|

نقش مطبوعات اصفهان در تولید سرمایه نمادین

دکتر محسن رنانی

امروز ایران و به دنبال آن اصفهان، با مساله جدید و نگران کننده‌ای روبه‌رو هستند و آن چیزی جز تخریب سرمایه نمادین نیست. امروز متاسفانه ما یاد گرفته‌ایم، دیده‌ایم و حتی عادت کرده‌ایم که سرمایه‌های نمادین خود را به سرعت نابود کنیم. در دنیای امروز کلیه سرمایه‌ها، توانایی‌ها و دارایی‌ها در 4 دسته سرمایه تعریف می‌شوند. وقتی اقتصاددانان قرن 16 مفهوم "سرمایه اقتصادی" را مطرح کردند،400 سال طول کشید تا واژه "سرمایه انسانی" توسط جامعه شناسان وارد نظریات شود. در اواخر قرن بیستم روانشناسان بر "سرمایه اجتماعی" تاکید کردند و امروز نوبت به "سرمایه نمادین" رسیده است.از قرن 16 که مرکانتیلیست‌ها بر طبل رشد و تاکید برثروت ملی - طلا و نقره- کوبیدند و بعدها آدام اسمیت نقش نیروی انسانی، تقسیم کار و رقابت سخن گفت،200 سال طول کشید تا اقتصاددانان به اهمیت سرمایه‌های انسانی واقف شوند.اما در نیمه دوم قرن بیستم، جامعه شناسان با 60 سال تاخیر واژه سرمایه اجتماعی را که اولین بار معلمی در ویرجینیای آمریکا وضع کرد، طرح کنند. آنان موضوع فربهی یافته بودند که می‌توانست بنیان مسایل آن روزها را محکم‌تر کند و امروز سرمایه‌های اجتماعی مجموع داشته‌هایی است که اگر در کنار هم باشیم از آنها برخورداریم مانند رفاقت، اعتماد، گفتگو، دوستی، نقدپذیری، پذیرش قانون، سلسله مراتب و تقسیم کار و....ولی وقتی کنار یک‌دیگر و با هم نیستیم از آن برخوردار نیستیم، درست مثل بازی فوتبال؛ اما وبلن در دهه 90 گامی به جلو نهاد و از "سرمایه نمادین" سخن به میان آورد و نوشت. اما قبل از مرگ کتاب‌های خود را در جنگل سوزاند و تا آخر عمر تنها زیست وصیت کرد که کسی حق استفاده از دست‌نوشته‌ها و کتابهای او را ندارد.
بوردیو بعدها این مفهوم را از وی گرفت و سرمایه نمادین را مادر سه سرمایه دیگر اقتصادی، انسانی، اجتماعی دانست و گفت هرگاه یکی از سرمایه‌های اقتصادی، انسانی و اجتماعی به مرز شهرت توأم با افتخار برسد و تبدیل به نماد و برند و شهرت شوند، سرمایه نمادین متولد شده است، درست مثل سی و سه پل که هم‌اکنون نماد اصفهان است که کم کم از حوزه اقتصادی به حوزه‌های انسانی و اجتماعی ورود کرده و امروز در همه جای دنیا به نام اصفهان شناخته شده است؛ یا مثل برج آزادی تهران که نماد جامعه ایرانی است و یا نقاشی مانند فرشچیان سرمایه‌ای انسانی بود که به سرمایه نمادین تبدیل شد.
سرمایه‌ها هنگامی که نمادین شدند؛ قیمت‌شان ده‌ها و صدها برابر می‌شود. ما نتوانسته‌ایم علی دایی را به سرمایه نمادین تبدیل کنیم اما انگلیس؛ دیوید بکهام را سرمایه نمادین خود ساخت تا توریست‌هایی که از وی امضا می‌گیرند از ملکه الیزابت بیشترباشند و درآمد امروز بکهام از کل درآمد گردشگری و توریسم ایران بالاتر رود. شجریان که سرمایه نمادین ماست وقتی اعلام کرد که قصد بازسازی ارگ بم را دارد، افرادی بودند که زمین را رایگان بخشیدند، طرح مجانی کشیدند، آهن و بتون واگذار کردند تا ثابت شود سرمایه نمادین مغناطیس‌وار، جاذب انواع دیگر سرمایه‌هاست.
اما دبی؛ گیر افتاده در میان شن و صحرا و آب‌های شور و چاه‌های نفت، قواعد اخلاقی‌ای ایجاد کرد و سرمایه‌ها را جذب کرد.وقتی از سرمایه اشباع شد، سرمایه‌های نمادینی همچون جزیره نخل و برج العربی ساخت و باز هم اشباع نشد، با بخشیدن زمین رایگان در جزیره نخل به دیوید بکهام، قیمت ویلاهای جزیره را ده برابر بالا برد و از ‌آن سرمایه نمادین ساخت و نشان داد که رشد و توسعه و تحول فرهنگی با ایجاد سرمایه نمادین رخ می‌دهد. ساده‌تر آن‌که آخرین آدامس آلکس فرگوسن در مربیگری منچستر یونایتد 600 پوند قیمت خورد و مورد بازدید گردشگرانی قرار گرفت که برای بازدید از انگلستان حداقل10 هزار پوند پول خرج می‌کنند اما جامعه ایرانی برای تولید و سپس تخریب سرمایه‌های نمادین خود گوی سبقت را ربوده است . بچه‌ها در مدارس صنعتگران ملی، کشاورزان برتر و رمان نویس‌های ملی را نمی‌شناسند. ما بلد نیستیم که سرمایه نمادین تولید کنیم و با شایعه، جک، پیامک به تخریب سرمایه نمادین می‌پردازیم. جلیل شهناز را هنوز با ساز خود نشان نمی‌دهند... جامعه و دولت در اقدامی دوسویه به تخریب سرمایه نمادین می‌پردازند.
شاید بتوان مثال ساده‌تری را هم زد: تار و پود پوش خیمه جامعه ایران را اگر سرمایه اقتصادی در نظر بگیریم که توسط سرمایه انسانی بافته شده و آماده شده و در تعزیه‌ها و مراسم به عنوان سرمایه اجتماعی استفاده شود، عمود آن خیمه؛ سرمایه نمادین است که تیرک زیر این خیمه امروز به سادگی در معرض تهدید و تخریب قرار گرفته است.
توسعه؛ توانایی هر جامعه در تولید و اثبات سرمایه نمادین است که در شرایط با ثبات دیگر سرمایه‌ها را ارزان‌تر و ساده‌تر از هر راهکار دیگر جلب می‌کند و در شرایط بحران و بی‌ثباتی، آرامش‌آور و هادی جامعه است. سوریه وقتی به سمت فروپاشی رفت، سرمایه نمادینی نداشت که با گفت‌وگوی با دولت به نمایندگی از جامعه، راه را بر جنگ داخلی و تخریب ببندد و چون نداشت راهی جز جنگ نیافت.
جمع کردن این سرمایه دشوار است.ما در سال‌های بعد از جنگ تحمیلی، سد و فرودگاه و جاده فراوان ساختیم، دانشگاه‌های زیادی تاسیس کردیم؛ اما سرمایه اجتماعی مغفول ماند و امروز حتی اسم سرمایه نمادین را نشنیده‌ایم.
ما در هنگامه خوبی نیستیم و زمان تعلل و بی‌توجهی تنگ آمده است، در آغاز عصر پایان نفت هستیم و چون قدرت تولید نداریم و نمی‌توانیم در نفت سرمایه‌گذاری کنیم وضع به مراتب متفاوت‌تری هم خواهیم داشت. غرب ازآن رو جدیتی برای برخورد با داعش نشان نمی‌دهد که قیمت نفت را بین 80 تا 100 دلار نگاه دارد اما در سال 2020 سال سقوط قیمت نفت، قادر به بهره‌برداری از نفت به شکل فعلی نیستیم و درآمد امروز ما از نفت در سال‌های آینده قطعا بالاتر از این میزان نخواهد رفت. ضمن این‌که همین درآمدامروز به جای تقویت زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری مناسب، صرف واردات کنجاله و گندم و دارو می‌شود. باید فضای اجتماعی را بازسازی کنیم؛ از خانواده شروع کنیم و به سمت وفاق اجتماعی برویم؛ باید سرمایه نمادین بسازیم .از هر جنس و از هر صنفی و از هر طبقه‌ای نیاز به تولید سرمایه نمادین داریم . فرقی نمی کند . سرمایه نمادین می‌تواند حتی یک نقاش، نانوا، نویسنده و روحانی باشد و هر کس که بتواند سرمایه اجتماعی، انسانی و اقتصادی را مجتمع کند؛ خود، سرمایه نمادین است که باید ارج گذاشته شود. عصر بازسازی ایران با تولید سرمایه نمادین را تا شروع نکنیم، چیزی عوض نمی‌شود. باید فضا را تغییر داد و از نظام آموزشی شروع کرد.
مطبوعات باید نقش دولت و صدا و سیما را بر عهده بگیرند، از چهره‌های سیاسی و مذهبی، تمرکز بردارند و سرمایه نمادین بسازند، و وقتی می‌خواهیم برای همه سطوح و در همه محورها سرمایه تولید کنیم، لاجرم مطبوعات باید بار صدا و سیما را به دوش بکشند. باید از خبررسانی کم کنیم چرا که دیگر ابزارها، نقش خبر رسانی را بر عهده دارند و مطبوعات در حوزه‌های ملی و محلی باید در حوزه‌های مختلف سرمایه را شناسایی و برای تولید و تقویت آن برنامه‌ریزی کنند. در همین اصفهان، میرزا آقای امامی آخرین هنرمند عرصه هنر سوخت فوت کرد و تنها بازمانده او، دختری است که کسی او را نمی‌شناسد. سرمایه‌های نمادین مولد نهادهای اجتماعی هستند و هر تحول اجتماعی باید یک سرمایه نمادین در مرکز داشته باشد، تولید سرمایه نمادین از اتفاق بسیار کم هزینه است و منابع مالی نمی‌خواهد. مطبوعات به صورت بالقوه خود سرمایه نمادین و کارخانه تولید آن هستند و حالا که انجمن صنفی روزنامه‌ نگاران اصفهان، با برگزاری این همایش گام اول را برداشته و از داشته‌ها و سرمایه‌های این شهر تجلیل شده وقت آنست که تقسیم کار شود و به سوی تولید این سرمایه گام برداریم.
گزارش سخنرانی دکتر رنانی در بزرگداشت پیشکسوتان مطبوعات اصفهان
امروز ایران و به دنبال آن اصفهان، با مساله جدید و نگران کننده‌ای روبه‌رو هستند و آن چیزی جز تخریب سرمایه نمادین نیست. امروز متاسفانه ما یاد گرفته‌ایم، دیده‌ایم و حتی عادت کرده‌ایم که سرمایه‌های نمادین خود را به سرعت نابود کنیم. در دنیای امروز کلیه سرمایه‌ها، توانایی‌ها و دارایی‌ها در 4 دسته سرمایه تعریف می‌شوند. وقتی اقتصاددانان قرن 16 مفهوم "سرمایه اقتصادی" را مطرح کردند،400 سال طول کشید تا واژه "سرمایه انسانی" توسط جامعه شناسان وارد نظریات شود. در اواخر قرن بیستم روانشناسان بر "سرمایه اجتماعی" تاکید کردند و امروز نوبت به "سرمایه نمادین" رسیده است.از قرن 16 که مرکانتیلیست‌ها بر طبل رشد و تاکید برثروت ملی - طلا و نقره- کوبیدند و بعدها آدام اسمیت نقش نیروی انسانی، تقسیم کار و رقابت سخن گفت،200 سال طول کشید تا اقتصاددانان به اهمیت سرمایه‌های انسانی واقف شوند.اما در نیمه دوم قرن بیستم، جامعه شناسان با 60 سال تاخیر واژه سرمایه اجتماعی را که اولین بار معلمی در ویرجینیای آمریکا وضع کرد، طرح کنند. آنان موضوع فربهی یافته بودند که می‌توانست بنیان مسایل آن روزها را محکم‌تر کند و امروز سرمایه‌های اجتماعی مجموع داشته‌هایی است که اگر در کنار هم باشیم از آنها برخورداریم مانند رفاقت، اعتماد، گفتگو، دوستی، نقدپذیری، پذیرش قانون، سلسله مراتب و تقسیم کار و....ولی وقتی کنار یک‌دیگر و با هم نیستیم از آن برخوردار نیستیم، درست مثل بازی فوتبال؛ اما وبلن در دهه 90 گامی به جلو نهاد و از "سرمایه نمادین" سخن به میان آورد و نوشت. اما قبل از مرگ کتاب‌های خود را در جنگل سوزاند و تا آخر عمر تنها زیست وصیت کرد که کسی حق استفاده از دست‌نوشته‌ها و کتابهای او را ندارد.
بوردیو بعدها این مفهوم را از وی گرفت و سرمایه نمادین را مادر سه سرمایه دیگر اقتصادی، انسانی، اجتماعی دانست و گفت هرگاه یکی از سرمایه‌های اقتصادی، انسانی و اجتماعی به مرز شهرت توأم با افتخار برسد و تبدیل به نماد و برند و شهرت شوند، سرمایه نمادین متولد شده است، درست مثل سی و سه پل که هم‌اکنون نماد اصفهان است که کم کم از حوزه اقتصادی به حوزه‌های انسانی و اجتماعی ورود کرده و امروز در همه جای دنیا به نام اصفهان شناخته شده است؛ یا مثل برج آزادی تهران که نماد جامعه ایرانی است و یا نقاشی مانند فرشچیان سرمایه‌ای انسانی بود که به سرمایه نمادین تبدیل شد.
سرمایه‌ها هنگامی که نمادین شدند؛ قیمت‌شان ده‌ها و صدها برابر می‌شود. ما نتوانسته‌ایم علی دایی را به سرمایه نمادین تبدیل کنیم اما انگلیس؛ دیوید بکهام را سرمایه نمادین خود ساخت تا توریست‌هایی که از وی امضا می‌گیرند از ملکه الیزابت بیشترباشند و درآمد امروز بکهام از کل درآمد گردشگری و توریسم ایران بالاتر رود. شجریان که سرمایه نمادین ماست وقتی اعلام کرد که قصد بازسازی ارگ بم را دارد، افرادی بودند که زمین را رایگان بخشیدند، طرح مجانی کشیدند، آهن و بتون واگذار کردند تا ثابت شود سرمایه نمادین مغناطیس‌وار، جاذب انواع دیگر سرمایه‌هاست.
اما دبی؛ گیر افتاده در میان شن و صحرا و آب‌های شور و چاه‌های نفت، قواعد اخلاقی‌ای ایجاد کرد و سرمایه‌ها را جذب کرد.وقتی از سرمایه اشباع شد، سرمایه‌های نمادینی همچون جزیره نخل و برج العربی ساخت و باز هم اشباع نشد، با بخشیدن زمین رایگان در جزیره نخل به دیوید بکهام، قیمت ویلاهای جزیره را ده برابر بالا برد و از ‌آن سرمایه نمادین ساخت و نشان داد که رشد و توسعه و تحول فرهنگی با ایجاد سرمایه نمادین رخ می‌دهد. ساده‌تر آن‌که آخرین آدامس آلکس فرگوسن در مربیگری منچستر یونایتد 600 پوند قیمت خورد و مورد بازدید گردشگرانی قرار گرفت که برای بازدید از انگلستان حداقل10 هزار پوند پول خرج می‌کنند اما جامعه ایرانی برای تولید و سپس تخریب سرمایه‌های نمادین خود گوی سبقت را ربوده است . بچه‌ها در مدارس صنعتگران ملی، کشاورزان برتر و رمان نویس‌های ملی را نمی‌شناسند. ما بلد نیستیم که سرمایه نمادین تولید کنیم و با شایعه، جک، پیامک به تخریب سرمایه نمادین می‌پردازیم. جلیل شهناز را هنوز با ساز خود نشان نمی‌دهند... جامعه و دولت در اقدامی دوسویه به تخریب سرمایه نمادین می‌پردازند.
شاید بتوان مثال ساده‌تری را هم زد: تار و پود پوش خیمه جامعه ایران را اگر سرمایه اقتصادی در نظر بگیریم که توسط سرمایه انسانی بافته شده و آماده شده و در تعزیه‌ها و مراسم به عنوان سرمایه اجتماعی استفاده شود، عمود آن خیمه؛ سرمایه نمادین است که تیرک زیر این خیمه امروز به سادگی در معرض تهدید و تخریب قرار گرفته است.
توسعه؛ توانایی هر جامعه در تولید و اثبات سرمایه نمادین است که در شرایط با ثبات دیگر سرمایه‌ها را ارزان‌تر و ساده‌تر از هر راهکار دیگر جلب می‌کند و در شرایط بحران و بی‌ثباتی، آرامش‌آور و هادی جامعه است. سوریه وقتی به سمت فروپاشی رفت، سرمایه نمادینی نداشت که با گفت‌وگوی با دولت به نمایندگی از جامعه، راه را بر جنگ داخلی و تخریب ببندد و چون نداشت راهی جز جنگ نیافت.
جمع کردن این سرمایه دشوار است.ما در سال‌های بعد از جنگ تحمیلی، سد و فرودگاه و جاده فراوان ساختیم، دانشگاه‌های زیادی تاسیس کردیم؛ اما سرمایه اجتماعی مغفول ماند و امروز حتی اسم سرمایه نمادین را نشنیده‌ایم.
ما در هنگامه خوبی نیستیم و زمان تعلل و بی‌توجهی تنگ آمده است، در آغاز عصر پایان نفت هستیم و چون قدرت تولید نداریم و نمی‌توانیم در نفت سرمایه‌گذاری کنیم وضع به مراتب متفاوت‌تری هم خواهیم داشت. غرب ازآن رو جدیتی برای برخورد با داعش نشان نمی‌دهد که قیمت نفت را بین 80 تا 100 دلار نگاه دارد اما در سال 2020 سال سقوط قیمت نفت، قادر به بهره‌برداری از نفت به شکل فعلی نیستیم و درآمد امروز ما از نفت در سال‌های آینده قطعا بالاتر از این میزان نخواهد رفت. ضمن این‌که همین درآمدامروز به جای تقویت زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری مناسب، صرف واردات کنجاله و گندم و دارو می‌شود. باید فضای اجتماعی را بازسازی کنیم؛ از خانواده شروع کنیم و به سمت وفاق اجتماعی برویم؛ باید سرمایه نمادین بسازیم .از هر جنس و از هر صنفی و از هر طبقه‌ای نیاز به تولید سرمایه نمادین داریم . فرقی نمی کند . سرمایه نمادین می‌تواند حتی یک نقاش، نانوا، نویسنده و روحانی باشد و هر کس که بتواند سرمایه اجتماعی، انسانی و اقتصادی را مجتمع کند؛ خود، سرمایه نمادین است که باید ارج گذاشته شود. عصر بازسازی ایران با تولید سرمایه نمادین را تا شروع نکنیم، چیزی عوض نمی‌شود. باید فضا را تغییر داد و از نظام آموزشی شروع کرد.
مطبوعات باید نقش دولت و صدا و سیما را بر عهده بگیرند، از چهره‌های سیاسی و مذهبی، تمرکز بردارند و سرمایه نمادین بسازند، و وقتی می‌خواهیم برای همه سطوح و در همه محورها سرمایه تولید کنیم، لاجرم مطبوعات باید بار صدا و سیما را به دوش بکشند. باید از خبررسانی کم کنیم چرا که دیگر ابزارها، نقش خبر رسانی را بر عهده دارند و مطبوعات در حوزه‌های ملی و محلی باید در حوزه‌های مختلف سرمایه را شناسایی و برای تولید و تقویت آن برنامه‌ریزی کنند. در همین اصفهان، میرزا آقای امامی آخرین هنرمند عرصه هنر سوخت فوت کرد و تنها بازمانده او، دختری است که کسی او را نمی‌شناسد. سرمایه‌های نمادین مولد نهادهای اجتماعی هستند و هر تحول اجتماعی باید یک سرمایه نمادین در مرکز داشته باشد، تولید سرمایه نمادین از اتفاق بسیار کم هزینه است و منابع مالی نمی‌خواهد. مطبوعات به صورت بالقوه خود سرمایه نمادین و کارخانه تولید آن هستند و حالا که انجمن صنفی روزنامه‌ نگاران اصفهان، با برگزاری این همایش گام اول را برداشته و از داشته‌ها و سرمایه‌های این شهر تجلیل شده وقت آنست که تقسیم کار شود و به سوی تولید این سرمایه گام برداریم.
گزارش سخنرانی دکتر رنانی در بزرگداشت پیشکسوتان مطبوعات اصفهان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.