی از او رضایت دارند. نه اینکه برایش پیراهن پاره کنند اما در فکر ساقط کردن سلطنت هم نیستند. مشکل به نظرم در 13شهریور57 بعد از نماز عید فطر و آن راهپیمایی معروف به وجود آمد. می‌گویند شاه با هلیکوپتر می‌بیند که از سه‌راه‌ضرابخانه تا پیچ‌شمران جمعیت ایستاده است. معتقدم از آن مقطع شاه فلج شد چون 25سال در رویا به سر می‌برد. تصویری وجود دارد که همه ما دیده‌ایم. 26دی57 شاه در فرودگاه در حال ترک کشور است و فرماندهان می‌آیند و خود را مقابل پای او می‌اندازند. او پس از خروج از ایران چند مصاحبه بیشتر نداشت که یکی از آنها با « دیوید فراست» معروف بود. پرسید اعلی‌حضرت چرا گریه کردید؟ آیا احساس وفاداری ارتشی‌ها شما را به گریه انداخت؟ گفت نه اینها مدت‌ها بود می‌گفتند اجازه بده ما حدود 10هزارنفر از سران و رابط‌های انقلابیون را در سراسر کشور شناسایی کنیم، اینها را بازداشت می‌کنیم، اعتصابات را می‌خوابانیم و کشتار نمی‌کنیم. فراست می‌پرسد چرا اجازه ندادید؟ می‌گوید من هم گریه کردم چون آنها نمی‌دانستند کار از این حرف‌ها گذشته است. تصمیم گرفته شده بود که من نباشم.
نقل شده که در دیدار پارسونز سفیر وقت انگلیس در تهران با شاه، او به ساعتش نگاه می‌کند و بعد از جلسه، شاه می‌گوید این رفتار او یعنی زمان رفتن من فرا رسیده است.
زیباکلام: دقیقا او در 26دی57 با تمام وجود معتقد بود آمریکا و انگلیس بنا به‌دلایلی که نمی‌داند می‌خواستند او از ایران برود. بله درست می‌گویید؛ در 13آبان معروف که در تهران کشتار صورت گرفت، با کوکتل به سفارت انگلیس حمله می‌شود و پلیس و نیروهای خدماتی‌ای برای نشاندن آتش وجود نداشته است. پارسونز عصر با ناراحتی به ملاقات شاه می‌رود. حتما انتظار داشته که از وی دلجویی شود اما شاه با پوزخند می‌گوید «کم مانده بود در آتشی که خودتان روشن کرده‌اید بسوزید.» اینها واقعیت‌های تاریخی است. سفیر وقت انگلیس نقل می‌کند که از شدت عصبانیت از عرف دیپلماتیک خارج شدم چراکه هربار شاه مرا می‌دید کنایه می‌زد. آن روز برافروخته بودم و صبرم لبریز شد و گفتم» «اعلیحضرت هرکسی فکر می‌کند دست دولت ما با مخالفان شما در یک دست است، جایش در تیمارستان است.» این ادبیات شاه برای هر کسی که در شش‌ماه آخر، او را دیده آشناست. از هر ایرانی و خارجی می‌پرسد، ماجرای این خمینی چیست؟ «غلامحسین صدیقی»، وزیر کشور مصدق که قرار بود به جای شاپور بختیار نخست‌وزیر شود - که قبول نمی‌کند- در دیداری که شاه با او داشته در همین‌باره مورد سوال قرار می‌گیرد. پاسخ می‌دهد: «داستان خمینی نیست داستان یک پدر و پسر است که کسی به پدر جرات نمی‌کرد دروغ بگوید و به پسر راست بگوید.» شاه تنها بود و حتی سرطان خود را از فرح پنهان کرده بود. معتقدم ارتش ایران مثل مصر اگر می‌خواستند می‌توانستند فضا را سرکوب کنند. اینکه بعد از آن چه می‌شد و حتما درگیری مسلحانه ایجاد می‌شد را نمی‌دانم اما خونریزی شدیدی به راه می‌افتاد.
هاشمی: توضیح می‌دهم که شاه نتوانست چنین کاری انجام دهد اگر نه دریغ نمی‌کرد. من 114روز از 117روز حضور امام در نوفل‌لوشاتو را خدمت ایشان بودم و با همان هواپیمای معروف به ایران آمدیم. در روزهای پایانی برای بازگشت امام به ایران، نه در خارج و نه در داخل، شرایط مناسب تشخیص داده نمی‌شد. یک شب دیروقت نماینده کارتر و نماینده ژیسگاردستن به ملاقات امام آمدند. نماینده کارتر با لحن خشنی به امام گفت که نباید به ایران بروید. امام به او نگاه کرد و گفت من هنوز به مردم نگفتم با آمریکایی‌های مقیم ایران چه رفتاری کنند، لازم شد به آنها خواهم گفت! این جمله کافی بود تا او سر جایش بنشیند. نماینده فرانسه اما از در دوستی درآمد و گفت آمده‌ام که اگر جای شما مناسب نیست ترتیبی بدهم به جای بهتری بروید که امام فرمودند مشکلی ندارند. به‌محض اینکه جلسه را ترک کردند امام فرمودند اعلام کنید من جمعه به تهران می‌روم. همه ما شوکه شدیم. خبری تنظیم کرده و به رادیوی فرانسه دادیم که در بخش خبری 12بامداد اعلام شد. پس از آن هم بختیار فرودگاه را بست و داستان‌هایی که به مجال دیگری نیاز دارد. در مدرسه رفاه، مردم به دیدار امام می‌آمدند و انقلاب پیروز نشده بود اما همه پر از هیجان بودند. از ایشان پرسیدم: «آقا چه شد آن شب تصمیم گرفتید؟» فرمودند نماینده آمریکا آمده بود برای من دلسوزی می‌کرد که اینجا بمانید. من می‌دانم او دوست من نیست، اینها توطئه‌ای داشتند که فکر می‌کردند اگر من ایران باشم نمی‌توانند آن را انجام دهند و در نبود من می‌توانند. بعدها متوجه شدیم ژنرال هایزر آمده بود تا کودتا کند و همه بررسی‌ها صورت گرفته بود که موفق نشد. درست است که شاه تنها بود اما اتکا به بیگانه داشت. همان‌طور که در 28مرداد او را بازگرداندند انتظار داشت باز هم همین‌گونه شود. این مساله کلیدی تفاوت نگاه امام با شاه است. نه آمریکا، نه شاه نه کسانی که پیرامون او بودند قدرت شناخت اسلام و مکتب تشیع را نداشتند الان هم ندارند. اما تصمیمات امام در وادی دیگری گرفته می‌شد که به مجال دیگری نیاز دارد.
الویری: بحث من این است شاه نخواست اقدام نظامی کند یا نتوانست؟ سولیوان سفیر آمریکا در گزارشی به کشور متبوع خود اوضاع را وخیم و بحرانی ارزیابی می‌کند که روزوشب درگیری‌ها ادامه دارد و شاه هم سست و بی‌اراده شده است. می‌گوید در ملاقات پنجم‌دی57 از من پرسید آیا آمریکا از او برای استفاده از زور و خونریزی برای ایجاد نظم و امنیت حمایت می‌کند؟ پاسخ شاه 10روز بعد از آن در کنفرانس گوادلوپ داده شد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.