|

اصلاح‌طلبی جامعه محور یا انتخابات محور؟

امان الله باطنی: اوایل دهه هشتاد بود که این پرسش به طور جدی جبهه اصلاحات را به خود مشغول کرده بود. هژمونی اصلاحات به نظر می‌رسید رو به افول رفته و عده‌ای از اصلاح‌طلبان سخت به فکر آن بودند طرحی نو دراندازند، روزهایی که عده‌ای از تحکیم وحدت و دیگرانی درحلقه سیاست به فکرعبور از خاتمی افتاده بودند و برون‌داد برخی اتاق‌های فکر، به طور جدی خروج اصلاح‌طلبان از حاکمیت و حتی استعفای خاتمی از دولت بود و برای این مهم سناریویی آماده شده بود و میزانسن‌هایی هم گویا چیده شده بود ، طبقات مرجع اندیشه اصلاح‌طلبی راه‌های متفاوتی را رفتند. طبقات مرجع را از آن جهت اشاره داشتم که عده‌ای به درستی کانون پیدایش اندیشه اصلاح‌طلبی و پروژه توسعه سیاسی را مرکزتحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری در دوران هاشمی رفسنجانی می‌دانند. جایی که موسوی خویینی‌ها ریاست آن را برعهده داشت و افرادی چون حجاریان، علوی‌تبار و عبدی را گرد هم آورده بود تا این پروژه را بر روی کاغذ به سرانجام رسانند. از دیگرسو اتاق‌های فکری چون حلقه کیان نیزبه موازات مرکز تحقیقات استراتژیک با هم‌اندیشی افرادی دیگر پروژه اصلاحات دینی را به پیش می‌بردند و عده‌ای دیگر نیز گرد مرحوم دکتر عظیمی و نیز دکتر طبیبیان پروژه نوسازی اقتصادی را در دستور کار داشتند که مرکز ثقل همه این هم‌اندیشی‌ها، پروژه اصلاحات بود ...
باری آن سال‌ها، یعنی سال‌های آخر دولت اصلاحات همه طبقات مرجع اصلاح‌طلبی دچار انشقاق شده بودند و تقریبا تمام حلقه‌های هم‌اندیشی از میان رفته بود.
درچنین شرایطی بود که حجاریان سخن از مشروطه‌خواهی در برابر جمهوری‌خواهی آورد و بعد جمله ماندگار : اصلاحات مرد زنده باد اصلاحات ...
"اصلاحات مرد؛ زنده باد اصلاحات" ....شروع فصل تازه سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبان بود .زنگ خطرها بعد از شکست در انتخابات شورای شهر دوم به صدا درآمده بود و این پرسش روزبه‌روز قوت بیشتری گرفت :
اصلاح‌طلبی انتخابات محور یا جامعه محور ؟
اصلاح‌طلبی انتخاباتی، به لحاظ شکلی اصلاح‌طلبی سنتی بود که تمام کنش سیاسی را معطوف به دوران انتخابات می‌دانست و در بزنگاه انتخابات موتورش تازه روشن می‌شد، کنشگران این اصلاح‌طلبی بیشتر نیروهای ستادی بودند و جدی‌ترین تجربه‌های فعالیت‌شان در جدال‌های انتخاباتی تعریف می‌شد و نه در بستر جامعه و در دل نهادهای مدنی.
در نظرگاه اصلاح‌طلبی انتخابات محور: تعریف قدرت یا حداقل تعریف قدرت موثر معطوف به قدرت سیاسی بود؛ کسب قدرت سیاسی غایت سیاست‌ورزی تعریف می‌شد؛ فقدان قدرت سیاسی نیز دلیل همه ناکامی‌ها دانسته می‌شد؛ انتخابات نیز تنها و یا شاید آخرین فرصت و یگانه ابزار کسب قدرت تلقی می‌شد و کنشگرسیاسی که به قدرت راه پیدا نمی‌کرد ، کنش‌گر بی‌اثر شناخته می‌شد. زیست سیاسی صاحبان این دیدگاه درست مثل زیست مورچگانی بود که قبل از فصل سرما تازه به فکر آذوقه زمستان انتخابات می‌افتادند و مصاحبه‌ها و موضع‌گیری‌هاشان رنگ و بوی انتخاباتی به خود می‌گرفت . در کسری از زمان، کنشگرانی که تا دیروز در برج عاج روشنفکری خویش زمان می‌گذراندند و از دفتر روزنامه‌ها پا فراتر نمی‌گذاشتند ناگهان سر از مساجد و شهرستان‌ها در می‌آوردند و با توده مردم به صحبت می‌نشستند.
در نقطه مقابل این دیدگاه ،اصلاح‌طلبی جامعه محور قرار داشت. اصلاح‌طلبی که سعی داشت رویکرد اصلاح‌طلبان را در دوران اصلاحات و شکست شورای شهر دوم را بدون فرافکنی، آسیب‌شناسی کند.سیاست‌زدگی جامعه و رفتارهای سینوسی آن برایش قابل تامل و تحلیل بود و انتخابات را نه یک انگیزه سیاسی که انگیخته سیاسی می‌پنداشت .اصلاح‌طلبان جامعه محور بر آن بودند دولت گرچه عالی‌ترین مظهر قدرت سیاسی ست لیکن خود فارغ از سلطه نیروهای اجتماعی نیست .
نظریه‌پردازان اصلاح‌طلبی جامعه‌محور می‌گفتند: دولت‌ها دارای چهارپایه یا چهره متفاوت هستند: پایه اجبار و چهره اجبارآمیز؛ پایه عقیدتی و چهره ایدوئولوژیک؛ چهره عمومی یا تامین خدمات و کار ویژه‌های عمومی و پایه منافع مادی یا چهره خصوصی که داشتن حداقلی از این پایه‌ها و کارویژه‌ها برای تمام حکومت‌ها ضروریست. همچنین دولت‌ها از دیرباز وظایف و کارویژه‌های عمومی داشته‌اند، مثل دفاع در مقابل حملات خارجی، حل منازعات داخلی و انجام خدمات عام‌المنفعه اما مهمترین چهره دولت برای نظریه‌پردازان اصلاح‌طلبی جامعه محور همانا چهره خصوصی دولت بود و رابطه قدرت دولتی با منافع گروه‌ها و نیروهای اجتماعی.
چهره خصوصی دولت را در زندگی خصوصی دولتمردان و ارتباط آنها با خانواده و جامعه اطراف و تاثیرگذاشتن و تاثیرپذرفتن آنها از جامعه باید جستجو کرد. اصلاح‌طلبان جامعه‌محور بر آن بودند پیش و بیش از کسب قدرت به فکر ترمیم و باز تعریف همین چهره خصوصی باید بود و دوام و قوام رابطه خود با بدنه جامعه را باید قوت بخشید .
در نظرگاه آنها :
قدرت یا قدرت موثر را تنها قدرت سیاسی نیست و می‌گویند اگرچه جامعه واجد قدرت به مفهوم دولتی آن نیست و قدرت اجتماعی بر عکس قدرت دولتی، پشتوانه اجبارآمیز ندارد اما رابطه جامعه نسبت به دولت در ذیل مفهوم (( تعیین کنندگی )) قابل بررسی است، نه تحت عنوان (( اعمال قدرت )) جامعه و نیروهای اجتماعی از یک نظر به عنوان بستر و زمینه عمل دولت ، حدود و ماهیت آن را تعیین می‌کنند و حکام سیاسی نیز به‌عنوان بخشی از جامعه تحت تاثیر ویژگی‌های اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جامعه خود عمل می‌کنند؛ بدین سان از لحاظ نظری دو مفهوم سلطه سیاسی و تعیین‌کنندگی را باید از هم تمیز داد که پدیده اخیر یعنی مرگ هنرمند جوان مرتضی پاشایی و تشییع جنازه باشکوه جامعه برای او خود شاهدیست بر این مدعا و رساندن تعیین‌کنندگی قدرت اجتماعی ، جایی که هم‌زمان با چهره‌های فرهنگی انبوهی از دولتمردان و چهره‌های سیاسی نیز با مردم عادی هم‌دردی کرده و هم‌نوا می‌شوند .
کسب قدرت سیاسی، غایت سیاست‌ورزی نیست، چه آن‌که در نهایت باید میان قدرت و مقبولیت یک رابطه متوازن برقرار کرد و برای این توازن باید قدرت اجتماعی را نیز از نظر دور نداشت. انتخابات آخرین فرصت و یگانه ابزار کسب قدرت نیست چه آن‌که قدرت به قدرت سیاسی محدود نمی‌شود و ابعاد و ابزار فراوانی دارد .
کنگشر سیاسی که به قدرت راه پیدا نمی‌کند کنشگر بلااثر نیست چه آن‌که عرصه عمومی شامل عرصه سیاسی و نهادهای مدنیست و می‌تواند در عرصه عمومی تاثیرخود را بگذارد.
امان الله باطنی: اوایل دهه هشتاد بود که این پرسش به طور جدی جبهه اصلاحات را به خود مشغول کرده بود. هژمونی اصلاحات به نظر می‌رسید رو به افول رفته و عده‌ای از اصلاح‌طلبان سخت به فکر آن بودند طرحی نو دراندازند، روزهایی که عده‌ای از تحکیم وحدت و دیگرانی درحلقه سیاست به فکرعبور از خاتمی افتاده بودند و برون‌داد برخی اتاق‌های فکر، به طور جدی خروج اصلاح‌طلبان از حاکمیت و حتی استعفای خاتمی از دولت بود و برای این مهم سناریویی آماده شده بود و میزانسن‌هایی هم گویا چیده شده بود ، طبقات مرجع اندیشه اصلاح‌طلبی راه‌های متفاوتی را رفتند. طبقات مرجع را از آن جهت اشاره داشتم که عده‌ای به درستی کانون پیدایش اندیشه اصلاح‌طلبی و پروژه توسعه سیاسی را مرکزتحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری در دوران هاشمی رفسنجانی می‌دانند. جایی که موسوی خویینی‌ها ریاست آن را برعهده داشت و افرادی چون حجاریان، علوی‌تبار و عبدی را گرد هم آورده بود تا این پروژه را بر روی کاغذ به سرانجام رسانند. از دیگرسو اتاق‌های فکری چون حلقه کیان نیزبه موازات مرکز تحقیقات استراتژیک با هم‌اندیشی افرادی دیگر پروژه اصلاحات دینی را به پیش می‌بردند و عده‌ای دیگر نیز گرد مرحوم دکتر عظیمی و نیز دکتر طبیبیان پروژه نوسازی اقتصادی را در دستور کار داشتند که مرکز ثقل همه این هم‌اندیشی‌ها، پروژه اصلاحات بود ...
باری آن سال‌ها، یعنی سال‌های آخر دولت اصلاحات همه طبقات مرجع اصلاح‌طلبی دچار انشقاق شده بودند و تقریبا تمام حلقه‌های هم‌اندیشی از میان رفته بود.
درچنین شرایطی بود که حجاریان سخن از مشروطه‌خواهی در برابر جمهوری‌خواهی آورد و بعد جمله ماندگار : اصلاحات مرد زنده باد اصلاحات ...
"اصلاحات مرد؛ زنده باد اصلاحات" ....شروع فصل تازه سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبان بود .زنگ خطرها بعد از شکست در انتخابات شورای شهر دوم به صدا درآمده بود و این پرسش روزبه‌روز قوت بیشتری گرفت :
اصلاح‌طلبی انتخابات محور یا جامعه محور ؟
اصلاح‌طلبی انتخاباتی، به لحاظ شکلی اصلاح‌طلبی سنتی بود که تمام کنش سیاسی را معطوف به دوران انتخابات می‌دانست و در بزنگاه انتخابات موتورش تازه روشن می‌شد، کنشگران این اصلاح‌طلبی بیشتر نیروهای ستادی بودند و جدی‌ترین تجربه‌های فعالیت‌شان در جدال‌های انتخاباتی تعریف می‌شد و نه در بستر جامعه و در دل نهادهای مدنی.
در نظرگاه اصلاح‌طلبی انتخابات محور: تعریف قدرت یا حداقل تعریف قدرت موثر معطوف به قدرت سیاسی بود؛ کسب قدرت سیاسی غایت سیاست‌ورزی تعریف می‌شد؛ فقدان قدرت سیاسی نیز دلیل همه ناکامی‌ها دانسته می‌شد؛ انتخابات نیز تنها و یا شاید آخرین فرصت و یگانه ابزار کسب قدرت تلقی می‌شد و کنشگرسیاسی که به قدرت راه پیدا نمی‌کرد ، کنش‌گر بی‌اثر شناخته می‌شد. زیست سیاسی صاحبان این دیدگاه درست مثل زیست مورچگانی بود که قبل از فصل سرما تازه به فکر آذوقه زمستان انتخابات می‌افتادند و مصاحبه‌ها و موضع‌گیری‌هاشان رنگ و بوی انتخاباتی به خود می‌گرفت . در کسری از زمان، کنشگرانی که تا دیروز در برج عاج روشنفکری خویش زمان می‌گذراندند و از دفتر روزنامه‌ها پا فراتر نمی‌گذاشتند ناگهان سر از مساجد و شهرستان‌ها در می‌آوردند و با توده مردم به صحبت می‌نشستند.
در نقطه مقابل این دیدگاه ،اصلاح‌طلبی جامعه محور قرار داشت. اصلاح‌طلبی که سعی داشت رویکرد اصلاح‌طلبان را در دوران اصلاحات و شکست شورای شهر دوم را بدون فرافکنی، آسیب‌شناسی کند.سیاست‌زدگی جامعه و رفتارهای سینوسی آن برایش قابل تامل و تحلیل بود و انتخابات را نه یک انگیزه سیاسی که انگیخته سیاسی می‌پنداشت .اصلاح‌طلبان جامعه محور بر آن بودند دولت گرچه عالی‌ترین مظهر قدرت سیاسی ست لیکن خود فارغ از سلطه نیروهای اجتماعی نیست .
نظریه‌پردازان اصلاح‌طلبی جامعه‌محور می‌گفتند: دولت‌ها دارای چهارپایه یا چهره متفاوت هستند: پایه اجبار و چهره اجبارآمیز؛ پایه عقیدتی و چهره ایدوئولوژیک؛ چهره عمومی یا تامین خدمات و کار ویژه‌های عمومی و پایه منافع مادی یا چهره خصوصی که داشتن حداقلی از این پایه‌ها و کارویژه‌ها برای تمام حکومت‌ها ضروریست. همچنین دولت‌ها از دیرباز وظایف و کارویژه‌های عمومی داشته‌اند، مثل دفاع در مقابل حملات خارجی، حل منازعات داخلی و انجام خدمات عام‌المنفعه اما مهمترین چهره دولت برای نظریه‌پردازان اصلاح‌طلبی جامعه محور همانا چهره خصوصی دولت بود و رابطه قدرت دولتی با منافع گروه‌ها و نیروهای اجتماعی.
چهره خصوصی دولت را در زندگی خصوصی دولتمردان و ارتباط آنها با خانواده و جامعه اطراف و تاثیرگذاشتن و تاثیرپذرفتن آنها از جامعه باید جستجو کرد. اصلاح‌طلبان جامعه‌محور بر آن بودند پیش و بیش از کسب قدرت به فکر ترمیم و باز تعریف همین چهره خصوصی باید بود و دوام و قوام رابطه خود با بدنه جامعه را باید قوت بخشید .
در نظرگاه آنها :
قدرت یا قدرت موثر را تنها قدرت سیاسی نیست و می‌گویند اگرچه جامعه واجد قدرت به مفهوم دولتی آن نیست و قدرت اجتماعی بر عکس قدرت دولتی، پشتوانه اجبارآمیز ندارد اما رابطه جامعه نسبت به دولت در ذیل مفهوم (( تعیین کنندگی )) قابل بررسی است، نه تحت عنوان (( اعمال قدرت )) جامعه و نیروهای اجتماعی از یک نظر به عنوان بستر و زمینه عمل دولت ، حدود و ماهیت آن را تعیین می‌کنند و حکام سیاسی نیز به‌عنوان بخشی از جامعه تحت تاثیر ویژگی‌های اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جامعه خود عمل می‌کنند؛ بدین سان از لحاظ نظری دو مفهوم سلطه سیاسی و تعیین‌کنندگی را باید از هم تمیز داد که پدیده اخیر یعنی مرگ هنرمند جوان مرتضی پاشایی و تشییع جنازه باشکوه جامعه برای او خود شاهدیست بر این مدعا و رساندن تعیین‌کنندگی قدرت اجتماعی ، جایی که هم‌زمان با چهره‌های فرهنگی انبوهی از دولتمردان و چهره‌های سیاسی نیز با مردم عادی هم‌دردی کرده و هم‌نوا می‌شوند .
کسب قدرت سیاسی، غایت سیاست‌ورزی نیست، چه آن‌که در نهایت باید میان قدرت و مقبولیت یک رابطه متوازن برقرار کرد و برای این توازن باید قدرت اجتماعی را نیز از نظر دور نداشت. انتخابات آخرین فرصت و یگانه ابزار کسب قدرت نیست چه آن‌که قدرت به قدرت سیاسی محدود نمی‌شود و ابعاد و ابزار فراوانی دارد .
کنگشر سیاسی که به قدرت راه پیدا نمی‌کند کنشگر بلااثر نیست چه آن‌که عرصه عمومی شامل عرصه سیاسی و نهادهای مدنیست و می‌تواند در عرصه عمومی تاثیرخود را بگذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.