|

محمد رحمانیان:

تئاترهای تهران را شهرستانی‌ها بازی می‌کنند

جمال نوروزباقری: در همان روزهای اجرا (شهریور92) نمایش ترانه‌های قدیمی- محمد رحمانیان در تالار شمس ؛ «هوشنگ گلمکانی» در یادداشتی این نمایش را این‌گونه توصیف می‌کند:
وقتی در انتهای نمایش «ترانه‌های قدیمی»، تماشاگران همراه با خواننده و همه بازیگرانش که برای رِوِرانس بر صحنه آمده‌اند ترانه «بهار دل‌نشین» را می‌خوانند، این همسرایی تاکید موکدی می‌شود بر مضمون اصلی نمایش تازه محمد رحمانیان: نوستالژی.
این جان‌مایه نمایشی است متکی بر خاطره جمعی یک ملت از ترانه‌های محبوب و مورد علاقه‌شان که گاهی بدون آن‌که یادشان باشد آهنگساز و ترانه‌سرا و حتی خواننده‌شان کیست، آنها را بعضی وقت‌ها ناخودآگاه زمزمه می‌کنند. حال و درونشان را به روایت این ترانه‌ها ترجمه و بازگو می‌کنند؛ اگر نه برای کسی، گاهی حتی برای خودشان، همچون واگویه‌های تنهایی. در سرخوشی یا اندوه و اغلب - به تعبیر مصطفی مستور - هنگام مزمزه‌کردن «غم‌های دل‌پذیر». «ترانه‌های قدیمی» که محمد رحمانیان پس از چند سال مهاجرت با خود به ارمغان آورده، شاید به نوعی وصف حال خود او در غربت باشد.
در پی استقبال مخاطبان شهرهای مختلف ایران از موسیقی- نمایش «ترانه‌های قدیمی» به کارگردانی محمد رحمانیان، تور این موسیقی-نمایش پس از اجرای موفق در شهرهای شیراز، مشهد و تهران سرانجام به اصفهان رسید که قرار بود این موسیقی- نمایش روزهای 29 و 30 مهر در تالار هنر اصفهان روی صحنه برود اما به دلیل اعلام عزای عمومی اجرای این نمایش در این تاریخ‌ها لغو شد.
هنرمندان در پاسخ به محبت دوستداران خود، همان ساعت در محل سالن جمع شده بودند تا رسما آنها را برای یک تاریخ دیگر دعوت کنند. ترانه‌های قدیمی عنوان نمایشی است که محمد رحمانیان سال 90 در مراسم اختتامیه جشنواره‌ «فیلم شهر» اجرا کرد. پنج قطعه کوتاه نمایشی بود که همراه با هر یک قطعه‌ای موسیقی و یکی از ترانه‌های خاطره‌انگیز اجرا می‌شد. برخی تک‌گویی هستند و بعضی گفتگوهای دو نفره.
تمام این قطعات در مکان‌های مهم شهر تهران روایت می‌شود، مانند برج میلاد، امامزاده صالح، ترمینال شرق، کافه نادری و ... یعنی همه مکان‌هایی که بخشی از هویت تاریخی معماری تهران را توضیح می‌دهد.
همراه هر قطعه ، یک ترانه خاطره‌انگیز هم اجرا می‌شود که این قطعه‌ها توسط فردین خلعتبری هنرمند آهنگساز انتخاب شده و با اجرای زنده پیانوی سامان احتشامی و خوانندگی علی زند وکیل اجرا می‌شود.
علی عمرانی، مهتاب نصیرپور، حبیب رضایی، افشین هاشمی، علی سرابی، اشکان خطیبی، سحر دولتشاهی، بهاره مشیری و معصومه رحمانی بازیگران این نمایش هستند. حضور این هنرمندان در اصفهان بهانه خوبی است تا بهتر بتوانیم با آنها گفت‌وگو کنیم.
محمد رحمانیان نمایش‌نامه‌نویس، کارگردان تئاتر و مدرس تئاتر ایرانی است. رحمانیان طی سی سال فعالیت در عرصه تئاتر، نمایش‌های مختلفی را به روی صحنه برده‌است.
وی مدتی است که در کانادا اقامت دارد. با تاسیس «گروه تئاتر ونک» در این کشور، طی سال‌های اخیر آثاری چون «گلدون خانم» و «حالت چطوره مش رحیم» اثر اسماعیل خلج و همچنین «مرگ در پاییز» نوشته اکبر رادی را درخارج از ایران روی صحنه برده است.

تفاوت اجرا در استان تهران با سایر استان‌ها در چیست؟
وقتی که یک نمایش در بزرگترین مرکز تصمیم گیرنده در مورد تئاتر یا سینما، اجازه اجرا می‌گیرد یعنی تمام اجراها در تمام ایران و هرکجای جهان باید یکسان باشد. من در هر اجرایی که انجام دادم، می‌توانم ترانه‌های قدیمی را نام ببرم. در هر یکی از استان‌ها یک ممیزی مجدد شده است. یعنی من در شیراز یک نوع اجرا داشتم، در مشهد یک نوع اجرا دیگر و حالا در اصفهان امکان اجرا نشد. ولی متاسفانه هربار شکل ممیزی‌ها تغییر می‌کند در صورتی که این‌ها موظف هستند به شکلی که در تهران مجوز اجرا داده شده ، اجازه اجرا بدهند. من هم چون دیدم با یکی یا دو کلمه یا چند جمله می‌شود کار را حل کرد در واقع قبول کردم ولی راضی نیستم از این تغییرات.
نقش دولت در تئاتر ایران چگونه است؟
در همه جای دنیا، دولت نقش دارد اما در ایران پررنگ‌تر است. یعنی میزان دخالت دولت‌ها بسیار زیاد است و دلیل آن را نمی‌دانم. متوجه هستم به هر حال بخشی، به عنوان ممیزی در هر کشوری وجود دارد.
من در کانادا هم که زندگی می‌کنم این ممیزی‌ها وجود دارد. اما نسبت آن به دولت‌های دیگر که بودند کم یا زیاد می‌شود. اساسا این رویه، رویه غلطی است وتا زمانی که این رویه وجود داشته باشد ما در واقع شاهد پرش چشمگیری به سمت ارتقا کیفی آثار هنری و به خصوص تئاتر نخواهیم بود. باید کاری کرد تا هنرمندان راحت‌تر بتوانند؛ کار کنند، تصمیم بگیرند، بنویسند واجرا کنند.
تفاوت‌های کیفی نمایش‌های شهرستان‌ها با تهران در چیست؟
من تفاوت خاصی نمی‌بینم وفکر نمی‌کنم فرقی بین تئاتر شهرستان‌ها وتهران وجود داشته باشد، تئاتر خوب یا بد وجود دارد. در تهران یک عالمه کار بد اجرا می‌شود و در شهرستان‌ها یک عالمه کار خوب و برعکس آن.
در شهرستان‌ها کمی سخت‌تر است، چون نظارت‌ها سخت‌گیرانه‌تر است و بچه‌های شهرستان با شرایط دشوارتری نمایش خود را اجرا می‌کنند. وگرنه از نظر کیفی فرق چندانی نمی‌بینم. در جشنواره‌های تئاتر فجر شاهد هستیم که بچه‌های شهرستان اجراهایی می‌آورند که مو به تن آدم راست می‌کند. اجراهای قوی با طراحی صحنه قوی، بازی درست و کارگردانی و متن‌های بسیار خوب که موفق عمل می‌کنند.
این‌که در هر منطقه چه در مرکز و چه در خارج از مرکز ،کارهای خوب و قوی وجود دارد وکارهای ضعیف وپیش پا افتاده دیده می‌شود.
پس چرا بیشتر نگاه به مرکز است وشهرستان‌ها عقب نگه داشته می‌شوند؟
عقب افتاده نگه داشته نمی‌شوند. همین الان در تئاتر تهران بخش عمده را بچه‌های شهرستان تشکیل می‌دهند . تفاوت در این است که امکانات کمتری دارند و دولت، شهرداری‌ها و مراکز دیگر باید پا پیش گذاشته و سالن در اختیار گروه‌ها بگذارند تا شاهد کارهای خیلی خوبی باشیم. از همین استان اصفهان من یادم هست نمایش «الله هی» فریدون سورانی آمد، نمایش بسیار قوی بود. در پیش از انقلاب در جشنواره تئاتر شهرستان‌ها، بعد از آن هم تئاتر‌های قوی وخوبی از اصفهان و شهرهای دیگر دیدم. چون من هم داور بودم و هم دوره‌ای بازخوان متون. می‌دیدم که چه کارهای خوبی در حال اجرا است. من تفاوت خاصی نمی‌بینم اما حرف شما کاملا درست است که امکانات در شهرستان‌ها بسیار کم است.
تئاتر امروز را چگونه پیش‌بینی وارزیابی می‌کنید؟
من پیش بینی نمی‌کنم چون تئاتر جزء ضربه‌پذیر‌ترین هنرها به شمار می‌آید که با کم شدن و اضافه شدن یک مدیر در واقع کل سیستم تئاتر می‌تواند ارتقا پیدا کند یا ضربه ببیند و به دوره فطرت نزدیک بشود. همچنان که دوره طولانی دچار فطرت بوده. ولی من فکر می‌کنم که همچنان بدنه تئاتر ایران با استقامت وپایمردی سعی می‌کرد، حتی در آن دوران‌ها، چراغ تماشاخانه‌ها را روشن نگه دارد. چون به هر حال بچه‌های تئاتر چه در تهران و چه در سایر استان‌ها، پای میثاق خودشان با تماشاگر ایستاده‌ا‌ند و نمی‌گذارند این اتفاق بیافتد.
ترانه‌های قدیمی چه شاخصه و ویژگی خاصی نسبت به دیگر آثار شما دارد؟
یک نوع تئاتری بود که من از سال‌های پیش شروع کردم و اولین‌بار با نمایش مسافران که نمایشی بود درباره پنج زایر که به مسافرت مشهد می‌روند و داستان در این ارتباط بود و ترکیب آن نمایش‌ها با موسیقی بود.
موسیقی آن نمایش را سعید ذهنی ساخته بود. که بعدتر در زمینه دفاع مقدس، موسیقی نمایش لیلا را من نوشتم که آقای رضایی، خانم نصیر پور و خانم جهانپور بازی می‌کردند وعلیرضا افکاری و روزبه بمانی ترانه‌ها و آهنگ‌های آن را کار کردند. که آن هم یک شب بیشتر در جشنواره موسیقی فجر امکان اجرا پیدا نکرد. چند تا کار دیگر هم دارم در زمینه موسیقی نمایش مثل: موسیقی پروانه‌ها.
این ترانه‌های قدیمی و بعدتر ترانه‌های محلی در ادامه همان کارهاست. ترانه‌های قدیمی بر اساس سازه‌های شهر تهران نوشته‌ام همه آن چیزی که یک شهر تبدیل به یک شهر می‌کند. من مثلا بخواهم از اصفهان سخن بگویم یک سازه‌های مشخص شهری دارد که می‌توان به آنها اشاره کرد و از این طریق اصفهان را نسبت به بقیه شهرها خاص کرد.
تهران ودیگر شهرها هم همین موقعیت را دارند. بعد از سازه‌های شهری تهران و تلفیق آن با ترانه‌های نوستالژیک و قدیمی کار کردم که متاسفانه نشد در اصفهان اجرا کنم و امیدوارم که بعد از ایام عزاداری محرم وصفر بتوانیم برگردیم و این نمایش را در هفته وحدت به اجرا بگذاریم.
جمال نوروزباقری: در همان روزهای اجرا (شهریور92) نمایش ترانه‌های قدیمی- محمد رحمانیان در تالار شمس ؛ «هوشنگ گلمکانی» در یادداشتی این نمایش را این‌گونه توصیف می‌کند:
وقتی در انتهای نمایش «ترانه‌های قدیمی»، تماشاگران همراه با خواننده و همه بازیگرانش که برای رِوِرانس بر صحنه آمده‌اند ترانه «بهار دل‌نشین» را می‌خوانند، این همسرایی تاکید موکدی می‌شود بر مضمون اصلی نمایش تازه محمد رحمانیان: نوستالژی.
این جان‌مایه نمایشی است متکی بر خاطره جمعی یک ملت از ترانه‌های محبوب و مورد علاقه‌شان که گاهی بدون آن‌که یادشان باشد آهنگساز و ترانه‌سرا و حتی خواننده‌شان کیست، آنها را بعضی وقت‌ها ناخودآگاه زمزمه می‌کنند. حال و درونشان را به روایت این ترانه‌ها ترجمه و بازگو می‌کنند؛ اگر نه برای کسی، گاهی حتی برای خودشان، همچون واگویه‌های تنهایی. در سرخوشی یا اندوه و اغلب - به تعبیر مصطفی مستور - هنگام مزمزه‌کردن «غم‌های دل‌پذیر». «ترانه‌های قدیمی» که محمد رحمانیان پس از چند سال مهاجرت با خود به ارمغان آورده، شاید به نوعی وصف حال خود او در غربت باشد.
در پی استقبال مخاطبان شهرهای مختلف ایران از موسیقی- نمایش «ترانه‌های قدیمی» به کارگردانی محمد رحمانیان، تور این موسیقی-نمایش پس از اجرای موفق در شهرهای شیراز، مشهد و تهران سرانجام به اصفهان رسید که قرار بود این موسیقی- نمایش روزهای 29 و 30 مهر در تالار هنر اصفهان روی صحنه برود اما به دلیل اعلام عزای عمومی اجرای این نمایش در این تاریخ‌ها لغو شد.
هنرمندان در پاسخ به محبت دوستداران خود، همان ساعت در محل سالن جمع شده بودند تا رسما آنها را برای یک تاریخ دیگر دعوت کنند. ترانه‌های قدیمی عنوان نمایشی است که محمد رحمانیان سال 90 در مراسم اختتامیه جشنواره‌ «فیلم شهر» اجرا کرد. پنج قطعه کوتاه نمایشی بود که همراه با هر یک قطعه‌ای موسیقی و یکی از ترانه‌های خاطره‌انگیز اجرا می‌شد. برخی تک‌گویی هستند و بعضی گفتگوهای دو نفره.
تمام این قطعات در مکان‌های مهم شهر تهران روایت می‌شود، مانند برج میلاد، امامزاده صالح، ترمینال شرق، کافه نادری و ... یعنی همه مکان‌هایی که بخشی از هویت تاریخی معماری تهران را توضیح می‌دهد.
همراه هر قطعه ، یک ترانه خاطره‌انگیز هم اجرا می‌شود که این قطعه‌ها توسط فردین خلعتبری هنرمند آهنگساز انتخاب شده و با اجرای زنده پیانوی سامان احتشامی و خوانندگی علی زند وکیل اجرا می‌شود.
علی عمرانی، مهتاب نصیرپور، حبیب رضایی، افشین هاشمی، علی سرابی، اشکان خطیبی، سحر دولتشاهی، بهاره مشیری و معصومه رحمانی بازیگران این نمایش هستند. حضور این هنرمندان در اصفهان بهانه خوبی است تا بهتر بتوانیم با آنها گفت‌وگو کنیم.
محمد رحمانیان نمایش‌نامه‌نویس، کارگردان تئاتر و مدرس تئاتر ایرانی است. رحمانیان طی سی سال فعالیت در عرصه تئاتر، نمایش‌های مختلفی را به روی صحنه برده‌است.
وی مدتی است که در کانادا اقامت دارد. با تاسیس «گروه تئاتر ونک» در این کشور، طی سال‌های اخیر آثاری چون «گلدون خانم» و «حالت چطوره مش رحیم» اثر اسماعیل خلج و همچنین «مرگ در پاییز» نوشته اکبر رادی را درخارج از ایران روی صحنه برده است.

تفاوت اجرا در استان تهران با سایر استان‌ها در چیست؟
وقتی که یک نمایش در بزرگترین مرکز تصمیم گیرنده در مورد تئاتر یا سینما، اجازه اجرا می‌گیرد یعنی تمام اجراها در تمام ایران و هرکجای جهان باید یکسان باشد. من در هر اجرایی که انجام دادم، می‌توانم ترانه‌های قدیمی را نام ببرم. در هر یکی از استان‌ها یک ممیزی مجدد شده است. یعنی من در شیراز یک نوع اجرا داشتم، در مشهد یک نوع اجرا دیگر و حالا در اصفهان امکان اجرا نشد. ولی متاسفانه هربار شکل ممیزی‌ها تغییر می‌کند در صورتی که این‌ها موظف هستند به شکلی که در تهران مجوز اجرا داده شده ، اجازه اجرا بدهند. من هم چون دیدم با یکی یا دو کلمه یا چند جمله می‌شود کار را حل کرد در واقع قبول کردم ولی راضی نیستم از این تغییرات.
نقش دولت در تئاتر ایران چگونه است؟
در همه جای دنیا، دولت نقش دارد اما در ایران پررنگ‌تر است. یعنی میزان دخالت دولت‌ها بسیار زیاد است و دلیل آن را نمی‌دانم. متوجه هستم به هر حال بخشی، به عنوان ممیزی در هر کشوری وجود دارد.
من در کانادا هم که زندگی می‌کنم این ممیزی‌ها وجود دارد. اما نسبت آن به دولت‌های دیگر که بودند کم یا زیاد می‌شود. اساسا این رویه، رویه غلطی است وتا زمانی که این رویه وجود داشته باشد ما در واقع شاهد پرش چشمگیری به سمت ارتقا کیفی آثار هنری و به خصوص تئاتر نخواهیم بود. باید کاری کرد تا هنرمندان راحت‌تر بتوانند؛ کار کنند، تصمیم بگیرند، بنویسند واجرا کنند.
تفاوت‌های کیفی نمایش‌های شهرستان‌ها با تهران در چیست؟
من تفاوت خاصی نمی‌بینم وفکر نمی‌کنم فرقی بین تئاتر شهرستان‌ها وتهران وجود داشته باشد، تئاتر خوب یا بد وجود دارد. در تهران یک عالمه کار بد اجرا می‌شود و در شهرستان‌ها یک عالمه کار خوب و برعکس آن.
در شهرستان‌ها کمی سخت‌تر است، چون نظارت‌ها سخت‌گیرانه‌تر است و بچه‌های شهرستان با شرایط دشوارتری نمایش خود را اجرا می‌کنند. وگرنه از نظر کیفی فرق چندانی نمی‌بینم. در جشنواره‌های تئاتر فجر شاهد هستیم که بچه‌های شهرستان اجراهایی می‌آورند که مو به تن آدم راست می‌کند. اجراهای قوی با طراحی صحنه قوی، بازی درست و کارگردانی و متن‌های بسیار خوب که موفق عمل می‌کنند.
این‌که در هر منطقه چه در مرکز و چه در خارج از مرکز ،کارهای خوب و قوی وجود دارد وکارهای ضعیف وپیش پا افتاده دیده می‌شود.
پس چرا بیشتر نگاه به مرکز است وشهرستان‌ها عقب نگه داشته می‌شوند؟
عقب افتاده نگه داشته نمی‌شوند. همین الان در تئاتر تهران بخش عمده را بچه‌های شهرستان تشکیل می‌دهند . تفاوت در این است که امکانات کمتری دارند و دولت، شهرداری‌ها و مراکز دیگر باید پا پیش گذاشته و سالن در اختیار گروه‌ها بگذارند تا شاهد کارهای خیلی خوبی باشیم. از همین استان اصفهان من یادم هست نمایش «الله هی» فریدون سورانی آمد، نمایش بسیار قوی بود. در پیش از انقلاب در جشنواره تئاتر شهرستان‌ها، بعد از آن هم تئاتر‌های قوی وخوبی از اصفهان و شهرهای دیگر دیدم. چون من هم داور بودم و هم دوره‌ای بازخوان متون. می‌دیدم که چه کارهای خوبی در حال اجرا است. من تفاوت خاصی نمی‌بینم اما حرف شما کاملا درست است که امکانات در شهرستان‌ها بسیار کم است.
تئاتر امروز را چگونه پیش‌بینی وارزیابی می‌کنید؟
من پیش بینی نمی‌کنم چون تئاتر جزء ضربه‌پذیر‌ترین هنرها به شمار می‌آید که با کم شدن و اضافه شدن یک مدیر در واقع کل سیستم تئاتر می‌تواند ارتقا پیدا کند یا ضربه ببیند و به دوره فطرت نزدیک بشود. همچنان که دوره طولانی دچار فطرت بوده. ولی من فکر می‌کنم که همچنان بدنه تئاتر ایران با استقامت وپایمردی سعی می‌کرد، حتی در آن دوران‌ها، چراغ تماشاخانه‌ها را روشن نگه دارد. چون به هر حال بچه‌های تئاتر چه در تهران و چه در سایر استان‌ها، پای میثاق خودشان با تماشاگر ایستاده‌ا‌ند و نمی‌گذارند این اتفاق بیافتد.
ترانه‌های قدیمی چه شاخصه و ویژگی خاصی نسبت به دیگر آثار شما دارد؟
یک نوع تئاتری بود که من از سال‌های پیش شروع کردم و اولین‌بار با نمایش مسافران که نمایشی بود درباره پنج زایر که به مسافرت مشهد می‌روند و داستان در این ارتباط بود و ترکیب آن نمایش‌ها با موسیقی بود.
موسیقی آن نمایش را سعید ذهنی ساخته بود. که بعدتر در زمینه دفاع مقدس، موسیقی نمایش لیلا را من نوشتم که آقای رضایی، خانم نصیر پور و خانم جهانپور بازی می‌کردند وعلیرضا افکاری و روزبه بمانی ترانه‌ها و آهنگ‌های آن را کار کردند. که آن هم یک شب بیشتر در جشنواره موسیقی فجر امکان اجرا پیدا نکرد. چند تا کار دیگر هم دارم در زمینه موسیقی نمایش مثل: موسیقی پروانه‌ها.
این ترانه‌های قدیمی و بعدتر ترانه‌های محلی در ادامه همان کارهاست. ترانه‌های قدیمی بر اساس سازه‌های شهر تهران نوشته‌ام همه آن چیزی که یک شهر تبدیل به یک شهر می‌کند. من مثلا بخواهم از اصفهان سخن بگویم یک سازه‌های مشخص شهری دارد که می‌توان به آنها اشاره کرد و از این طریق اصفهان را نسبت به بقیه شهرها خاص کرد.
تهران ودیگر شهرها هم همین موقعیت را دارند. بعد از سازه‌های شهری تهران و تلفیق آن با ترانه‌های نوستالژیک و قدیمی کار کردم که متاسفانه نشد در اصفهان اجرا کنم و امیدوارم که بعد از ایام عزاداری محرم وصفر بتوانیم برگردیم و این نمایش را در هفته وحدت به اجرا بگذاریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.