|

مرور صفحه نخست روزنامه «شرق»

صفحه‌آرایی، به‌مثابه نظام ارتباطی نوین در رسانه‌های جهان

احمدرضا دالوند

در دنیای امروز، نظام ارتباط تصویری حاکم بر صفحات کاغذی روزنامه‌ها و مجلات در همه فرهنگ‌ها، اشتراکات فراوانی دارد. قوانین مشترک زیبایی‌شناسی در صفحه‌آرایی، مبتنی بر اصولی چون توازن، تعادل، تقارن و تحرک است که این اصول با سرشت و طبیعت انسان هماهنگ است. بهره‌گیری از این اصول انسان‌شمول، از ایجاد اختلال معنایی و طرز تلقی‌های متعدد و دلخواه جلوگیری می‌کند. حتی سلایق فرهنگی ملت‌ها قادر به نفی چنین نظام ارتباطی جهان‌شمولی نیست چراکه نظام ارتباط تصویری، در دنیای امروز تبدیل به یک‌نظام فراملیتی یا به عبارتی، تبدیل به ذهن معاصر شده است. نکته حایزاهمیت که باید با هوشیاری مورد توجه قرار گیرد، در تفاوت ماهوی مفهوم صفحه‌آرایی در قبل از صنعت چاپ و پس از آن است. رویکرد صفحه‌آرایی قبل از اختراع صنعت چاپ، رویکردی صرفا زیبایی‌شناسانه بود و برای حرمت‌گذاری به کلام، مورد استفاده قرار می‌گرفت ولی رویکرد مدرن رسانه‌ای در زمانه ما ایجاب می‌کند که صفحه‌آرایی به قصد برقراری ارتباط صحیح‌تر و سریع‌تر با مخاطبان انبوه مورد استفاده قرار گیرد. به عبارت روشن‌تر، صفحه‌آرایی مدرن بیشتر رویکردی کاربردی دارد و به‌منظور تفکیک اطلاعات متنوع کلامی و تصویری مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. بالطبع، بهره‌گیری از عنصر زیبایی هم صرفا در راستای تقویت چنین هدفی است، یعنی زیبایی هم در استخدام خوانایی و صراحت قرار می‌گیرد، نه صرفا به‌دلیل خوشایند نگاه مخاطب و بی‌توجه به کارکرد اطلاع‌رسانی، چراکه اطلاعات باید به شکل واضح طراحی شوند، در غیر این صورت موردتوجه قرار نخواهند گرفت. در چنین نگرشی، طراحی، عامل اصلی انتقال پیام در رسانه‌های چاپی است. با جذابیت طراحی است که پیام با همه محتوا و نفوذ درونی‌اش مجاری فهم مخاطب را هدف قرار می‌دهد؛ درواقع طراحی، سپر بلای محصول تولیدشده‌ای است که با زحمت و مشقت گروه خبرنگاران، عکاسان، نویسندگان و مترجمان به‌دست می‌آید. صفحه‌آرایی روزنامه و مجله متکی به یک‌روش نیست، بلکه ترکیبی است از روش‌های گوناگون برای دستیابی تعادل. سهم عنصر گرافیک در صفحه‌آرایی مجلات و روزنامه‌ها، درصد حساب‌شده‌ای از زبان هنری است و نه می‌توان و نه مجاز هستیم که هنر را بی‌رویه به درون صفحات تزریق کنیم زیرا زبان خالص و ناب هنر، زبانی است مجرد و کریستالیزه، چنانچه بر نظم ستون‌های متن، تیترها و سوتیترها سوار شود، خاصیت رسانه‌ای مجله و روزنامه را از آن می‌گیرد و مناسباتی دیگر را بر صفحه حاکم می‌کند؛ دانستن این نکته که چند قطره از دریای زیبایی‌شناسی لازم است تا صفحه‌ای متعادل، زیبا و تاثیرگذار داشته باشیم، همه راز یک صفحه‌آرایی موثر و دلپذیر را تشکیل می‌دهد. شرط نخست در شکل‌گیری یک صفحه‌آرایی اصولی، دلربا و نافذ، رعایت «دستور کار» است. شاید به‌نظر عجیب بیاید که چرا از عامل «زیبایی» به‌عنوان شرط نخست یاد نمی‌کنیم. می‌توان چنین گفت: صفحه‌آرایی، یعنی تعدادی صفحه که پس از صحافی، بتوان آنها را ورق زد، دید و مطالعه کرد. اگر شرط نخست در صفحه‌آرایی بر زیبایی باشد تنها یک یا دو رکن از کارکرد صفحه‌آرایی به فعل در می‌آید: ورق‌زدن، دیدن... یا هردو اما رکن مهم کارکرد صفحه‌آرایی که تسهیل در امر خواندن یا به تعبیری «مدیریت قرائت متن» باشد، به فعل درنمی‌آید. زیبایی صرف، بیشتر به کار «دیدن» می‌آید و صفحات صرفا زیبا (بی‌اعتنا به انتقال محتوا و متظاهرانه)، هرچند هم که بسیار چشم‌نواز باشند اما بی‌تردید فعل «خواندن» را به‌عقب‌رانده و بیشتر میل «دیدن» را برمی‌انگیزند؛ این نوع از صفحه‌آرایی برای مجلات تخصصی مد، آرایش و گاهی مجلات عکس، کاربرد دارد، در چنین نشریاتی عنصر عکس بر عنصر کلمه غلبه دارد اما فراموش نکنیم که بسیاری از جلوه‌های هنر گرافیک از ترکیب و تلفیق دو عامل «نقش» و «نوشته» حاصل می‌شود؛ برای نمونه می‌توان به پوستر، طرح روی جلد، طراحی تمبر پستی، طراحی اسکناس، طراحی آگهی، بیلبورد و صفحه‌آرایی اشاره کرد، اما جز در مورد صفحه‌آرایی، اغلب گونه‌های هنر گرافیک تنها روی یک‌صفحه یا یک‌سطح عرضه می‌شوند؛ یعنی تعامل خلاق میان «نقش» و «نوشته» چه در پوستر، چه در ابعاد متریک یک‌بیلبورد و چه اندازه‌های کوچک یک تمبر پستی، الزاما روی یک صفحه یا سطح پدید می‌آید، اما در صفحه‌آرایی، اعم از صفحه‌آرایی بروشور، کاتالوگ، کتاب، انواع جزوات، مجلات و روزنامه‌ها، تعامل خلاق میان نقش و نوشته روی ده‌هاصفحه پی‌درپی باید تنظیم شود و به همین منظور رعایت «دستور کار» اجتناب‌ناپذیر است؛ چراکه اصولا روند کار صفحه‌آرایی باید تحت‌قاعده‌ای ثابت و مشخص باشد تا نظمی کلی و روالی ثابت در صفحات شکل بگیرد تا خواننده بتواند طبق این نظم، به صورت هدف‌دار مطلب یا مطالب دلخواهش را بیابد و مطالعه کند و این میسر نمی‌شود مگر با اعمال دستور کار، در واقع یک ارزیابی همه‌جانبه است که عوامل موثر در صفحه آرایی را انتظام می‌بخشد. مدیریت قرائت متن، تنها با مراعات دستور کار حاصل می‌شود. صفحه‌آرایی مدرن، در واقع نوعی مدیریت قرائت متن است، به‌طوری که با تمهیدات فنی و هنری می‌توان چشم مخاطب را به‌گونه‌ای مدیریت کرد تا مفاهیم موردنظر رسانه را آنچنان که ارباب جراید می‌خواهد، قرائت کند. عوامل موثر در صفحه‌آرایی عبارتند از: وحدت، تعادل، ریتم و تناسب که هریک از این عوامل در ترکیب‌بندی صفحات با قواعدی همچون: «تقدم‌وتاخر»، «تقارن»، «نامتقارن»، «تعادل وزنی»، «تعادل برپایه توجه»، «ضرب یا ریتم» و... تحقق پیدا می‌کند. دستور کار، تواتر مطلب ادامه‌دار را به‌صورتی منطقی در صفحات تنظیم و توزیع می‌کند، تا در پی آن حس همبستگی و تداوم در مخاطبان ایجاد شود. با چنین تمهیداتی مخاطب می‌تواند بدون رویت نام نشریه و صرفا از طریق شکل خاص آن، یک نشریه را از سایر نشریات بازشناسد. کاری که گرافیک روزنامه «شرق» را از سایر روزنامه‌ها متمایز می‌کند. از چنین منظری می‌توان گفت «دستور کار» روزنامه «شرق»، موجب می‌شود که عناصر موثر در صفحه‌آرایی این روزنامه؛ چشم مخاطب را به طرز موثری بر تصویر یا متن متوقف یا به حرکت وا دارد. با کمی دقت در انتشار پیوسته روزنامه «شرق»، مشاهده می‌کنیم که صفحه نخست روزنامه «شرق» از دستورکار آشنا و مشهور (وحدت، تعادل و تناسب) بیشترین بهره را می‌گیرد و به‌ندرت از قانون زیبایی‌شناسی موسوم به اصل تقارن نامتقارن استفاده می‌کند. رویکرد مدرن رسانه‌ای مورد نظر روزنامه «شرق» نشان می‌دهدکه صفحه‌آرایی در این رسانه مکتوب به قصد برقراری ارتباط صحیح‌تر و سریع‌تر با مخاطبان است اگر موضوع را از این منظر مورد توجه قرار دهیم که زیبایی‌شناسی صفحه اول «شرق» رویکردی متعادل و متقارن دارد، با همین رویکرد بصری آرام و متناسب توانسته در ارایه روی کیوسک‌های روزنامه‌فروشی، در میان هیاهوی بصری (بخوانید آلودگی بصری) انواع روزنامه‌ها، نجوای آرام و متعادلی را برگزیند که به سهولت چشم را به خود می‌خواند.
نکته ضروری که باید درباره رویکرد (وحدت، تعادل و تناسب) در زیبایی‌شناسی روزنامه «شرق»، یادآور شویم آن است که شاید عناصر وحدت، تعادل و تناسب در نقاشی مدرن زیاد اعمال نمی‌شود، اما در پردازش بصری یک روزنامه به استناد کاری که در صفحه اول «شرق» درحال تولید است، به‌درستی جواب داده است. رویکرد فعلی روزنامه «شرق» در طراحی صفحه نخست متعادلش، شاید در برخی شماره‌ها تکراری یا ملال‌آور به‌نظر برسد؛ بنابراین این دستاورد مهم را درپی داشته است که چیزی به آلودگی بصری روزانه ما نمی‌افزاید.
در دنیای امروز، نظام ارتباط تصویری حاکم بر صفحات کاغذی روزنامه‌ها و مجلات در همه فرهنگ‌ها، اشتراکات فراوانی دارد. قوانین مشترک زیبایی‌شناسی در صفحه‌آرایی، مبتنی بر اصولی چون توازن، تعادل، تقارن و تحرک است که این اصول با سرشت و طبیعت انسان هماهنگ است. بهره‌گیری از این اصول انسان‌شمول، از ایجاد اختلال معنایی و طرز تلقی‌های متعدد و دلخواه جلوگیری می‌کند. حتی سلایق فرهنگی ملت‌ها قادر به نفی چنین نظام ارتباطی جهان‌شمولی نیست چراکه نظام ارتباط تصویری، در دنیای امروز تبدیل به یک‌نظام فراملیتی یا به عبارتی، تبدیل به ذهن معاصر شده است. نکته حایزاهمیت که باید با هوشیاری مورد توجه قرار گیرد، در تفاوت ماهوی مفهوم صفحه‌آرایی در قبل از صنعت چاپ و پس از آن است. رویکرد صفحه‌آرایی قبل از اختراع صنعت چاپ، رویکردی صرفا زیبایی‌شناسانه بود و برای حرمت‌گذاری به کلام، مورد استفاده قرار می‌گرفت ولی رویکرد مدرن رسانه‌ای در زمانه ما ایجاب می‌کند که صفحه‌آرایی به قصد برقراری ارتباط صحیح‌تر و سریع‌تر با مخاطبان انبوه مورد استفاده قرار گیرد. به عبارت روشن‌تر، صفحه‌آرایی مدرن بیشتر رویکردی کاربردی دارد و به‌منظور تفکیک اطلاعات متنوع کلامی و تصویری مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. بالطبع، بهره‌گیری از عنصر زیبایی هم صرفا در راستای تقویت چنین هدفی است، یعنی زیبایی هم در استخدام خوانایی و صراحت قرار می‌گیرد، نه صرفا به‌دلیل خوشایند نگاه مخاطب و بی‌توجه به کارکرد اطلاع‌رسانی، چراکه اطلاعات باید به شکل واضح طراحی شوند، در غیر این صورت موردتوجه قرار نخواهند گرفت. در چنین نگرشی، طراحی، عامل اصلی انتقال پیام در رسانه‌های چاپی است. با جذابیت طراحی است که پیام با همه محتوا و نفوذ درونی‌اش مجاری فهم مخاطب را هدف قرار می‌دهد؛ درواقع طراحی، سپر بلای محصول تولیدشده‌ای است که با زحمت و مشقت گروه خبرنگاران، عکاسان، نویسندگان و مترجمان به‌دست می‌آید. صفحه‌آرایی روزنامه و مجله متکی به یک‌روش نیست، بلکه ترکیبی است از روش‌های گوناگون برای دستیابی تعادل. سهم عنصر گرافیک در صفحه‌آرایی مجلات و روزنامه‌ها، درصد حساب‌شده‌ای از زبان هنری است و نه می‌توان و نه مجاز هستیم که هنر را بی‌رویه به درون صفحات تزریق کنیم زیرا زبان خالص و ناب هنر، زبانی است مجرد و کریستالیزه، چنانچه بر نظم ستون‌های متن، تیترها و سوتیترها سوار شود، خاصیت رسانه‌ای مجله و روزنامه را از آن می‌گیرد و مناسباتی دیگر را بر صفحه حاکم می‌کند؛ دانستن این نکته که چند قطره از دریای زیبایی‌شناسی لازم است تا صفحه‌ای متعادل، زیبا و تاثیرگذار داشته باشیم، همه راز یک صفحه‌آرایی موثر و دلپذیر را تشکیل می‌دهد. شرط نخست در شکل‌گیری یک صفحه‌آرایی اصولی، دلربا و نافذ، رعایت «دستور کار» است. شاید به‌نظر عجیب بیاید که چرا از عامل «زیبایی» به‌عنوان شرط نخست یاد نمی‌کنیم. می‌توان چنین گفت: صفحه‌آرایی، یعنی تعدادی صفحه که پس از صحافی، بتوان آنها را ورق زد، دید و مطالعه کرد. اگر شرط نخست در صفحه‌آرایی بر زیبایی باشد تنها یک یا دو رکن از کارکرد صفحه‌آرایی به فعل در می‌آید: ورق‌زدن، دیدن... یا هردو اما رکن مهم کارکرد صفحه‌آرایی که تسهیل در امر خواندن یا به تعبیری «مدیریت قرائت متن» باشد، به فعل درنمی‌آید. زیبایی صرف، بیشتر به کار «دیدن» می‌آید و صفحات صرفا زیبا (بی‌اعتنا به انتقال محتوا و متظاهرانه)، هرچند هم که بسیار چشم‌نواز باشند اما بی‌تردید فعل «خواندن» را به‌عقب‌رانده و بیشتر میل «دیدن» را برمی‌انگیزند؛ این نوع از صفحه‌آرایی برای مجلات تخصصی مد، آرایش و گاهی مجلات عکس، کاربرد دارد، در چنین نشریاتی عنصر عکس بر عنصر کلمه غلبه دارد اما فراموش نکنیم که بسیاری از جلوه‌های هنر گرافیک از ترکیب و تلفیق دو عامل «نقش» و «نوشته» حاصل می‌شود؛ برای نمونه می‌توان به پوستر، طرح روی جلد، طراحی تمبر پستی، طراحی اسکناس، طراحی آگهی، بیلبورد و صفحه‌آرایی اشاره کرد، اما جز در مورد صفحه‌آرایی، اغلب گونه‌های هنر گرافیک تنها روی یک‌صفحه یا یک‌سطح عرضه می‌شوند؛ یعنی تعامل خلاق میان «نقش» و «نوشته» چه در پوستر، چه در ابعاد متریک یک‌بیلبورد و چه اندازه‌های کوچک یک تمبر پستی، الزاما روی یک صفحه یا سطح پدید می‌آید، اما در صفحه‌آرایی، اعم از صفحه‌آرایی بروشور، کاتالوگ، کتاب، انواع جزوات، مجلات و روزنامه‌ها، تعامل خلاق میان نقش و نوشته روی ده‌هاصفحه پی‌درپی باید تنظیم شود و به همین منظور رعایت «دستور کار» اجتناب‌ناپذیر است؛ چراکه اصولا روند کار صفحه‌آرایی باید تحت‌قاعده‌ای ثابت و مشخص باشد تا نظمی کلی و روالی ثابت در صفحات شکل بگیرد تا خواننده بتواند طبق این نظم، به صورت هدف‌دار مطلب یا مطالب دلخواهش را بیابد و مطالعه کند و این میسر نمی‌شود مگر با اعمال دستور کار، در واقع یک ارزیابی همه‌جانبه است که عوامل موثر در صفحه آرایی را انتظام می‌بخشد. مدیریت قرائت متن، تنها با مراعات دستور کار حاصل می‌شود. صفحه‌آرایی مدرن، در واقع نوعی مدیریت قرائت متن است، به‌طوری که با تمهیدات فنی و هنری می‌توان چشم مخاطب را به‌گونه‌ای مدیریت کرد تا مفاهیم موردنظر رسانه را آنچنان که ارباب جراید می‌خواهد، قرائت کند. عوامل موثر در صفحه‌آرایی عبارتند از: وحدت، تعادل، ریتم و تناسب که هریک از این عوامل در ترکیب‌بندی صفحات با قواعدی همچون: «تقدم‌وتاخر»، «تقارن»، «نامتقارن»، «تعادل وزنی»، «تعادل برپایه توجه»، «ضرب یا ریتم» و... تحقق پیدا می‌کند. دستور کار، تواتر مطلب ادامه‌دار را به‌صورتی منطقی در صفحات تنظیم و توزیع می‌کند، تا در پی آن حس همبستگی و تداوم در مخاطبان ایجاد شود. با چنین تمهیداتی مخاطب می‌تواند بدون رویت نام نشریه و صرفا از طریق شکل خاص آن، یک نشریه را از سایر نشریات بازشناسد. کاری که گرافیک روزنامه «شرق» را از سایر روزنامه‌ها متمایز می‌کند. از چنین منظری می‌توان گفت «دستور کار» روزنامه «شرق»، موجب می‌شود که عناصر موثر در صفحه‌آرایی این روزنامه؛ چشم مخاطب را به طرز موثری بر تصویر یا متن متوقف یا به حرکت وا دارد. با کمی دقت در انتشار پیوسته روزنامه «شرق»، مشاهده می‌کنیم که صفحه نخست روزنامه «شرق» از دستورکار آشنا و مشهور (وحدت، تعادل و تناسب) بیشترین بهره را می‌گیرد و به‌ندرت از قانون زیبایی‌شناسی موسوم به اصل تقارن نامتقارن استفاده می‌کند. رویکرد مدرن رسانه‌ای مورد نظر روزنامه «شرق» نشان می‌دهدکه صفحه‌آرایی در این رسانه مکتوب به قصد برقراری ارتباط صحیح‌تر و سریع‌تر با مخاطبان است اگر موضوع را از این منظر مورد توجه قرار دهیم که زیبایی‌شناسی صفحه اول «شرق» رویکردی متعادل و متقارن دارد، با همین رویکرد بصری آرام و متناسب توانسته در ارایه روی کیوسک‌های روزنامه‌فروشی، در میان هیاهوی بصری (بخوانید آلودگی بصری) انواع روزنامه‌ها، نجوای آرام و متعادلی را برگزیند که به سهولت چشم را به خود می‌خواند.
نکته ضروری که باید درباره رویکرد (وحدت، تعادل و تناسب) در زیبایی‌شناسی روزنامه «شرق»، یادآور شویم آن است که شاید عناصر وحدت، تعادل و تناسب در نقاشی مدرن زیاد اعمال نمی‌شود، اما در پردازش بصری یک روزنامه به استناد کاری که در صفحه اول «شرق» درحال تولید است، به‌درستی جواب داده است. رویکرد فعلی روزنامه «شرق» در طراحی صفحه نخست متعادلش، شاید در برخی شماره‌ها تکراری یا ملال‌آور به‌نظر برسد؛ بنابراین این دستاورد مهم را درپی داشته است که چیزی به آلودگی بصری روزانه ما نمی‌افزاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.