رهبری کودکان بر سینمای کودک، شکست خورد!
قاضینظام: خاطره رفتن به سینما، فراموش شد
جمال نوروزباقری: مسایل فيلمنامه براي کودکان در سينماي ايران پيش از هر چيز استعارهاي است که درآن، ناآگاهي، پراکندگي، تلاطم ، چندپارگي و مشکلات عديده جامعه جوشان ما تجلي مييابد.
ما در يک دوران پرتلاطم و گذار طوفاني هستيم و هميشه چنين است که رويداد نويي رخ ميدهد و چيزها سرجايشان نيستند و هميشه چنين است که ما ميفهميم هنوز آگاهي کافي از خودمان نداريم. اين درباره فيلمنامههاي سينماي کودک هم صادق است. ما کودکانمان را نميشناسيم، زيرا آنها هم متلون و گوناگون و تثبيت نشدهاند و مثل ديگران در جوش و تغييرند. آنها در فضاي متفاوت زندگي ميکنند.
فيلمنامه نيرومند سينماي کودک، محصول قصههايي است که بتوانند ضعف تکنولوژي، ضعف کارگرداني، ضعف سرمايه ، تهيه کننده و مسایل نظام اقتصادي و مداخلات دولتي و غيره را جبران کنند و بايد استوار بر آگاهيهاي کارآمد باشد. در حوزه نوشتن براي سينماي کودک متاسفانه قبل از هر چيز بايد گفت ما با افقهاي کوتاه معنوي و نگرشهاي سطحي از هر چيز؛ از شخصيت، روايت، فانتزي، تخيل و روان شناسي کودک سروکار داريم.
غالبا ما با مشتي کليشههاي نخنما و سرهمبندي قصههاي تابع الگوهاي ثابت، مايل هستيم موفقيت چند فيلم عامه پسند سينماي کودک را تکرار کنيم که نميشود. و اينها تازه جدا از همه مشکلاتي است که ضعف سرمايه، عدم توسعه ، نارسايي تکنولوژي توليد فيلم، مشکلات پخش و انواع بحرانها و چالشها بر سينماي کودک تحميل ميکند.
ميگويند فيلمنامههاي فيلمهاي کودک، در ايران هزار و يک مشکل دارند. ميپرسند علت بحران فيلمنامه سينماي کودک چيست؟ و پنداشته ميشود سينماي کودک ايران با حل مشکل فيلمنامه، بحرانهايش را سپري خواهد کرد. همه ميدانند پيدايش فيلمنامههاي جذاب در غرب، با توسعه سنت رمان و داستانگويي مدرن، پيوندي ناگسستني دارد.
ما هم قبول داريم سنت رماننويسي، با توسعه جامعه مدرن و زندگي شهري مدرن، تغيير ميدان ديد نسبت به انسان، تحول مناسبات فردي و اجتماعي، تغيير تفکر نسبت به شخصيت انسان، رشد علوم انساني جديد، توسعه جامعهشناسي، روانشناسي، انسانشناسي، توسعه سرمايهداري، تاسيس نهادهاي مدرن، توليد کالا و تبديل داستان به کالاي پرفروش و در واقع با تحولات اقتصادي - سياسي و فرهنگي - علمي جهان مدرن پيوند گسست ناپذير دارد. فيلمنامههاي فيلمهاي کودکان هم با رمانهاي کودکان و رمان کودکان با رشد جامعه مدرن پيوسته و در هم تافته است. پس اولا صحبت انتزاعي درباره بحران فيلمنامه يک سر نادرست است و ثانيا چنانچه اين بحران وجود داشته باشد آن را بايد درست تفسير کرد؛ يعني بحران فيلمنامه، در واقع جدا از بحرانهاي مزمن ساختاري جامعه ما نيست. فيلمنامه کودکان ما هرگز علت مشکلات سينماي کودک محسوب نميشود و هم دوش ديگر مسایل سينماي کودک است. اعم از ضعف توسعه مدرن، ضعف توليد تفکر مدرن، ضعف روانشناسي اجتماعي و فردي مردم ايران، ضعف انسانشناسي شهري در ايران، ضعف شناخت مسایل کودکان و آموزش و سرگرميشان، ضعف اقتصادي، ضعف سرمايه، وضعيت بخش خصوصي و هزاران بحران مربوط به توليد و پخش فيلم از مسایل فني تا معنوي و از ابزار تا سالن سينما، از وضع سينما در ايران و ارتباطش با تلويزيون و رواج ويدیو ، شبکه نمایش خانگی و غيره.
زماني که به طور انتزاعي به مساله فيلمنامه ميپردازيم، در واقع در حال تحريف مسایل جدي هستيم و اگر قصد و اراده اصلاح وجود دارد، بدون تعيين نسبت مسایل فيلمنامه در سينماي کودک با مسایل کلان و بحرانهاي مزمن بنيادين اين تغيير و تحول ممکن نيست و مسایل همچنان باقي خواهد ماند. علی اکبر قاضی نظام را همچنان به عنوان نویسنده فیلمنامه فیلم تحسین شده نیاز1367 (علیرضا داوود نژاد) میشناسند که توانست عناوینی چون ؛ برنده دیپلم افتخار به عنوان بهترین فیلمنامه در هفتمین جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان اصفهان ، برنده لوح بلورین بهترین فیلمنامه از سوی کانون فیلمنامهنویسان و بهترین فیلمنامه از سوی منتقدین سینمایی را برای خود کسب کند. او علاوه بر فیلمنامهنویسی حرفهای در شوراهای مختلفی حضور داشته و تجربه داوری جشنوارههای گوناگون نیز داشته است. تدریس فیلمنامهنویسی یکی دیگر از فعالیتهای مستمر اوست. وی در بیست وهشتمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان جزء هیات انتخاب پنجمین مسابقه فیلمنامهنویسی بود. این فیلمنامهنویس مستقل پس از نگارش آثاری چون پایان کودکی کمال تبریزی و... که بیشتر آنها به مسایل نوجوانان میپردازند، سال گذشته با پنج ستاره، ساخته مهشید افشارزاده و با شرکت شهاب حسینی، در جشنواره فجر حضور داشت. قصد داریم تا با حضور ایشان به بررسی بیشتر سینمای کودک و عنصر فیلمنامه بپردازیم، لطفا تا پایان همراه ما باشید.
فیلمنامه کودک باید دارای چه مشخصهها و ویژگیهایی باشد؟
کودکان ونوجوانان طیف بسیار وسیع سنی را در بر میگیرد که با افزایش سن و نوع جنس، قطعا نیازهای آنها تفاوت خواهد کرد. چنانچه فیلمنامه نویس شناخت و درک درستی از سن مخاطب خود و نیازهای رو حی، روانی و رشد شخصیت آنها در زمان خود داشته باشد، می تواند بر مبنای آن فیلمنامهای بنویسد که پاسخگوی خواستههای او باشد.
زمان عامل بسیار مهمی است، زیرا نیازهای دیروز و امروز آنها تفاوت بسیار اساسی دارد. با توجه به شناخت او از مقوله سینما و دیدن فیلمهای مختلف وهوش سرشار و دسترسی او به دنیایی پر از اطلاعات ، دیگر به قصههای سادهانگارانه و سهل نمیتوانیم پای او را به سینما باز کنیم.
هر رده سنی، فیلمنامه خاص خود را میطلبد . خردسالان و کودکان قطعا از افسانهها لذت بسیاری خواهند برد تا نوجوانان که با سلیقههای مختلف فیلمهای متفاوتی را انتخاب خواهند کرد.
بزرگترین مشکل سینما کودک آیا تنها نبود فیلمنامه است؟
همچنان که مشکل سینمای بزرگسال ما فقط منوط به عدم فیلمنامه خوب نیست ، سینمای کودک ما هم از این قاعده مستثنی نیست. فیلمنامه در همه حال نقش بهسزایی در تولید یک فیلم خوب و موقعیت آن در گیشه دارد. اما آیا صرف نگارش یک فیلمنامه خوب مشکلات سینمای ما را حل خواهد کرد؟ میزان تولیدات ما با سالن های نمایش فیلم در محدوده جغرافیایی هر استان و تعداد جمعیت و اکران فیلمها و قیمت بلیط با توجه به وضعیت اقتصادی، نسبت درستی دارد؟ حال در سینمای کودک ، چه تعداد از کودکان و نوجوانانی که این سینما متعلق به آنهاست برای سینما هزینه میکنند؟ چه مقدار پدر ومادر واولیای مدرسه، برای رفتن آنها به سینما وقت میگذارند؟ هنوز در تهران بچههایی را داریم که تاکنون سینما نرفتهاند. باور کردنش سخت است . شکوه و لذت و خاطره رفتن به سینما با پدر ، مادر ، خواهر ، برادر و دسته جمعی فراموش نشدنی است. اما آیا این فرصت در این شرایط فراهم میشود؟
در این سالها چه سرمایهگذاری برای فیلمنامهنویسان حرفهای سینمای کودک شده است تا آنها فارغ از هر مسالهای خلاقیت خویش را بهکار بگیرند واین سینما جان تازهای بگیرد. آیا امکان تولید فیلمهایی که امکانات طراحی صحنه خوب و جذاب داشته باشندو یا انیمیشنهایی که بتواند با دنیا رقابت کند وجود دارد تا خلاقیت نویسنده بدون دغدغه تولید آن، شکوفا شود وکاری جذاب بنویسد؟خیر.
آیا میتوان گفت که برگزاری جشنواره کودک، میتواند مشکل سینما را حل کند؟
برگزاری جشنواره کودک اگر هدفمند باشد و از تجربیات دست اندرکاران سینمای کودک ونوجوان استفاده کند میتواند بسیاری از مشکلات را حل کند، اما اگر فقط مساله برگزار کردن جشنواره و دادن اطلاعات و آمار به مسوولان باشد همان میشود که در دورههای قبل اتفاق افتاد. هرزمان نزدیک به جشنواره که می شود به برخی افراد میگویند اگر سناریو کودک دارید، شروع کنید.
اصلا نمیدانیم که این دوستان سینمای کودک و نوجوان را میشناسند یا نه! در صورتی که تولید فیلم برای این گروه سنی به مراتب سختتر از بزرگسالان است، زیرا که باید پارامترهای بسیار متفاوتی درنظر گرفته شود.
آیا نویسندگان و سازندگان آثار کودک، از ادبیات کهن وداستانهای فولکلور استفاده میکنند؟ دلیل آن چیست؟
بیشک ما از پشتوانه ادبی غنی برخورداریم که میتواند دستمایه خوبی برای فیلمنامهنویسان و فیلمسازان قرار گیرد، به شرطی که یک نگاه امروزی داشته باشیم و آن را به گونهای بنویسیم و بسازیم که مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند.
ادبیات کهن و داستانهای فولکلوریک هر کشوری ارزش والایی دارد و استفاده از آنها بهوسیله هنر هفتم میتواند بسیار اثرگذار باشد.
لیکن باید توجه داشته باشیم که از تکنیکهای روز دنیا بهره ببریم، اما متاسفانه چون این امر میسر نمیشود و هزینه بسیار بالایی را میطلبد از نگارش و تولید آن پرهیز میکنیم.
به نظر شما مدیریت صحیح سینمای کودک باید توسط کدام بخش( دولتی یا خصوصی)انجام بگیرد؟
در سینمای ایران بخش خصوصی بهواقع چه جایگاهی دارد، آیا بدون مشارکت دولت و ارگانهای مختلف میتواند به حیات خود ادامه دهد؟چه درصدی از تولیدات ما متعلق به بخش خصوصی است که حال ما این انتظار را از سینمای کودک داشته باشیم.
فقر تولید در حوزه کودک ناشی از چیست؟
مهمترین مسالهای که به این امر میانجامد ، عدم اکران مناسب و به موقع فیلمهای کودک و نوجوان است. اگر یک گروه سینمایی را در طول سال به آن اختصاص بدهیم امکان تولید را افزایش خواهیم داد.
امروز به عنوان یک راهکار، چه کاری میتوانیم انجام دهیم تا کودکان به سینما بروند؟
برای بهدست آوردن یک راهکار جامع و مناسب باید فعالیتهایی که در طول این سالها انجام شده و نقاط قوت و ضعف آن را با دست اندرکاران سینمای کودک بررسی کنیم.
ما در يک دوران پرتلاطم و گذار طوفاني هستيم و هميشه چنين است که رويداد نويي رخ ميدهد و چيزها سرجايشان نيستند و هميشه چنين است که ما ميفهميم هنوز آگاهي کافي از خودمان نداريم. اين درباره فيلمنامههاي سينماي کودک هم صادق است. ما کودکانمان را نميشناسيم، زيرا آنها هم متلون و گوناگون و تثبيت نشدهاند و مثل ديگران در جوش و تغييرند. آنها در فضاي متفاوت زندگي ميکنند.
فيلمنامه نيرومند سينماي کودک، محصول قصههايي است که بتوانند ضعف تکنولوژي، ضعف کارگرداني، ضعف سرمايه ، تهيه کننده و مسایل نظام اقتصادي و مداخلات دولتي و غيره را جبران کنند و بايد استوار بر آگاهيهاي کارآمد باشد. در حوزه نوشتن براي سينماي کودک متاسفانه قبل از هر چيز بايد گفت ما با افقهاي کوتاه معنوي و نگرشهاي سطحي از هر چيز؛ از شخصيت، روايت، فانتزي، تخيل و روان شناسي کودک سروکار داريم.
غالبا ما با مشتي کليشههاي نخنما و سرهمبندي قصههاي تابع الگوهاي ثابت، مايل هستيم موفقيت چند فيلم عامه پسند سينماي کودک را تکرار کنيم که نميشود. و اينها تازه جدا از همه مشکلاتي است که ضعف سرمايه، عدم توسعه ، نارسايي تکنولوژي توليد فيلم، مشکلات پخش و انواع بحرانها و چالشها بر سينماي کودک تحميل ميکند.
ميگويند فيلمنامههاي فيلمهاي کودک، در ايران هزار و يک مشکل دارند. ميپرسند علت بحران فيلمنامه سينماي کودک چيست؟ و پنداشته ميشود سينماي کودک ايران با حل مشکل فيلمنامه، بحرانهايش را سپري خواهد کرد. همه ميدانند پيدايش فيلمنامههاي جذاب در غرب، با توسعه سنت رمان و داستانگويي مدرن، پيوندي ناگسستني دارد.
ما هم قبول داريم سنت رماننويسي، با توسعه جامعه مدرن و زندگي شهري مدرن، تغيير ميدان ديد نسبت به انسان، تحول مناسبات فردي و اجتماعي، تغيير تفکر نسبت به شخصيت انسان، رشد علوم انساني جديد، توسعه جامعهشناسي، روانشناسي، انسانشناسي، توسعه سرمايهداري، تاسيس نهادهاي مدرن، توليد کالا و تبديل داستان به کالاي پرفروش و در واقع با تحولات اقتصادي - سياسي و فرهنگي - علمي جهان مدرن پيوند گسست ناپذير دارد. فيلمنامههاي فيلمهاي کودکان هم با رمانهاي کودکان و رمان کودکان با رشد جامعه مدرن پيوسته و در هم تافته است. پس اولا صحبت انتزاعي درباره بحران فيلمنامه يک سر نادرست است و ثانيا چنانچه اين بحران وجود داشته باشد آن را بايد درست تفسير کرد؛ يعني بحران فيلمنامه، در واقع جدا از بحرانهاي مزمن ساختاري جامعه ما نيست. فيلمنامه کودکان ما هرگز علت مشکلات سينماي کودک محسوب نميشود و هم دوش ديگر مسایل سينماي کودک است. اعم از ضعف توسعه مدرن، ضعف توليد تفکر مدرن، ضعف روانشناسي اجتماعي و فردي مردم ايران، ضعف انسانشناسي شهري در ايران، ضعف شناخت مسایل کودکان و آموزش و سرگرميشان، ضعف اقتصادي، ضعف سرمايه، وضعيت بخش خصوصي و هزاران بحران مربوط به توليد و پخش فيلم از مسایل فني تا معنوي و از ابزار تا سالن سينما، از وضع سينما در ايران و ارتباطش با تلويزيون و رواج ويدیو ، شبکه نمایش خانگی و غيره.
زماني که به طور انتزاعي به مساله فيلمنامه ميپردازيم، در واقع در حال تحريف مسایل جدي هستيم و اگر قصد و اراده اصلاح وجود دارد، بدون تعيين نسبت مسایل فيلمنامه در سينماي کودک با مسایل کلان و بحرانهاي مزمن بنيادين اين تغيير و تحول ممکن نيست و مسایل همچنان باقي خواهد ماند. علی اکبر قاضی نظام را همچنان به عنوان نویسنده فیلمنامه فیلم تحسین شده نیاز1367 (علیرضا داوود نژاد) میشناسند که توانست عناوینی چون ؛ برنده دیپلم افتخار به عنوان بهترین فیلمنامه در هفتمین جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان اصفهان ، برنده لوح بلورین بهترین فیلمنامه از سوی کانون فیلمنامهنویسان و بهترین فیلمنامه از سوی منتقدین سینمایی را برای خود کسب کند. او علاوه بر فیلمنامهنویسی حرفهای در شوراهای مختلفی حضور داشته و تجربه داوری جشنوارههای گوناگون نیز داشته است. تدریس فیلمنامهنویسی یکی دیگر از فعالیتهای مستمر اوست. وی در بیست وهشتمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان جزء هیات انتخاب پنجمین مسابقه فیلمنامهنویسی بود. این فیلمنامهنویس مستقل پس از نگارش آثاری چون پایان کودکی کمال تبریزی و... که بیشتر آنها به مسایل نوجوانان میپردازند، سال گذشته با پنج ستاره، ساخته مهشید افشارزاده و با شرکت شهاب حسینی، در جشنواره فجر حضور داشت. قصد داریم تا با حضور ایشان به بررسی بیشتر سینمای کودک و عنصر فیلمنامه بپردازیم، لطفا تا پایان همراه ما باشید.
فیلمنامه کودک باید دارای چه مشخصهها و ویژگیهایی باشد؟
کودکان ونوجوانان طیف بسیار وسیع سنی را در بر میگیرد که با افزایش سن و نوع جنس، قطعا نیازهای آنها تفاوت خواهد کرد. چنانچه فیلمنامه نویس شناخت و درک درستی از سن مخاطب خود و نیازهای رو حی، روانی و رشد شخصیت آنها در زمان خود داشته باشد، می تواند بر مبنای آن فیلمنامهای بنویسد که پاسخگوی خواستههای او باشد.
زمان عامل بسیار مهمی است، زیرا نیازهای دیروز و امروز آنها تفاوت بسیار اساسی دارد. با توجه به شناخت او از مقوله سینما و دیدن فیلمهای مختلف وهوش سرشار و دسترسی او به دنیایی پر از اطلاعات ، دیگر به قصههای سادهانگارانه و سهل نمیتوانیم پای او را به سینما باز کنیم.
هر رده سنی، فیلمنامه خاص خود را میطلبد . خردسالان و کودکان قطعا از افسانهها لذت بسیاری خواهند برد تا نوجوانان که با سلیقههای مختلف فیلمهای متفاوتی را انتخاب خواهند کرد.
بزرگترین مشکل سینما کودک آیا تنها نبود فیلمنامه است؟
همچنان که مشکل سینمای بزرگسال ما فقط منوط به عدم فیلمنامه خوب نیست ، سینمای کودک ما هم از این قاعده مستثنی نیست. فیلمنامه در همه حال نقش بهسزایی در تولید یک فیلم خوب و موقعیت آن در گیشه دارد. اما آیا صرف نگارش یک فیلمنامه خوب مشکلات سینمای ما را حل خواهد کرد؟ میزان تولیدات ما با سالن های نمایش فیلم در محدوده جغرافیایی هر استان و تعداد جمعیت و اکران فیلمها و قیمت بلیط با توجه به وضعیت اقتصادی، نسبت درستی دارد؟ حال در سینمای کودک ، چه تعداد از کودکان و نوجوانانی که این سینما متعلق به آنهاست برای سینما هزینه میکنند؟ چه مقدار پدر ومادر واولیای مدرسه، برای رفتن آنها به سینما وقت میگذارند؟ هنوز در تهران بچههایی را داریم که تاکنون سینما نرفتهاند. باور کردنش سخت است . شکوه و لذت و خاطره رفتن به سینما با پدر ، مادر ، خواهر ، برادر و دسته جمعی فراموش نشدنی است. اما آیا این فرصت در این شرایط فراهم میشود؟
در این سالها چه سرمایهگذاری برای فیلمنامهنویسان حرفهای سینمای کودک شده است تا آنها فارغ از هر مسالهای خلاقیت خویش را بهکار بگیرند واین سینما جان تازهای بگیرد. آیا امکان تولید فیلمهایی که امکانات طراحی صحنه خوب و جذاب داشته باشندو یا انیمیشنهایی که بتواند با دنیا رقابت کند وجود دارد تا خلاقیت نویسنده بدون دغدغه تولید آن، شکوفا شود وکاری جذاب بنویسد؟خیر.
آیا میتوان گفت که برگزاری جشنواره کودک، میتواند مشکل سینما را حل کند؟
برگزاری جشنواره کودک اگر هدفمند باشد و از تجربیات دست اندرکاران سینمای کودک ونوجوان استفاده کند میتواند بسیاری از مشکلات را حل کند، اما اگر فقط مساله برگزار کردن جشنواره و دادن اطلاعات و آمار به مسوولان باشد همان میشود که در دورههای قبل اتفاق افتاد. هرزمان نزدیک به جشنواره که می شود به برخی افراد میگویند اگر سناریو کودک دارید، شروع کنید.
اصلا نمیدانیم که این دوستان سینمای کودک و نوجوان را میشناسند یا نه! در صورتی که تولید فیلم برای این گروه سنی به مراتب سختتر از بزرگسالان است، زیرا که باید پارامترهای بسیار متفاوتی درنظر گرفته شود.
آیا نویسندگان و سازندگان آثار کودک، از ادبیات کهن وداستانهای فولکلور استفاده میکنند؟ دلیل آن چیست؟
بیشک ما از پشتوانه ادبی غنی برخورداریم که میتواند دستمایه خوبی برای فیلمنامهنویسان و فیلمسازان قرار گیرد، به شرطی که یک نگاه امروزی داشته باشیم و آن را به گونهای بنویسیم و بسازیم که مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند.
ادبیات کهن و داستانهای فولکلوریک هر کشوری ارزش والایی دارد و استفاده از آنها بهوسیله هنر هفتم میتواند بسیار اثرگذار باشد.
لیکن باید توجه داشته باشیم که از تکنیکهای روز دنیا بهره ببریم، اما متاسفانه چون این امر میسر نمیشود و هزینه بسیار بالایی را میطلبد از نگارش و تولید آن پرهیز میکنیم.
به نظر شما مدیریت صحیح سینمای کودک باید توسط کدام بخش( دولتی یا خصوصی)انجام بگیرد؟
در سینمای ایران بخش خصوصی بهواقع چه جایگاهی دارد، آیا بدون مشارکت دولت و ارگانهای مختلف میتواند به حیات خود ادامه دهد؟چه درصدی از تولیدات ما متعلق به بخش خصوصی است که حال ما این انتظار را از سینمای کودک داشته باشیم.
فقر تولید در حوزه کودک ناشی از چیست؟
مهمترین مسالهای که به این امر میانجامد ، عدم اکران مناسب و به موقع فیلمهای کودک و نوجوان است. اگر یک گروه سینمایی را در طول سال به آن اختصاص بدهیم امکان تولید را افزایش خواهیم داد.
امروز به عنوان یک راهکار، چه کاری میتوانیم انجام دهیم تا کودکان به سینما بروند؟
برای بهدست آوردن یک راهکار جامع و مناسب باید فعالیتهایی که در طول این سالها انجام شده و نقاط قوت و ضعف آن را با دست اندرکاران سینمای کودک بررسی کنیم.
جمال نوروزباقری: مسایل فيلمنامه براي کودکان در سينماي ايران پيش از هر چيز استعارهاي است که درآن، ناآگاهي، پراکندگي، تلاطم ، چندپارگي و مشکلات عديده جامعه جوشان ما تجلي مييابد.
ما در يک دوران پرتلاطم و گذار طوفاني هستيم و هميشه چنين است که رويداد نويي رخ ميدهد و چيزها سرجايشان نيستند و هميشه چنين است که ما ميفهميم هنوز آگاهي کافي از خودمان نداريم. اين درباره فيلمنامههاي سينماي کودک هم صادق است. ما کودکانمان را نميشناسيم، زيرا آنها هم متلون و گوناگون و تثبيت نشدهاند و مثل ديگران در جوش و تغييرند. آنها در فضاي متفاوت زندگي ميکنند.
فيلمنامه نيرومند سينماي کودک، محصول قصههايي است که بتوانند ضعف تکنولوژي، ضعف کارگرداني، ضعف سرمايه ، تهيه کننده و مسایل نظام اقتصادي و مداخلات دولتي و غيره را جبران کنند و بايد استوار بر آگاهيهاي کارآمد باشد. در حوزه نوشتن براي سينماي کودک متاسفانه قبل از هر چيز بايد گفت ما با افقهاي کوتاه معنوي و نگرشهاي سطحي از هر چيز؛ از شخصيت، روايت، فانتزي، تخيل و روان شناسي کودک سروکار داريم.
غالبا ما با مشتي کليشههاي نخنما و سرهمبندي قصههاي تابع الگوهاي ثابت، مايل هستيم موفقيت چند فيلم عامه پسند سينماي کودک را تکرار کنيم که نميشود. و اينها تازه جدا از همه مشکلاتي است که ضعف سرمايه، عدم توسعه ، نارسايي تکنولوژي توليد فيلم، مشکلات پخش و انواع بحرانها و چالشها بر سينماي کودک تحميل ميکند.
ميگويند فيلمنامههاي فيلمهاي کودک، در ايران هزار و يک مشکل دارند. ميپرسند علت بحران فيلمنامه سينماي کودک چيست؟ و پنداشته ميشود سينماي کودک ايران با حل مشکل فيلمنامه، بحرانهايش را سپري خواهد کرد. همه ميدانند پيدايش فيلمنامههاي جذاب در غرب، با توسعه سنت رمان و داستانگويي مدرن، پيوندي ناگسستني دارد.
ما هم قبول داريم سنت رماننويسي، با توسعه جامعه مدرن و زندگي شهري مدرن، تغيير ميدان ديد نسبت به انسان، تحول مناسبات فردي و اجتماعي، تغيير تفکر نسبت به شخصيت انسان، رشد علوم انساني جديد، توسعه جامعهشناسي، روانشناسي، انسانشناسي، توسعه سرمايهداري، تاسيس نهادهاي مدرن، توليد کالا و تبديل داستان به کالاي پرفروش و در واقع با تحولات اقتصادي - سياسي و فرهنگي - علمي جهان مدرن پيوند گسست ناپذير دارد. فيلمنامههاي فيلمهاي کودکان هم با رمانهاي کودکان و رمان کودکان با رشد جامعه مدرن پيوسته و در هم تافته است. پس اولا صحبت انتزاعي درباره بحران فيلمنامه يک سر نادرست است و ثانيا چنانچه اين بحران وجود داشته باشد آن را بايد درست تفسير کرد؛ يعني بحران فيلمنامه، در واقع جدا از بحرانهاي مزمن ساختاري جامعه ما نيست. فيلمنامه کودکان ما هرگز علت مشکلات سينماي کودک محسوب نميشود و هم دوش ديگر مسایل سينماي کودک است. اعم از ضعف توسعه مدرن، ضعف توليد تفکر مدرن، ضعف روانشناسي اجتماعي و فردي مردم ايران، ضعف انسانشناسي شهري در ايران، ضعف شناخت مسایل کودکان و آموزش و سرگرميشان، ضعف اقتصادي، ضعف سرمايه، وضعيت بخش خصوصي و هزاران بحران مربوط به توليد و پخش فيلم از مسایل فني تا معنوي و از ابزار تا سالن سينما، از وضع سينما در ايران و ارتباطش با تلويزيون و رواج ويدیو ، شبکه نمایش خانگی و غيره.
زماني که به طور انتزاعي به مساله فيلمنامه ميپردازيم، در واقع در حال تحريف مسایل جدي هستيم و اگر قصد و اراده اصلاح وجود دارد، بدون تعيين نسبت مسایل فيلمنامه در سينماي کودک با مسایل کلان و بحرانهاي مزمن بنيادين اين تغيير و تحول ممکن نيست و مسایل همچنان باقي خواهد ماند. علی اکبر قاضی نظام را همچنان به عنوان نویسنده فیلمنامه فیلم تحسین شده نیاز1367 (علیرضا داوود نژاد) میشناسند که توانست عناوینی چون ؛ برنده دیپلم افتخار به عنوان بهترین فیلمنامه در هفتمین جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان اصفهان ، برنده لوح بلورین بهترین فیلمنامه از سوی کانون فیلمنامهنویسان و بهترین فیلمنامه از سوی منتقدین سینمایی را برای خود کسب کند. او علاوه بر فیلمنامهنویسی حرفهای در شوراهای مختلفی حضور داشته و تجربه داوری جشنوارههای گوناگون نیز داشته است. تدریس فیلمنامهنویسی یکی دیگر از فعالیتهای مستمر اوست. وی در بیست وهشتمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان جزء هیات انتخاب پنجمین مسابقه فیلمنامهنویسی بود. این فیلمنامهنویس مستقل پس از نگارش آثاری چون پایان کودکی کمال تبریزی و... که بیشتر آنها به مسایل نوجوانان میپردازند، سال گذشته با پنج ستاره، ساخته مهشید افشارزاده و با شرکت شهاب حسینی، در جشنواره فجر حضور داشت. قصد داریم تا با حضور ایشان به بررسی بیشتر سینمای کودک و عنصر فیلمنامه بپردازیم، لطفا تا پایان همراه ما باشید.
فیلمنامه کودک باید دارای چه مشخصهها و ویژگیهایی باشد؟
کودکان ونوجوانان طیف بسیار وسیع سنی را در بر میگیرد که با افزایش سن و نوع جنس، قطعا نیازهای آنها تفاوت خواهد کرد. چنانچه فیلمنامه نویس شناخت و درک درستی از سن مخاطب خود و نیازهای رو حی، روانی و رشد شخصیت آنها در زمان خود داشته باشد، می تواند بر مبنای آن فیلمنامهای بنویسد که پاسخگوی خواستههای او باشد.
زمان عامل بسیار مهمی است، زیرا نیازهای دیروز و امروز آنها تفاوت بسیار اساسی دارد. با توجه به شناخت او از مقوله سینما و دیدن فیلمهای مختلف وهوش سرشار و دسترسی او به دنیایی پر از اطلاعات ، دیگر به قصههای سادهانگارانه و سهل نمیتوانیم پای او را به سینما باز کنیم.
هر رده سنی، فیلمنامه خاص خود را میطلبد . خردسالان و کودکان قطعا از افسانهها لذت بسیاری خواهند برد تا نوجوانان که با سلیقههای مختلف فیلمهای متفاوتی را انتخاب خواهند کرد.
بزرگترین مشکل سینما کودک آیا تنها نبود فیلمنامه است؟
همچنان که مشکل سینمای بزرگسال ما فقط منوط به عدم فیلمنامه خوب نیست ، سینمای کودک ما هم از این قاعده مستثنی نیست. فیلمنامه در همه حال نقش بهسزایی در تولید یک فیلم خوب و موقعیت آن در گیشه دارد. اما آیا صرف نگارش یک فیلمنامه خوب مشکلات سینمای ما را حل خواهد کرد؟ میزان تولیدات ما با سالن های نمایش فیلم در محدوده جغرافیایی هر استان و تعداد جمعیت و اکران فیلمها و قیمت بلیط با توجه به وضعیت اقتصادی، نسبت درستی دارد؟ حال در سینمای کودک ، چه تعداد از کودکان و نوجوانانی که این سینما متعلق به آنهاست برای سینما هزینه میکنند؟ چه مقدار پدر ومادر واولیای مدرسه، برای رفتن آنها به سینما وقت میگذارند؟ هنوز در تهران بچههایی را داریم که تاکنون سینما نرفتهاند. باور کردنش سخت است . شکوه و لذت و خاطره رفتن به سینما با پدر ، مادر ، خواهر ، برادر و دسته جمعی فراموش نشدنی است. اما آیا این فرصت در این شرایط فراهم میشود؟
در این سالها چه سرمایهگذاری برای فیلمنامهنویسان حرفهای سینمای کودک شده است تا آنها فارغ از هر مسالهای خلاقیت خویش را بهکار بگیرند واین سینما جان تازهای بگیرد. آیا امکان تولید فیلمهایی که امکانات طراحی صحنه خوب و جذاب داشته باشندو یا انیمیشنهایی که بتواند با دنیا رقابت کند وجود دارد تا خلاقیت نویسنده بدون دغدغه تولید آن، شکوفا شود وکاری جذاب بنویسد؟خیر.
آیا میتوان گفت که برگزاری جشنواره کودک، میتواند مشکل سینما را حل کند؟
برگزاری جشنواره کودک اگر هدفمند باشد و از تجربیات دست اندرکاران سینمای کودک ونوجوان استفاده کند میتواند بسیاری از مشکلات را حل کند، اما اگر فقط مساله برگزار کردن جشنواره و دادن اطلاعات و آمار به مسوولان باشد همان میشود که در دورههای قبل اتفاق افتاد. هرزمان نزدیک به جشنواره که می شود به برخی افراد میگویند اگر سناریو کودک دارید، شروع کنید.
اصلا نمیدانیم که این دوستان سینمای کودک و نوجوان را میشناسند یا نه! در صورتی که تولید فیلم برای این گروه سنی به مراتب سختتر از بزرگسالان است، زیرا که باید پارامترهای بسیار متفاوتی درنظر گرفته شود.
آیا نویسندگان و سازندگان آثار کودک، از ادبیات کهن وداستانهای فولکلور استفاده میکنند؟ دلیل آن چیست؟
بیشک ما از پشتوانه ادبی غنی برخورداریم که میتواند دستمایه خوبی برای فیلمنامهنویسان و فیلمسازان قرار گیرد، به شرطی که یک نگاه امروزی داشته باشیم و آن را به گونهای بنویسیم و بسازیم که مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند.
ادبیات کهن و داستانهای فولکلوریک هر کشوری ارزش والایی دارد و استفاده از آنها بهوسیله هنر هفتم میتواند بسیار اثرگذار باشد.
لیکن باید توجه داشته باشیم که از تکنیکهای روز دنیا بهره ببریم، اما متاسفانه چون این امر میسر نمیشود و هزینه بسیار بالایی را میطلبد از نگارش و تولید آن پرهیز میکنیم.
به نظر شما مدیریت صحیح سینمای کودک باید توسط کدام بخش( دولتی یا خصوصی)انجام بگیرد؟
در سینمای ایران بخش خصوصی بهواقع چه جایگاهی دارد، آیا بدون مشارکت دولت و ارگانهای مختلف میتواند به حیات خود ادامه دهد؟چه درصدی از تولیدات ما متعلق به بخش خصوصی است که حال ما این انتظار را از سینمای کودک داشته باشیم.
فقر تولید در حوزه کودک ناشی از چیست؟
مهمترین مسالهای که به این امر میانجامد ، عدم اکران مناسب و به موقع فیلمهای کودک و نوجوان است. اگر یک گروه سینمایی را در طول سال به آن اختصاص بدهیم امکان تولید را افزایش خواهیم داد.
امروز به عنوان یک راهکار، چه کاری میتوانیم انجام دهیم تا کودکان به سینما بروند؟
برای بهدست آوردن یک راهکار جامع و مناسب باید فعالیتهایی که در طول این سالها انجام شده و نقاط قوت و ضعف آن را با دست اندرکاران سینمای کودک بررسی کنیم.
ما در يک دوران پرتلاطم و گذار طوفاني هستيم و هميشه چنين است که رويداد نويي رخ ميدهد و چيزها سرجايشان نيستند و هميشه چنين است که ما ميفهميم هنوز آگاهي کافي از خودمان نداريم. اين درباره فيلمنامههاي سينماي کودک هم صادق است. ما کودکانمان را نميشناسيم، زيرا آنها هم متلون و گوناگون و تثبيت نشدهاند و مثل ديگران در جوش و تغييرند. آنها در فضاي متفاوت زندگي ميکنند.
فيلمنامه نيرومند سينماي کودک، محصول قصههايي است که بتوانند ضعف تکنولوژي، ضعف کارگرداني، ضعف سرمايه ، تهيه کننده و مسایل نظام اقتصادي و مداخلات دولتي و غيره را جبران کنند و بايد استوار بر آگاهيهاي کارآمد باشد. در حوزه نوشتن براي سينماي کودک متاسفانه قبل از هر چيز بايد گفت ما با افقهاي کوتاه معنوي و نگرشهاي سطحي از هر چيز؛ از شخصيت، روايت، فانتزي، تخيل و روان شناسي کودک سروکار داريم.
غالبا ما با مشتي کليشههاي نخنما و سرهمبندي قصههاي تابع الگوهاي ثابت، مايل هستيم موفقيت چند فيلم عامه پسند سينماي کودک را تکرار کنيم که نميشود. و اينها تازه جدا از همه مشکلاتي است که ضعف سرمايه، عدم توسعه ، نارسايي تکنولوژي توليد فيلم، مشکلات پخش و انواع بحرانها و چالشها بر سينماي کودک تحميل ميکند.
ميگويند فيلمنامههاي فيلمهاي کودک، در ايران هزار و يک مشکل دارند. ميپرسند علت بحران فيلمنامه سينماي کودک چيست؟ و پنداشته ميشود سينماي کودک ايران با حل مشکل فيلمنامه، بحرانهايش را سپري خواهد کرد. همه ميدانند پيدايش فيلمنامههاي جذاب در غرب، با توسعه سنت رمان و داستانگويي مدرن، پيوندي ناگسستني دارد.
ما هم قبول داريم سنت رماننويسي، با توسعه جامعه مدرن و زندگي شهري مدرن، تغيير ميدان ديد نسبت به انسان، تحول مناسبات فردي و اجتماعي، تغيير تفکر نسبت به شخصيت انسان، رشد علوم انساني جديد، توسعه جامعهشناسي، روانشناسي، انسانشناسي، توسعه سرمايهداري، تاسيس نهادهاي مدرن، توليد کالا و تبديل داستان به کالاي پرفروش و در واقع با تحولات اقتصادي - سياسي و فرهنگي - علمي جهان مدرن پيوند گسست ناپذير دارد. فيلمنامههاي فيلمهاي کودکان هم با رمانهاي کودکان و رمان کودکان با رشد جامعه مدرن پيوسته و در هم تافته است. پس اولا صحبت انتزاعي درباره بحران فيلمنامه يک سر نادرست است و ثانيا چنانچه اين بحران وجود داشته باشد آن را بايد درست تفسير کرد؛ يعني بحران فيلمنامه، در واقع جدا از بحرانهاي مزمن ساختاري جامعه ما نيست. فيلمنامه کودکان ما هرگز علت مشکلات سينماي کودک محسوب نميشود و هم دوش ديگر مسایل سينماي کودک است. اعم از ضعف توسعه مدرن، ضعف توليد تفکر مدرن، ضعف روانشناسي اجتماعي و فردي مردم ايران، ضعف انسانشناسي شهري در ايران، ضعف شناخت مسایل کودکان و آموزش و سرگرميشان، ضعف اقتصادي، ضعف سرمايه، وضعيت بخش خصوصي و هزاران بحران مربوط به توليد و پخش فيلم از مسایل فني تا معنوي و از ابزار تا سالن سينما، از وضع سينما در ايران و ارتباطش با تلويزيون و رواج ويدیو ، شبکه نمایش خانگی و غيره.
زماني که به طور انتزاعي به مساله فيلمنامه ميپردازيم، در واقع در حال تحريف مسایل جدي هستيم و اگر قصد و اراده اصلاح وجود دارد، بدون تعيين نسبت مسایل فيلمنامه در سينماي کودک با مسایل کلان و بحرانهاي مزمن بنيادين اين تغيير و تحول ممکن نيست و مسایل همچنان باقي خواهد ماند. علی اکبر قاضی نظام را همچنان به عنوان نویسنده فیلمنامه فیلم تحسین شده نیاز1367 (علیرضا داوود نژاد) میشناسند که توانست عناوینی چون ؛ برنده دیپلم افتخار به عنوان بهترین فیلمنامه در هفتمین جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان اصفهان ، برنده لوح بلورین بهترین فیلمنامه از سوی کانون فیلمنامهنویسان و بهترین فیلمنامه از سوی منتقدین سینمایی را برای خود کسب کند. او علاوه بر فیلمنامهنویسی حرفهای در شوراهای مختلفی حضور داشته و تجربه داوری جشنوارههای گوناگون نیز داشته است. تدریس فیلمنامهنویسی یکی دیگر از فعالیتهای مستمر اوست. وی در بیست وهشتمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان جزء هیات انتخاب پنجمین مسابقه فیلمنامهنویسی بود. این فیلمنامهنویس مستقل پس از نگارش آثاری چون پایان کودکی کمال تبریزی و... که بیشتر آنها به مسایل نوجوانان میپردازند، سال گذشته با پنج ستاره، ساخته مهشید افشارزاده و با شرکت شهاب حسینی، در جشنواره فجر حضور داشت. قصد داریم تا با حضور ایشان به بررسی بیشتر سینمای کودک و عنصر فیلمنامه بپردازیم، لطفا تا پایان همراه ما باشید.
فیلمنامه کودک باید دارای چه مشخصهها و ویژگیهایی باشد؟
کودکان ونوجوانان طیف بسیار وسیع سنی را در بر میگیرد که با افزایش سن و نوع جنس، قطعا نیازهای آنها تفاوت خواهد کرد. چنانچه فیلمنامه نویس شناخت و درک درستی از سن مخاطب خود و نیازهای رو حی، روانی و رشد شخصیت آنها در زمان خود داشته باشد، می تواند بر مبنای آن فیلمنامهای بنویسد که پاسخگوی خواستههای او باشد.
زمان عامل بسیار مهمی است، زیرا نیازهای دیروز و امروز آنها تفاوت بسیار اساسی دارد. با توجه به شناخت او از مقوله سینما و دیدن فیلمهای مختلف وهوش سرشار و دسترسی او به دنیایی پر از اطلاعات ، دیگر به قصههای سادهانگارانه و سهل نمیتوانیم پای او را به سینما باز کنیم.
هر رده سنی، فیلمنامه خاص خود را میطلبد . خردسالان و کودکان قطعا از افسانهها لذت بسیاری خواهند برد تا نوجوانان که با سلیقههای مختلف فیلمهای متفاوتی را انتخاب خواهند کرد.
بزرگترین مشکل سینما کودک آیا تنها نبود فیلمنامه است؟
همچنان که مشکل سینمای بزرگسال ما فقط منوط به عدم فیلمنامه خوب نیست ، سینمای کودک ما هم از این قاعده مستثنی نیست. فیلمنامه در همه حال نقش بهسزایی در تولید یک فیلم خوب و موقعیت آن در گیشه دارد. اما آیا صرف نگارش یک فیلمنامه خوب مشکلات سینمای ما را حل خواهد کرد؟ میزان تولیدات ما با سالن های نمایش فیلم در محدوده جغرافیایی هر استان و تعداد جمعیت و اکران فیلمها و قیمت بلیط با توجه به وضعیت اقتصادی، نسبت درستی دارد؟ حال در سینمای کودک ، چه تعداد از کودکان و نوجوانانی که این سینما متعلق به آنهاست برای سینما هزینه میکنند؟ چه مقدار پدر ومادر واولیای مدرسه، برای رفتن آنها به سینما وقت میگذارند؟ هنوز در تهران بچههایی را داریم که تاکنون سینما نرفتهاند. باور کردنش سخت است . شکوه و لذت و خاطره رفتن به سینما با پدر ، مادر ، خواهر ، برادر و دسته جمعی فراموش نشدنی است. اما آیا این فرصت در این شرایط فراهم میشود؟
در این سالها چه سرمایهگذاری برای فیلمنامهنویسان حرفهای سینمای کودک شده است تا آنها فارغ از هر مسالهای خلاقیت خویش را بهکار بگیرند واین سینما جان تازهای بگیرد. آیا امکان تولید فیلمهایی که امکانات طراحی صحنه خوب و جذاب داشته باشندو یا انیمیشنهایی که بتواند با دنیا رقابت کند وجود دارد تا خلاقیت نویسنده بدون دغدغه تولید آن، شکوفا شود وکاری جذاب بنویسد؟خیر.
آیا میتوان گفت که برگزاری جشنواره کودک، میتواند مشکل سینما را حل کند؟
برگزاری جشنواره کودک اگر هدفمند باشد و از تجربیات دست اندرکاران سینمای کودک ونوجوان استفاده کند میتواند بسیاری از مشکلات را حل کند، اما اگر فقط مساله برگزار کردن جشنواره و دادن اطلاعات و آمار به مسوولان باشد همان میشود که در دورههای قبل اتفاق افتاد. هرزمان نزدیک به جشنواره که می شود به برخی افراد میگویند اگر سناریو کودک دارید، شروع کنید.
اصلا نمیدانیم که این دوستان سینمای کودک و نوجوان را میشناسند یا نه! در صورتی که تولید فیلم برای این گروه سنی به مراتب سختتر از بزرگسالان است، زیرا که باید پارامترهای بسیار متفاوتی درنظر گرفته شود.
آیا نویسندگان و سازندگان آثار کودک، از ادبیات کهن وداستانهای فولکلور استفاده میکنند؟ دلیل آن چیست؟
بیشک ما از پشتوانه ادبی غنی برخورداریم که میتواند دستمایه خوبی برای فیلمنامهنویسان و فیلمسازان قرار گیرد، به شرطی که یک نگاه امروزی داشته باشیم و آن را به گونهای بنویسیم و بسازیم که مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند.
ادبیات کهن و داستانهای فولکلوریک هر کشوری ارزش والایی دارد و استفاده از آنها بهوسیله هنر هفتم میتواند بسیار اثرگذار باشد.
لیکن باید توجه داشته باشیم که از تکنیکهای روز دنیا بهره ببریم، اما متاسفانه چون این امر میسر نمیشود و هزینه بسیار بالایی را میطلبد از نگارش و تولید آن پرهیز میکنیم.
به نظر شما مدیریت صحیح سینمای کودک باید توسط کدام بخش( دولتی یا خصوصی)انجام بگیرد؟
در سینمای ایران بخش خصوصی بهواقع چه جایگاهی دارد، آیا بدون مشارکت دولت و ارگانهای مختلف میتواند به حیات خود ادامه دهد؟چه درصدی از تولیدات ما متعلق به بخش خصوصی است که حال ما این انتظار را از سینمای کودک داشته باشیم.
فقر تولید در حوزه کودک ناشی از چیست؟
مهمترین مسالهای که به این امر میانجامد ، عدم اکران مناسب و به موقع فیلمهای کودک و نوجوان است. اگر یک گروه سینمایی را در طول سال به آن اختصاص بدهیم امکان تولید را افزایش خواهیم داد.
امروز به عنوان یک راهکار، چه کاری میتوانیم انجام دهیم تا کودکان به سینما بروند؟
برای بهدست آوردن یک راهکار جامع و مناسب باید فعالیتهایی که در طول این سالها انجام شده و نقاط قوت و ضعف آن را با دست اندرکاران سینمای کودک بررسی کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.