بررسی خصوصیات رفتار سیاسی اصفهانیها
مردم اصفهان عملکرد محافظهکار و نگرش سنتگرا دارند
گروه سیاسی: برای آنکه مدتهاست که از خود خبری نگرفتهایم، نمیدانیم که سیاست و اقتصاد که دو ویژگی اصلی اصفهانیها را شکل داده؛ امروز از چه وضعیتی در استان برخوردار است و آیا اصفهانیها را میتوان سیاسی دانست و رفتار یکسانی از آنان در طول تاریخ معاصر مشاهده کرد؟ جواب به این پرسش ها هرچه باشد باز از اهمیت این موضوع نمیکاهد و میتواند دستمایه راهبردهای جدید و تفکرات نو در عرصه سیاست و مدیریت استان باشد. موضوعی که به راحتی از کنار آن گذشتهایم و بارها در پیچهای تند تاریخی یقه ما را گرفته و کار دست این اصفهان داده است. رویکرد تاریخی به شکل گیری صفات تاریخی در مردم اصفهان را با علی صرافیان مدرس علوم سیاسی دانشگاه و دبیر انجمن صنفی روزنامه نگاران اصفهان مطرح کردیم و امیدواریم سرآغازی نو باشد.
جناب آقای صرافیان!شما به عنوان مدرس علوم سیاسی و فعال این عرصه در اصفهان آیا معتقد به وجود سبک سیاست اصفهانی در تاریخ معاصر هستید؟
اگر منظور از وجود سبک در عالم سیاست، ارایه تعریف مشخصی همچون «مکتب اصفهان در هنر» بهویژه در موسیقی یا در شعر که اصفهان دارای سبک و مکتب است، نه . در دنیای سیاست چنین چیزی در اصفهان یافت نمیشود.اما میتوان مدعی بود که در تاریخ سیاسی ایران گاه برخی از خطوط نشات گرفته از خطه اصفهان است یا در مقطعی رهبری یک مشی سیاسی در اختیار اصفهانیها بوده است.به عنوان یک اصفهانی معتقد هستم پدر معنوی نگرش محافظهکارانه و حتی سنتگرایی افراطی، اصفهان است و از سوی دیگر در جبهه مخالف آن پیدایش خط سه که حول مخالفت با کاندیدای ریاست جمهوری دوره اول حزب جمهوری شکل گرفت از اصفهان شکل میگیرد گرچه رهبری این جناح به خارج از اصفهان واگذار شد.
به نظر شما ویژگی های رفتارهای سیاسی مردم اصفهان و نخبگان آن چیست؟
وقتی از خصوصیات رفتاری و رفتار سیاسی مردم و نخبگان اصفهان حرف میزنیم نیاز به تعریف تاریخی داریم. چون منظور شما تنها مردم کنونی اصفهان نیست علاوه بر آن نیاز به تعریف نخبه در عرصه سیاست داریم.تاریخ به معنای علمی و فلسفی امروز، به معنی تمامی آنچه در قالب سازههای مادی و معنوی فرهنگی ،اجتماعی،اقتصادی و قدرت(سیاست)است که از گذشته به زمان حال رسیده و بستر زیست فرهنگی جامعه کنونی را مهیا ساخته. به تعبیر دیگر آنچه از رفتار مردم اصفهان یا مکانهای دیگر میتوان برداشت کرد از یک سو تحت تاثیر «طبیعت نخستین» آنان است که از راه وراثت زیستی انتقال یافته و از سوی دیگر"طبیعت دومین" آنان بوده که حاصل کنشهای زمانه خویش است.
این تعریف در عرصه عمومی است اما به نظر میرسد که برای نخبه سیاسی اصفهانی هم نیاز به تعریف داریم. نخبه کیست؟
البته منظور شما نخبه سیاسی است. در عالم سیاست که عرصه تصاحب قدرت است؛ نخبه سیاسی کسی است که خود را صاحب مملکت بداند نه صاحب دولت وقت. دولت وقت را نخبه تعیین میکند و او در پی منافع ملی کشور است.
خوب این سوال پیش میآید که بین فعالان سیاسی اصفهان از گذشته تا به حال چه کسی را میتوان نخبه دانست؟ آیا در حال حاضر در عرصه سیاست یک شخصیت اصفهانی را میتوانید معرفی کنید که در حال تولید فکر است و دولت ساز؟
من شخصا در این مقطع، فردی را با این توصیف ندیدم و هر آن کس که در این عرصه فعال است، در پی نفوذ به منافذ دولت وقت است؛ اما به طور کلی درباره رفتار سیاسی مردم اصفهان خلاصه بگویم: به نظرم مردم اصفهان از بعد عملکردی محافظهکار و به لحاظ نگرش سنتگرا هستند. البته این بدین معنی نیست که حوزه عملکردی و نگرشی مردم اصفهان به صورت مطلق بدین شکل است. بلکه برعکس چون وجه غالب بدین گونه برداشت شده، در تقابل آن حوزه عملکردی و نگرشی، نقشی بسزا داشته و شخصیتهای مطرحی را به جامعه ایرانی معرفی نموده که بعضا موجب بر هم زدن نتیجه مسلم و مطمئن بازی شدهاند.
این ویژگی ها تحت چه شرایطی و در چه بسترهایی شکل گرفت؟
پاسخ به این سوال از منظرهای مختلف نیاز به تفکر دارد. از بعد تاریخی جامعه شناسی،اقتصادی،مذهبی، جغرافیایی، روانشناسی و.... اصفهان به لحاظ جغرافیایی در منطقه در مرکز ایران نزدیک به کویر واقع شده همواره مساله کمآبی در این استان مهم بودهاست.مسلما به دست آوردن آب بیشتر یعنی ثروت بیشتر وثروت بیشتر یعنی نفوذ راحتتر به لایههای قدرت. برای همین قطعاً رفتارهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی مردم اصفهان که در کم آبی به سر میبرند با رفتار مردم کرمانشاه و کردستان تفاوت بسیار دارد .بارش باران و کشت دیمی در منطقه غرب ایران نیاز کمتری به نزدیک شدن به اربابان قدرت را مهیا میسازد و از سوی دیگر بارش کم باران و خشکی باغات و فقدان محصولات؛ درآمد کمتر و لذا راهکار جستوجوی درآمد بیشتر از طریق نزدیک شدن به صاحبان قدرت را به ذهن متبادر میکند. لذا به لحاظ تاریخی اقتصادی و جغرافیایی برای به دستآوردن قدرت، شما نیاز دارید به جای جنگ با صاحبان قدرت به مدارا و نزدیکی به قدرت، خود را مشغول سازید.
همچنین اصفهان چندین بار مرکز قدرت سیاسی کشور شدهاست که دوران اوج آن به عهد صفوی بازمیگردد. دورانی که دین و سیاست در جوار هم به زیستن توام با مدارا پرداختهاند و نکته این همزیستی از یک سو، شکوفایی منطقه و کشور بوده و از سوی دیگر شکل گیری نظام جدید سیاسی و مذهبی جدید در قالب تشیع صفوی است.
بیایید از یک منظر دیگر به قضایا نگاه کنیم. تفکر غالب مردم اصفهان درباره سیاست چیست؟آیا آن را یک اهرم پیش برنده و جزیی از زندگی اجتماعی جدید میدانند یا نگاه آنان به سیاست سنتی و گاه بدبینانه است؟
شاید پاسخهای صریح من از یک بعد حاکی ازکم اطلاعی حقیر باشد و از بعد دیگر خروج از نگرش حاکم بر یک اصفهانی که بیملاحظگی کرده و به بیان عقایدش میپردازد! همانگونه که در پاسخ سوال قبلی عرض کردم تفکر غالب مردم اصفهان سنتی است. به عبارتی سنت گرا هستند و اتفاقا همین وجه غالب موجب نخبه کشی در این منطقه جغرافیایی شده و هر شخصیتی که به دنبال مجال ظهور بوده به نوعی مهاجرت کرده و پس از مشهور شدن، یا بازگشته یا دوری از وطن خود را تحمل کرده است.در نتیجه می توان اذعان داشت که این نگرش جزیی از زندگی مردم این منطقه بوده و هست.
بیتفاوتی و بعضاً ساده انگاری مردم اصفهان نسبت به مسایل سیاسی از کجا نشات میگیرد؟
این حالت البته تنها مرتبط با مردم اصفهان نیست. مشارکت رو به پایین یا مشارکت احساسی و کمتر عقلانی در انتخابات نه تنها مربوط به اصفهان است که تقریبا در کل کشور فراگیر است. اینکه یک فرد تنها به واسطه حضور در برنامههای تلویزیونی، نماینده مجلس یا شورای شهر می شود یا به واسطه بازی در فیلمی یا حضور در رقابتهای ورزشی جدا از نگرش و دیدگاههای آنان در انتخاباتهای انجام شده پیروز میشود تنها در اصفهان رخ نداده و در تهران مرکز سیاسی کشور نیز این مهم صورت میگیرد.
در طبقه فرا دست یا بالای جامعه چه به لحاظ فکری و چه به لحاظ اقتصادی فرار سرمایه از کشور رخ میدهد. گرچه این اعتقاد وجود دارد در کشور ما هنوز طبقه متوسط تثبیت نگردیده یا به وجود نیامده اما اگر طبقه متوسط را دانشگاهیان یا دانشجویان و طیف کارمندان بدانیم در طبقه متوسط گرایش به تصوف، حافظ شناسی،مولوی و... این گونه مشغله ها به وجود میآید تا به وضعیت سیاسی کمتر حساسیت نشان داده شود یا فرار از مسوولیت اجتماعی. طبقه فرودست که در اثر فقر به فساد کشیده میشوند. البته تاسیس دولت جدید بارقه ای از امید را در مقطع اعلام نتایج به وجود آورد اما همانگونه که پیشبینی میشد، انتخابات دولت جدید عملاً پتانسیل امید در حال ظهور را متوقف کرد.
تمرکز بیش از حد دولت به مناسبات خارجی و زمان بری بیش از حد آن،کم توجهی به امور داخلی و نهایتاً توقف اقتصاد با هدف مبارزه با تورم و ماحصل آن بیکاری رو به رشد، به انتظار نتیجه گرفتن از دیپلماسی خارجی، متاسفانه کل کشور را به تفاوتی سوق میدهد.
آیا می توان گفت که مردم اصفهان در مسایل و حوادث سیاسی بیشتر یک شنونده و ناظر هستند اما درعمل به گونه ای دیگر رفتار میکنند؟
نه نمیشود به طور کلی چنین گفت یا چنین استنباط کرد. همین مردم اصفهان در شکل گیری انقلاب مشروطه در مبانی تئوریک با وجود شخصیتهایی چون سید محمد واعظ، شیخ مهدی واعظ، ملک المتکلمین و میرزای نایینی اثرگذار بودهاند. در جنبش ملی شدن نفت، اصفهان جدا از اینکه اولین شهری بود که مصدق را به عرصه سیاست معرفی کرد، به اعتراف دکتر محمد مصدق، ملی شدن صنعت نفت مدیون پیشنهاد دکتر حسین فاطمی است که در اصفهان روزنامه نگار شد و وارد عرصه سیاست شد. همچنین دیگرانی مانند الهیار صالح آیت الله کاشانی و داریوش فروهر در وقوع انقلاب اسلامی نقش بارزی داشتند. وجود شخصیتهای روحانی چون آیت الله منتظری،آیت الله طاهری، آیت الله خادمی، آیت الله احمدی، اژهای، شریعتی اردستانی و... و شخصیتهای غیر روحانی چون صلواتی، پرورش، شریف واقفی، بدیع زادگان، میثمی و در دوران جنگ تحمیلی سرداران شجاعی چون خرازی، ردانیپور، همت، باقری،صفوی نقشآفرینی کردهاند. یعنی نه تنها شنونده و ناظر منفعل نبودند؛ یار و یاور خواست مردم بودهاند.
مشارکت مردم اصفهان در امور سیاسی بیشتر به خاطر منفعت شخصی صورت میگیرد و یا آنان به خاطر رشد و توسعه سیاسی و اجتماعی پایدار در این عرصه حضور دارند؟
در حوزه جغرافیایی که ما به نام اصفهان میشناسیم مقوله اقتصاد، مقوله مهمی است و به نظر بنده صاحب اولویت لذا ورود مردم اصفهان به عرصه سیاست نیز نمیتواند خارج از حوزه اقتصاد باشد، اقتصاد یعنی میانهروی و نتیجه آن سوداگری یعنی سود بردن. وجه غالب فرد اصفهانی که وارد عرصه سیاست میشود، خالی از سوداگری نیست. حال این سودا گری میتواند اقتصادی باشدکه به واسطه ورود به قدرت، صاحب ثروت و رفاه شودیا صرفه اخروی داشته باشد یعنی به به لحاظ مبانی ایدئولوژیک در پی سود آخرتی خود باشد.
با توجه به شناخت از فعالین سیاسی اصفهان باید بگویم وجه غالب منفعت شهر مقدم بر رشد اجتماعی بوده و امروز در اصفهان علیرغم داشتن کتابخانههای خوب، شاهد کتابخانههای پر رونق نیستیم و نه حتی کافه نادریها را در اصفهان میبینیم. به همین دلیلست که نشریه مطرح در سطح کشور نداریم و لیست شخصیتهای مطرح فکریمان بسیار کمتر از شخصیتهای اجرایی است. اگر به تعداد اصفهانیهای حاضر در مناصب حکومتی در سه دولت هاشمی، خاتمی و روحانی توجه کنید؛ بهتر به پاسخ سوال میرسید.
از دیدگاه شما کلانشهر اصفهان چه زمانی میتواند به توسعه سیاسی پایدار دست پیدا کند؟
اصفهان جزیی از کل است یعنی موظف به پیروی از سیاست های دولت مرکزی. پس بحث ما قاعده است نه استثنا. توسعه عبارت است از تحول یک تمدن. یعنی تمدنی که در جریان یک توسعه از بین می رود و تمدنی دیگر جانشین آن می شود. همین تعریف در شهری که مذهب جایگاه ویژه ای در ان دارد و نگرش سنت گرایانه و عملکرد محافظه کارانه پیشه آن است، کار را با مشکل مواجه میسازد. لذا ما در امر توسعه نمیتوانیم سکولار باشیم باید سازندهتر واقعیتر و معتقدانه به مذهب خود رجوع کنیم. باید حقیقت مذهب را دریابیم و خرافات را از آن بزداییم. باید به فعالان اجتماعی تاکید کنیم در بحث علمی توسعه، اصلی وجود ندارد که حتما مذهب ضد توسعه است. البته خرافات ضد توسعه است. حال اگر این موضوع را در بین مذهبیون شهر تبیین کنیم میتوانیم به مبانی توسعه توجه میکنیم. فرهنگ توسعه علم محور و انسان محور است.
از بعد دیگر در عرصه کنونی نمیتوان به توسعه بی توجه بود و به آن ورود نکرد چرا که در مقولات مختلف نیاز به رشد داشتهایم یا به دلخواه یا به ناچار. چون جامعه به صورت گسترده شهر نشین شدهاست، جامعه اطلاعاتی به وقوع پیوسته و دنیا روز به روز در حال کوچکتر شدن است. اطلاعات به سرعت منتقل میشود و مردم دیگر به چیز های ساده رضایت نمیدهند طبقه متوسط فرهنگی در حال شکلگیری است و خواستههایی دارد و به شدت به دنبال به رسمیت شناخته شدن خود از سوی جامعه است.
توسعه را میتوان به تاخیر انداخت اما نمیتوان به فراموشی سپرد، پس باید طی مسیر کرد که لازمه آن ایجاد اصالت فکر و اندیشه است. حال چگونه میتوان اندیشه ساخت؟ساخت اندیشه نیازمند قبول و به رسمیت شناختن تضادهاست، ایجاد فرصتهای برابر و تضاد، موجب بازسازی و نوسازی میشود. پس نباید در فرایند توسعه از بحران ترسید. چرا که توسعه در درون خود بحران زاست. در فرآیند توسعه نیازمند نهاد ها و سازمانهایی هستیم.که علم محور باشند . مثل دانشگاهها و جریان آزاد اطلاعات در فرصتهای برابر چه به لحاظ تدریس و چه به لحاظ تحصیل و هم انسان محور باشند چون تاسیس احزاب و نشریات آزاد سازمانهای مردم نهاد. به نظرم دو نکته را نباید فراموش کرد: زمانی این دروازه دولت اصفهان میدان احزاب بودهاند که امروز اثری از هیچکدام نیست و دیگر آنکه حامیان نگرش سنتی در مطالعه تاریخی به این امر توجه کنند که هر جا سنت با علم مغایر بودهاست همواره این سنت بوده که اقتدار خود را از دست دادهاست. در عصر اطلاعات و پیدایش سوالات جدید و نیز اکنون که روند رو به رشد جوامع، مانع از در جا زدن ما میشود؛ این سنت گرایان هستند که در امر توسعه باید پیشگام و پیش قدم شوند.
رابطه سیاست اصفهانی با اندیشههای دینی آن چه مواردی را می تواند دربرداشته باشد؟
اصفهان با اینکه یک شهر کارگری به حساب میآید، و علیرغم وجود سیل عظیم کارگران نساجی و کارخانجات جدید چون ذوب آهن و فولاد؛ به دلیل نماد تاریخی داشتن مذهب، مانع ظهور جنبشهای چپ کلاسیک و قوت گرفتن احزابی چون حزب توده و فداییان شد. یک اصفهانی از دل جامعه دینی برون آمده و ذهنیتی دارد که نمیتواند آن را نادیده بگیرد. پرورش،رشد،شکل گیری و قالب ذهنی ما در فضا و محیط دینی صورت گرفتهاست به همین سبب همواره هنگامی که فکر میکنیم، نظر میکنیم، داوری میکنیم،بخشی از ذهنمان معطوف به آن اندیشه هاییست که نشسته بر ضمیر ماست و فرار از آن برای ما ممکن نیست، لذا شخصیت سیاسی و اجتماعی مردم اصفهان مبتنی و نشات گرفته از مذهب است.
به عنوان سوال آخر پایداری سیاستهای دینی و اندیشههای سیاسی با خاستگاه مذهبی آن در اصفهان با چه عواملی شکل گرفته است؟
ورود روحانیون در سلسله صفوی و قاجار به دربار یعنی قدرت و نقش موثر شخصیتهای مذهبی چون شیخبهایی، میر داماد و میر فندرسکی. قرابت و نزدیکی حوزه، بازار و کاخ به یکدیگر سیاست مذهبی در اصفهان را همواره بهسوی تصاحب قدرت رهنمون ساختهاست تا اینکه تدریج نقش آفرینیهای میرزای نایینی، آقا نورا... نجفی، مدرس، کاشانی و نهایتاً امام خمینی(ره) نشان از وجه مشترک تاثیر تفکرات مذهبی در حوزه علمیه اصفهان است. میخواهم نتیجه بگیریم که سیاست مذهبی تولید کننده اندیشهای بود که به تصاحب قدرت منتهی شدهاست و البته در این زمینه موفق هم عمل کردهاست.
جناب آقای صرافیان!شما به عنوان مدرس علوم سیاسی و فعال این عرصه در اصفهان آیا معتقد به وجود سبک سیاست اصفهانی در تاریخ معاصر هستید؟
اگر منظور از وجود سبک در عالم سیاست، ارایه تعریف مشخصی همچون «مکتب اصفهان در هنر» بهویژه در موسیقی یا در شعر که اصفهان دارای سبک و مکتب است، نه . در دنیای سیاست چنین چیزی در اصفهان یافت نمیشود.اما میتوان مدعی بود که در تاریخ سیاسی ایران گاه برخی از خطوط نشات گرفته از خطه اصفهان است یا در مقطعی رهبری یک مشی سیاسی در اختیار اصفهانیها بوده است.به عنوان یک اصفهانی معتقد هستم پدر معنوی نگرش محافظهکارانه و حتی سنتگرایی افراطی، اصفهان است و از سوی دیگر در جبهه مخالف آن پیدایش خط سه که حول مخالفت با کاندیدای ریاست جمهوری دوره اول حزب جمهوری شکل گرفت از اصفهان شکل میگیرد گرچه رهبری این جناح به خارج از اصفهان واگذار شد.
به نظر شما ویژگی های رفتارهای سیاسی مردم اصفهان و نخبگان آن چیست؟
وقتی از خصوصیات رفتاری و رفتار سیاسی مردم و نخبگان اصفهان حرف میزنیم نیاز به تعریف تاریخی داریم. چون منظور شما تنها مردم کنونی اصفهان نیست علاوه بر آن نیاز به تعریف نخبه در عرصه سیاست داریم.تاریخ به معنای علمی و فلسفی امروز، به معنی تمامی آنچه در قالب سازههای مادی و معنوی فرهنگی ،اجتماعی،اقتصادی و قدرت(سیاست)است که از گذشته به زمان حال رسیده و بستر زیست فرهنگی جامعه کنونی را مهیا ساخته. به تعبیر دیگر آنچه از رفتار مردم اصفهان یا مکانهای دیگر میتوان برداشت کرد از یک سو تحت تاثیر «طبیعت نخستین» آنان است که از راه وراثت زیستی انتقال یافته و از سوی دیگر"طبیعت دومین" آنان بوده که حاصل کنشهای زمانه خویش است.
این تعریف در عرصه عمومی است اما به نظر میرسد که برای نخبه سیاسی اصفهانی هم نیاز به تعریف داریم. نخبه کیست؟
البته منظور شما نخبه سیاسی است. در عالم سیاست که عرصه تصاحب قدرت است؛ نخبه سیاسی کسی است که خود را صاحب مملکت بداند نه صاحب دولت وقت. دولت وقت را نخبه تعیین میکند و او در پی منافع ملی کشور است.
خوب این سوال پیش میآید که بین فعالان سیاسی اصفهان از گذشته تا به حال چه کسی را میتوان نخبه دانست؟ آیا در حال حاضر در عرصه سیاست یک شخصیت اصفهانی را میتوانید معرفی کنید که در حال تولید فکر است و دولت ساز؟
من شخصا در این مقطع، فردی را با این توصیف ندیدم و هر آن کس که در این عرصه فعال است، در پی نفوذ به منافذ دولت وقت است؛ اما به طور کلی درباره رفتار سیاسی مردم اصفهان خلاصه بگویم: به نظرم مردم اصفهان از بعد عملکردی محافظهکار و به لحاظ نگرش سنتگرا هستند. البته این بدین معنی نیست که حوزه عملکردی و نگرشی مردم اصفهان به صورت مطلق بدین شکل است. بلکه برعکس چون وجه غالب بدین گونه برداشت شده، در تقابل آن حوزه عملکردی و نگرشی، نقشی بسزا داشته و شخصیتهای مطرحی را به جامعه ایرانی معرفی نموده که بعضا موجب بر هم زدن نتیجه مسلم و مطمئن بازی شدهاند.
این ویژگی ها تحت چه شرایطی و در چه بسترهایی شکل گرفت؟
پاسخ به این سوال از منظرهای مختلف نیاز به تفکر دارد. از بعد تاریخی جامعه شناسی،اقتصادی،مذهبی، جغرافیایی، روانشناسی و.... اصفهان به لحاظ جغرافیایی در منطقه در مرکز ایران نزدیک به کویر واقع شده همواره مساله کمآبی در این استان مهم بودهاست.مسلما به دست آوردن آب بیشتر یعنی ثروت بیشتر وثروت بیشتر یعنی نفوذ راحتتر به لایههای قدرت. برای همین قطعاً رفتارهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی مردم اصفهان که در کم آبی به سر میبرند با رفتار مردم کرمانشاه و کردستان تفاوت بسیار دارد .بارش باران و کشت دیمی در منطقه غرب ایران نیاز کمتری به نزدیک شدن به اربابان قدرت را مهیا میسازد و از سوی دیگر بارش کم باران و خشکی باغات و فقدان محصولات؛ درآمد کمتر و لذا راهکار جستوجوی درآمد بیشتر از طریق نزدیک شدن به صاحبان قدرت را به ذهن متبادر میکند. لذا به لحاظ تاریخی اقتصادی و جغرافیایی برای به دستآوردن قدرت، شما نیاز دارید به جای جنگ با صاحبان قدرت به مدارا و نزدیکی به قدرت، خود را مشغول سازید.
همچنین اصفهان چندین بار مرکز قدرت سیاسی کشور شدهاست که دوران اوج آن به عهد صفوی بازمیگردد. دورانی که دین و سیاست در جوار هم به زیستن توام با مدارا پرداختهاند و نکته این همزیستی از یک سو، شکوفایی منطقه و کشور بوده و از سوی دیگر شکل گیری نظام جدید سیاسی و مذهبی جدید در قالب تشیع صفوی است.
بیایید از یک منظر دیگر به قضایا نگاه کنیم. تفکر غالب مردم اصفهان درباره سیاست چیست؟آیا آن را یک اهرم پیش برنده و جزیی از زندگی اجتماعی جدید میدانند یا نگاه آنان به سیاست سنتی و گاه بدبینانه است؟
شاید پاسخهای صریح من از یک بعد حاکی ازکم اطلاعی حقیر باشد و از بعد دیگر خروج از نگرش حاکم بر یک اصفهانی که بیملاحظگی کرده و به بیان عقایدش میپردازد! همانگونه که در پاسخ سوال قبلی عرض کردم تفکر غالب مردم اصفهان سنتی است. به عبارتی سنت گرا هستند و اتفاقا همین وجه غالب موجب نخبه کشی در این منطقه جغرافیایی شده و هر شخصیتی که به دنبال مجال ظهور بوده به نوعی مهاجرت کرده و پس از مشهور شدن، یا بازگشته یا دوری از وطن خود را تحمل کرده است.در نتیجه می توان اذعان داشت که این نگرش جزیی از زندگی مردم این منطقه بوده و هست.
بیتفاوتی و بعضاً ساده انگاری مردم اصفهان نسبت به مسایل سیاسی از کجا نشات میگیرد؟
این حالت البته تنها مرتبط با مردم اصفهان نیست. مشارکت رو به پایین یا مشارکت احساسی و کمتر عقلانی در انتخابات نه تنها مربوط به اصفهان است که تقریبا در کل کشور فراگیر است. اینکه یک فرد تنها به واسطه حضور در برنامههای تلویزیونی، نماینده مجلس یا شورای شهر می شود یا به واسطه بازی در فیلمی یا حضور در رقابتهای ورزشی جدا از نگرش و دیدگاههای آنان در انتخاباتهای انجام شده پیروز میشود تنها در اصفهان رخ نداده و در تهران مرکز سیاسی کشور نیز این مهم صورت میگیرد.
در طبقه فرا دست یا بالای جامعه چه به لحاظ فکری و چه به لحاظ اقتصادی فرار سرمایه از کشور رخ میدهد. گرچه این اعتقاد وجود دارد در کشور ما هنوز طبقه متوسط تثبیت نگردیده یا به وجود نیامده اما اگر طبقه متوسط را دانشگاهیان یا دانشجویان و طیف کارمندان بدانیم در طبقه متوسط گرایش به تصوف، حافظ شناسی،مولوی و... این گونه مشغله ها به وجود میآید تا به وضعیت سیاسی کمتر حساسیت نشان داده شود یا فرار از مسوولیت اجتماعی. طبقه فرودست که در اثر فقر به فساد کشیده میشوند. البته تاسیس دولت جدید بارقه ای از امید را در مقطع اعلام نتایج به وجود آورد اما همانگونه که پیشبینی میشد، انتخابات دولت جدید عملاً پتانسیل امید در حال ظهور را متوقف کرد.
تمرکز بیش از حد دولت به مناسبات خارجی و زمان بری بیش از حد آن،کم توجهی به امور داخلی و نهایتاً توقف اقتصاد با هدف مبارزه با تورم و ماحصل آن بیکاری رو به رشد، به انتظار نتیجه گرفتن از دیپلماسی خارجی، متاسفانه کل کشور را به تفاوتی سوق میدهد.
آیا می توان گفت که مردم اصفهان در مسایل و حوادث سیاسی بیشتر یک شنونده و ناظر هستند اما درعمل به گونه ای دیگر رفتار میکنند؟
نه نمیشود به طور کلی چنین گفت یا چنین استنباط کرد. همین مردم اصفهان در شکل گیری انقلاب مشروطه در مبانی تئوریک با وجود شخصیتهایی چون سید محمد واعظ، شیخ مهدی واعظ، ملک المتکلمین و میرزای نایینی اثرگذار بودهاند. در جنبش ملی شدن نفت، اصفهان جدا از اینکه اولین شهری بود که مصدق را به عرصه سیاست معرفی کرد، به اعتراف دکتر محمد مصدق، ملی شدن صنعت نفت مدیون پیشنهاد دکتر حسین فاطمی است که در اصفهان روزنامه نگار شد و وارد عرصه سیاست شد. همچنین دیگرانی مانند الهیار صالح آیت الله کاشانی و داریوش فروهر در وقوع انقلاب اسلامی نقش بارزی داشتند. وجود شخصیتهای روحانی چون آیت الله منتظری،آیت الله طاهری، آیت الله خادمی، آیت الله احمدی، اژهای، شریعتی اردستانی و... و شخصیتهای غیر روحانی چون صلواتی، پرورش، شریف واقفی، بدیع زادگان، میثمی و در دوران جنگ تحمیلی سرداران شجاعی چون خرازی، ردانیپور، همت، باقری،صفوی نقشآفرینی کردهاند. یعنی نه تنها شنونده و ناظر منفعل نبودند؛ یار و یاور خواست مردم بودهاند.
مشارکت مردم اصفهان در امور سیاسی بیشتر به خاطر منفعت شخصی صورت میگیرد و یا آنان به خاطر رشد و توسعه سیاسی و اجتماعی پایدار در این عرصه حضور دارند؟
در حوزه جغرافیایی که ما به نام اصفهان میشناسیم مقوله اقتصاد، مقوله مهمی است و به نظر بنده صاحب اولویت لذا ورود مردم اصفهان به عرصه سیاست نیز نمیتواند خارج از حوزه اقتصاد باشد، اقتصاد یعنی میانهروی و نتیجه آن سوداگری یعنی سود بردن. وجه غالب فرد اصفهانی که وارد عرصه سیاست میشود، خالی از سوداگری نیست. حال این سودا گری میتواند اقتصادی باشدکه به واسطه ورود به قدرت، صاحب ثروت و رفاه شودیا صرفه اخروی داشته باشد یعنی به به لحاظ مبانی ایدئولوژیک در پی سود آخرتی خود باشد.
با توجه به شناخت از فعالین سیاسی اصفهان باید بگویم وجه غالب منفعت شهر مقدم بر رشد اجتماعی بوده و امروز در اصفهان علیرغم داشتن کتابخانههای خوب، شاهد کتابخانههای پر رونق نیستیم و نه حتی کافه نادریها را در اصفهان میبینیم. به همین دلیلست که نشریه مطرح در سطح کشور نداریم و لیست شخصیتهای مطرح فکریمان بسیار کمتر از شخصیتهای اجرایی است. اگر به تعداد اصفهانیهای حاضر در مناصب حکومتی در سه دولت هاشمی، خاتمی و روحانی توجه کنید؛ بهتر به پاسخ سوال میرسید.
از دیدگاه شما کلانشهر اصفهان چه زمانی میتواند به توسعه سیاسی پایدار دست پیدا کند؟
اصفهان جزیی از کل است یعنی موظف به پیروی از سیاست های دولت مرکزی. پس بحث ما قاعده است نه استثنا. توسعه عبارت است از تحول یک تمدن. یعنی تمدنی که در جریان یک توسعه از بین می رود و تمدنی دیگر جانشین آن می شود. همین تعریف در شهری که مذهب جایگاه ویژه ای در ان دارد و نگرش سنت گرایانه و عملکرد محافظه کارانه پیشه آن است، کار را با مشکل مواجه میسازد. لذا ما در امر توسعه نمیتوانیم سکولار باشیم باید سازندهتر واقعیتر و معتقدانه به مذهب خود رجوع کنیم. باید حقیقت مذهب را دریابیم و خرافات را از آن بزداییم. باید به فعالان اجتماعی تاکید کنیم در بحث علمی توسعه، اصلی وجود ندارد که حتما مذهب ضد توسعه است. البته خرافات ضد توسعه است. حال اگر این موضوع را در بین مذهبیون شهر تبیین کنیم میتوانیم به مبانی توسعه توجه میکنیم. فرهنگ توسعه علم محور و انسان محور است.
از بعد دیگر در عرصه کنونی نمیتوان به توسعه بی توجه بود و به آن ورود نکرد چرا که در مقولات مختلف نیاز به رشد داشتهایم یا به دلخواه یا به ناچار. چون جامعه به صورت گسترده شهر نشین شدهاست، جامعه اطلاعاتی به وقوع پیوسته و دنیا روز به روز در حال کوچکتر شدن است. اطلاعات به سرعت منتقل میشود و مردم دیگر به چیز های ساده رضایت نمیدهند طبقه متوسط فرهنگی در حال شکلگیری است و خواستههایی دارد و به شدت به دنبال به رسمیت شناخته شدن خود از سوی جامعه است.
توسعه را میتوان به تاخیر انداخت اما نمیتوان به فراموشی سپرد، پس باید طی مسیر کرد که لازمه آن ایجاد اصالت فکر و اندیشه است. حال چگونه میتوان اندیشه ساخت؟ساخت اندیشه نیازمند قبول و به رسمیت شناختن تضادهاست، ایجاد فرصتهای برابر و تضاد، موجب بازسازی و نوسازی میشود. پس نباید در فرایند توسعه از بحران ترسید. چرا که توسعه در درون خود بحران زاست. در فرآیند توسعه نیازمند نهاد ها و سازمانهایی هستیم.که علم محور باشند . مثل دانشگاهها و جریان آزاد اطلاعات در فرصتهای برابر چه به لحاظ تدریس و چه به لحاظ تحصیل و هم انسان محور باشند چون تاسیس احزاب و نشریات آزاد سازمانهای مردم نهاد. به نظرم دو نکته را نباید فراموش کرد: زمانی این دروازه دولت اصفهان میدان احزاب بودهاند که امروز اثری از هیچکدام نیست و دیگر آنکه حامیان نگرش سنتی در مطالعه تاریخی به این امر توجه کنند که هر جا سنت با علم مغایر بودهاست همواره این سنت بوده که اقتدار خود را از دست دادهاست. در عصر اطلاعات و پیدایش سوالات جدید و نیز اکنون که روند رو به رشد جوامع، مانع از در جا زدن ما میشود؛ این سنت گرایان هستند که در امر توسعه باید پیشگام و پیش قدم شوند.
رابطه سیاست اصفهانی با اندیشههای دینی آن چه مواردی را می تواند دربرداشته باشد؟
اصفهان با اینکه یک شهر کارگری به حساب میآید، و علیرغم وجود سیل عظیم کارگران نساجی و کارخانجات جدید چون ذوب آهن و فولاد؛ به دلیل نماد تاریخی داشتن مذهب، مانع ظهور جنبشهای چپ کلاسیک و قوت گرفتن احزابی چون حزب توده و فداییان شد. یک اصفهانی از دل جامعه دینی برون آمده و ذهنیتی دارد که نمیتواند آن را نادیده بگیرد. پرورش،رشد،شکل گیری و قالب ذهنی ما در فضا و محیط دینی صورت گرفتهاست به همین سبب همواره هنگامی که فکر میکنیم، نظر میکنیم، داوری میکنیم،بخشی از ذهنمان معطوف به آن اندیشه هاییست که نشسته بر ضمیر ماست و فرار از آن برای ما ممکن نیست، لذا شخصیت سیاسی و اجتماعی مردم اصفهان مبتنی و نشات گرفته از مذهب است.
به عنوان سوال آخر پایداری سیاستهای دینی و اندیشههای سیاسی با خاستگاه مذهبی آن در اصفهان با چه عواملی شکل گرفته است؟
ورود روحانیون در سلسله صفوی و قاجار به دربار یعنی قدرت و نقش موثر شخصیتهای مذهبی چون شیخبهایی، میر داماد و میر فندرسکی. قرابت و نزدیکی حوزه، بازار و کاخ به یکدیگر سیاست مذهبی در اصفهان را همواره بهسوی تصاحب قدرت رهنمون ساختهاست تا اینکه تدریج نقش آفرینیهای میرزای نایینی، آقا نورا... نجفی، مدرس، کاشانی و نهایتاً امام خمینی(ره) نشان از وجه مشترک تاثیر تفکرات مذهبی در حوزه علمیه اصفهان است. میخواهم نتیجه بگیریم که سیاست مذهبی تولید کننده اندیشهای بود که به تصاحب قدرت منتهی شدهاست و البته در این زمینه موفق هم عمل کردهاست.
گروه سیاسی: برای آنکه مدتهاست که از خود خبری نگرفتهایم، نمیدانیم که سیاست و اقتصاد که دو ویژگی اصلی اصفهانیها را شکل داده؛ امروز از چه وضعیتی در استان برخوردار است و آیا اصفهانیها را میتوان سیاسی دانست و رفتار یکسانی از آنان در طول تاریخ معاصر مشاهده کرد؟ جواب به این پرسش ها هرچه باشد باز از اهمیت این موضوع نمیکاهد و میتواند دستمایه راهبردهای جدید و تفکرات نو در عرصه سیاست و مدیریت استان باشد. موضوعی که به راحتی از کنار آن گذشتهایم و بارها در پیچهای تند تاریخی یقه ما را گرفته و کار دست این اصفهان داده است. رویکرد تاریخی به شکل گیری صفات تاریخی در مردم اصفهان را با علی صرافیان مدرس علوم سیاسی دانشگاه و دبیر انجمن صنفی روزنامه نگاران اصفهان مطرح کردیم و امیدواریم سرآغازی نو باشد.
جناب آقای صرافیان!شما به عنوان مدرس علوم سیاسی و فعال این عرصه در اصفهان آیا معتقد به وجود سبک سیاست اصفهانی در تاریخ معاصر هستید؟
اگر منظور از وجود سبک در عالم سیاست، ارایه تعریف مشخصی همچون «مکتب اصفهان در هنر» بهویژه در موسیقی یا در شعر که اصفهان دارای سبک و مکتب است، نه . در دنیای سیاست چنین چیزی در اصفهان یافت نمیشود.اما میتوان مدعی بود که در تاریخ سیاسی ایران گاه برخی از خطوط نشات گرفته از خطه اصفهان است یا در مقطعی رهبری یک مشی سیاسی در اختیار اصفهانیها بوده است.به عنوان یک اصفهانی معتقد هستم پدر معنوی نگرش محافظهکارانه و حتی سنتگرایی افراطی، اصفهان است و از سوی دیگر در جبهه مخالف آن پیدایش خط سه که حول مخالفت با کاندیدای ریاست جمهوری دوره اول حزب جمهوری شکل گرفت از اصفهان شکل میگیرد گرچه رهبری این جناح به خارج از اصفهان واگذار شد.
به نظر شما ویژگی های رفتارهای سیاسی مردم اصفهان و نخبگان آن چیست؟
وقتی از خصوصیات رفتاری و رفتار سیاسی مردم و نخبگان اصفهان حرف میزنیم نیاز به تعریف تاریخی داریم. چون منظور شما تنها مردم کنونی اصفهان نیست علاوه بر آن نیاز به تعریف نخبه در عرصه سیاست داریم.تاریخ به معنای علمی و فلسفی امروز، به معنی تمامی آنچه در قالب سازههای مادی و معنوی فرهنگی ،اجتماعی،اقتصادی و قدرت(سیاست)است که از گذشته به زمان حال رسیده و بستر زیست فرهنگی جامعه کنونی را مهیا ساخته. به تعبیر دیگر آنچه از رفتار مردم اصفهان یا مکانهای دیگر میتوان برداشت کرد از یک سو تحت تاثیر «طبیعت نخستین» آنان است که از راه وراثت زیستی انتقال یافته و از سوی دیگر"طبیعت دومین" آنان بوده که حاصل کنشهای زمانه خویش است.
این تعریف در عرصه عمومی است اما به نظر میرسد که برای نخبه سیاسی اصفهانی هم نیاز به تعریف داریم. نخبه کیست؟
البته منظور شما نخبه سیاسی است. در عالم سیاست که عرصه تصاحب قدرت است؛ نخبه سیاسی کسی است که خود را صاحب مملکت بداند نه صاحب دولت وقت. دولت وقت را نخبه تعیین میکند و او در پی منافع ملی کشور است.
خوب این سوال پیش میآید که بین فعالان سیاسی اصفهان از گذشته تا به حال چه کسی را میتوان نخبه دانست؟ آیا در حال حاضر در عرصه سیاست یک شخصیت اصفهانی را میتوانید معرفی کنید که در حال تولید فکر است و دولت ساز؟
من شخصا در این مقطع، فردی را با این توصیف ندیدم و هر آن کس که در این عرصه فعال است، در پی نفوذ به منافذ دولت وقت است؛ اما به طور کلی درباره رفتار سیاسی مردم اصفهان خلاصه بگویم: به نظرم مردم اصفهان از بعد عملکردی محافظهکار و به لحاظ نگرش سنتگرا هستند. البته این بدین معنی نیست که حوزه عملکردی و نگرشی مردم اصفهان به صورت مطلق بدین شکل است. بلکه برعکس چون وجه غالب بدین گونه برداشت شده، در تقابل آن حوزه عملکردی و نگرشی، نقشی بسزا داشته و شخصیتهای مطرحی را به جامعه ایرانی معرفی نموده که بعضا موجب بر هم زدن نتیجه مسلم و مطمئن بازی شدهاند.
این ویژگی ها تحت چه شرایطی و در چه بسترهایی شکل گرفت؟
پاسخ به این سوال از منظرهای مختلف نیاز به تفکر دارد. از بعد تاریخی جامعه شناسی،اقتصادی،مذهبی، جغرافیایی، روانشناسی و.... اصفهان به لحاظ جغرافیایی در منطقه در مرکز ایران نزدیک به کویر واقع شده همواره مساله کمآبی در این استان مهم بودهاست.مسلما به دست آوردن آب بیشتر یعنی ثروت بیشتر وثروت بیشتر یعنی نفوذ راحتتر به لایههای قدرت. برای همین قطعاً رفتارهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی مردم اصفهان که در کم آبی به سر میبرند با رفتار مردم کرمانشاه و کردستان تفاوت بسیار دارد .بارش باران و کشت دیمی در منطقه غرب ایران نیاز کمتری به نزدیک شدن به اربابان قدرت را مهیا میسازد و از سوی دیگر بارش کم باران و خشکی باغات و فقدان محصولات؛ درآمد کمتر و لذا راهکار جستوجوی درآمد بیشتر از طریق نزدیک شدن به صاحبان قدرت را به ذهن متبادر میکند. لذا به لحاظ تاریخی اقتصادی و جغرافیایی برای به دستآوردن قدرت، شما نیاز دارید به جای جنگ با صاحبان قدرت به مدارا و نزدیکی به قدرت، خود را مشغول سازید.
همچنین اصفهان چندین بار مرکز قدرت سیاسی کشور شدهاست که دوران اوج آن به عهد صفوی بازمیگردد. دورانی که دین و سیاست در جوار هم به زیستن توام با مدارا پرداختهاند و نکته این همزیستی از یک سو، شکوفایی منطقه و کشور بوده و از سوی دیگر شکل گیری نظام جدید سیاسی و مذهبی جدید در قالب تشیع صفوی است.
بیایید از یک منظر دیگر به قضایا نگاه کنیم. تفکر غالب مردم اصفهان درباره سیاست چیست؟آیا آن را یک اهرم پیش برنده و جزیی از زندگی اجتماعی جدید میدانند یا نگاه آنان به سیاست سنتی و گاه بدبینانه است؟
شاید پاسخهای صریح من از یک بعد حاکی ازکم اطلاعی حقیر باشد و از بعد دیگر خروج از نگرش حاکم بر یک اصفهانی که بیملاحظگی کرده و به بیان عقایدش میپردازد! همانگونه که در پاسخ سوال قبلی عرض کردم تفکر غالب مردم اصفهان سنتی است. به عبارتی سنت گرا هستند و اتفاقا همین وجه غالب موجب نخبه کشی در این منطقه جغرافیایی شده و هر شخصیتی که به دنبال مجال ظهور بوده به نوعی مهاجرت کرده و پس از مشهور شدن، یا بازگشته یا دوری از وطن خود را تحمل کرده است.در نتیجه می توان اذعان داشت که این نگرش جزیی از زندگی مردم این منطقه بوده و هست.
بیتفاوتی و بعضاً ساده انگاری مردم اصفهان نسبت به مسایل سیاسی از کجا نشات میگیرد؟
این حالت البته تنها مرتبط با مردم اصفهان نیست. مشارکت رو به پایین یا مشارکت احساسی و کمتر عقلانی در انتخابات نه تنها مربوط به اصفهان است که تقریبا در کل کشور فراگیر است. اینکه یک فرد تنها به واسطه حضور در برنامههای تلویزیونی، نماینده مجلس یا شورای شهر می شود یا به واسطه بازی در فیلمی یا حضور در رقابتهای ورزشی جدا از نگرش و دیدگاههای آنان در انتخاباتهای انجام شده پیروز میشود تنها در اصفهان رخ نداده و در تهران مرکز سیاسی کشور نیز این مهم صورت میگیرد.
در طبقه فرا دست یا بالای جامعه چه به لحاظ فکری و چه به لحاظ اقتصادی فرار سرمایه از کشور رخ میدهد. گرچه این اعتقاد وجود دارد در کشور ما هنوز طبقه متوسط تثبیت نگردیده یا به وجود نیامده اما اگر طبقه متوسط را دانشگاهیان یا دانشجویان و طیف کارمندان بدانیم در طبقه متوسط گرایش به تصوف، حافظ شناسی،مولوی و... این گونه مشغله ها به وجود میآید تا به وضعیت سیاسی کمتر حساسیت نشان داده شود یا فرار از مسوولیت اجتماعی. طبقه فرودست که در اثر فقر به فساد کشیده میشوند. البته تاسیس دولت جدید بارقه ای از امید را در مقطع اعلام نتایج به وجود آورد اما همانگونه که پیشبینی میشد، انتخابات دولت جدید عملاً پتانسیل امید در حال ظهور را متوقف کرد.
تمرکز بیش از حد دولت به مناسبات خارجی و زمان بری بیش از حد آن،کم توجهی به امور داخلی و نهایتاً توقف اقتصاد با هدف مبارزه با تورم و ماحصل آن بیکاری رو به رشد، به انتظار نتیجه گرفتن از دیپلماسی خارجی، متاسفانه کل کشور را به تفاوتی سوق میدهد.
آیا می توان گفت که مردم اصفهان در مسایل و حوادث سیاسی بیشتر یک شنونده و ناظر هستند اما درعمل به گونه ای دیگر رفتار میکنند؟
نه نمیشود به طور کلی چنین گفت یا چنین استنباط کرد. همین مردم اصفهان در شکل گیری انقلاب مشروطه در مبانی تئوریک با وجود شخصیتهایی چون سید محمد واعظ، شیخ مهدی واعظ، ملک المتکلمین و میرزای نایینی اثرگذار بودهاند. در جنبش ملی شدن نفت، اصفهان جدا از اینکه اولین شهری بود که مصدق را به عرصه سیاست معرفی کرد، به اعتراف دکتر محمد مصدق، ملی شدن صنعت نفت مدیون پیشنهاد دکتر حسین فاطمی است که در اصفهان روزنامه نگار شد و وارد عرصه سیاست شد. همچنین دیگرانی مانند الهیار صالح آیت الله کاشانی و داریوش فروهر در وقوع انقلاب اسلامی نقش بارزی داشتند. وجود شخصیتهای روحانی چون آیت الله منتظری،آیت الله طاهری، آیت الله خادمی، آیت الله احمدی، اژهای، شریعتی اردستانی و... و شخصیتهای غیر روحانی چون صلواتی، پرورش، شریف واقفی، بدیع زادگان، میثمی و در دوران جنگ تحمیلی سرداران شجاعی چون خرازی، ردانیپور، همت، باقری،صفوی نقشآفرینی کردهاند. یعنی نه تنها شنونده و ناظر منفعل نبودند؛ یار و یاور خواست مردم بودهاند.
مشارکت مردم اصفهان در امور سیاسی بیشتر به خاطر منفعت شخصی صورت میگیرد و یا آنان به خاطر رشد و توسعه سیاسی و اجتماعی پایدار در این عرصه حضور دارند؟
در حوزه جغرافیایی که ما به نام اصفهان میشناسیم مقوله اقتصاد، مقوله مهمی است و به نظر بنده صاحب اولویت لذا ورود مردم اصفهان به عرصه سیاست نیز نمیتواند خارج از حوزه اقتصاد باشد، اقتصاد یعنی میانهروی و نتیجه آن سوداگری یعنی سود بردن. وجه غالب فرد اصفهانی که وارد عرصه سیاست میشود، خالی از سوداگری نیست. حال این سودا گری میتواند اقتصادی باشدکه به واسطه ورود به قدرت، صاحب ثروت و رفاه شودیا صرفه اخروی داشته باشد یعنی به به لحاظ مبانی ایدئولوژیک در پی سود آخرتی خود باشد.
با توجه به شناخت از فعالین سیاسی اصفهان باید بگویم وجه غالب منفعت شهر مقدم بر رشد اجتماعی بوده و امروز در اصفهان علیرغم داشتن کتابخانههای خوب، شاهد کتابخانههای پر رونق نیستیم و نه حتی کافه نادریها را در اصفهان میبینیم. به همین دلیلست که نشریه مطرح در سطح کشور نداریم و لیست شخصیتهای مطرح فکریمان بسیار کمتر از شخصیتهای اجرایی است. اگر به تعداد اصفهانیهای حاضر در مناصب حکومتی در سه دولت هاشمی، خاتمی و روحانی توجه کنید؛ بهتر به پاسخ سوال میرسید.
از دیدگاه شما کلانشهر اصفهان چه زمانی میتواند به توسعه سیاسی پایدار دست پیدا کند؟
اصفهان جزیی از کل است یعنی موظف به پیروی از سیاست های دولت مرکزی. پس بحث ما قاعده است نه استثنا. توسعه عبارت است از تحول یک تمدن. یعنی تمدنی که در جریان یک توسعه از بین می رود و تمدنی دیگر جانشین آن می شود. همین تعریف در شهری که مذهب جایگاه ویژه ای در ان دارد و نگرش سنت گرایانه و عملکرد محافظه کارانه پیشه آن است، کار را با مشکل مواجه میسازد. لذا ما در امر توسعه نمیتوانیم سکولار باشیم باید سازندهتر واقعیتر و معتقدانه به مذهب خود رجوع کنیم. باید حقیقت مذهب را دریابیم و خرافات را از آن بزداییم. باید به فعالان اجتماعی تاکید کنیم در بحث علمی توسعه، اصلی وجود ندارد که حتما مذهب ضد توسعه است. البته خرافات ضد توسعه است. حال اگر این موضوع را در بین مذهبیون شهر تبیین کنیم میتوانیم به مبانی توسعه توجه میکنیم. فرهنگ توسعه علم محور و انسان محور است.
از بعد دیگر در عرصه کنونی نمیتوان به توسعه بی توجه بود و به آن ورود نکرد چرا که در مقولات مختلف نیاز به رشد داشتهایم یا به دلخواه یا به ناچار. چون جامعه به صورت گسترده شهر نشین شدهاست، جامعه اطلاعاتی به وقوع پیوسته و دنیا روز به روز در حال کوچکتر شدن است. اطلاعات به سرعت منتقل میشود و مردم دیگر به چیز های ساده رضایت نمیدهند طبقه متوسط فرهنگی در حال شکلگیری است و خواستههایی دارد و به شدت به دنبال به رسمیت شناخته شدن خود از سوی جامعه است.
توسعه را میتوان به تاخیر انداخت اما نمیتوان به فراموشی سپرد، پس باید طی مسیر کرد که لازمه آن ایجاد اصالت فکر و اندیشه است. حال چگونه میتوان اندیشه ساخت؟ساخت اندیشه نیازمند قبول و به رسمیت شناختن تضادهاست، ایجاد فرصتهای برابر و تضاد، موجب بازسازی و نوسازی میشود. پس نباید در فرایند توسعه از بحران ترسید. چرا که توسعه در درون خود بحران زاست. در فرآیند توسعه نیازمند نهاد ها و سازمانهایی هستیم.که علم محور باشند . مثل دانشگاهها و جریان آزاد اطلاعات در فرصتهای برابر چه به لحاظ تدریس و چه به لحاظ تحصیل و هم انسان محور باشند چون تاسیس احزاب و نشریات آزاد سازمانهای مردم نهاد. به نظرم دو نکته را نباید فراموش کرد: زمانی این دروازه دولت اصفهان میدان احزاب بودهاند که امروز اثری از هیچکدام نیست و دیگر آنکه حامیان نگرش سنتی در مطالعه تاریخی به این امر توجه کنند که هر جا سنت با علم مغایر بودهاست همواره این سنت بوده که اقتدار خود را از دست دادهاست. در عصر اطلاعات و پیدایش سوالات جدید و نیز اکنون که روند رو به رشد جوامع، مانع از در جا زدن ما میشود؛ این سنت گرایان هستند که در امر توسعه باید پیشگام و پیش قدم شوند.
رابطه سیاست اصفهانی با اندیشههای دینی آن چه مواردی را می تواند دربرداشته باشد؟
اصفهان با اینکه یک شهر کارگری به حساب میآید، و علیرغم وجود سیل عظیم کارگران نساجی و کارخانجات جدید چون ذوب آهن و فولاد؛ به دلیل نماد تاریخی داشتن مذهب، مانع ظهور جنبشهای چپ کلاسیک و قوت گرفتن احزابی چون حزب توده و فداییان شد. یک اصفهانی از دل جامعه دینی برون آمده و ذهنیتی دارد که نمیتواند آن را نادیده بگیرد. پرورش،رشد،شکل گیری و قالب ذهنی ما در فضا و محیط دینی صورت گرفتهاست به همین سبب همواره هنگامی که فکر میکنیم، نظر میکنیم، داوری میکنیم،بخشی از ذهنمان معطوف به آن اندیشه هاییست که نشسته بر ضمیر ماست و فرار از آن برای ما ممکن نیست، لذا شخصیت سیاسی و اجتماعی مردم اصفهان مبتنی و نشات گرفته از مذهب است.
به عنوان سوال آخر پایداری سیاستهای دینی و اندیشههای سیاسی با خاستگاه مذهبی آن در اصفهان با چه عواملی شکل گرفته است؟
ورود روحانیون در سلسله صفوی و قاجار به دربار یعنی قدرت و نقش موثر شخصیتهای مذهبی چون شیخبهایی، میر داماد و میر فندرسکی. قرابت و نزدیکی حوزه، بازار و کاخ به یکدیگر سیاست مذهبی در اصفهان را همواره بهسوی تصاحب قدرت رهنمون ساختهاست تا اینکه تدریج نقش آفرینیهای میرزای نایینی، آقا نورا... نجفی، مدرس، کاشانی و نهایتاً امام خمینی(ره) نشان از وجه مشترک تاثیر تفکرات مذهبی در حوزه علمیه اصفهان است. میخواهم نتیجه بگیریم که سیاست مذهبی تولید کننده اندیشهای بود که به تصاحب قدرت منتهی شدهاست و البته در این زمینه موفق هم عمل کردهاست.
جناب آقای صرافیان!شما به عنوان مدرس علوم سیاسی و فعال این عرصه در اصفهان آیا معتقد به وجود سبک سیاست اصفهانی در تاریخ معاصر هستید؟
اگر منظور از وجود سبک در عالم سیاست، ارایه تعریف مشخصی همچون «مکتب اصفهان در هنر» بهویژه در موسیقی یا در شعر که اصفهان دارای سبک و مکتب است، نه . در دنیای سیاست چنین چیزی در اصفهان یافت نمیشود.اما میتوان مدعی بود که در تاریخ سیاسی ایران گاه برخی از خطوط نشات گرفته از خطه اصفهان است یا در مقطعی رهبری یک مشی سیاسی در اختیار اصفهانیها بوده است.به عنوان یک اصفهانی معتقد هستم پدر معنوی نگرش محافظهکارانه و حتی سنتگرایی افراطی، اصفهان است و از سوی دیگر در جبهه مخالف آن پیدایش خط سه که حول مخالفت با کاندیدای ریاست جمهوری دوره اول حزب جمهوری شکل گرفت از اصفهان شکل میگیرد گرچه رهبری این جناح به خارج از اصفهان واگذار شد.
به نظر شما ویژگی های رفتارهای سیاسی مردم اصفهان و نخبگان آن چیست؟
وقتی از خصوصیات رفتاری و رفتار سیاسی مردم و نخبگان اصفهان حرف میزنیم نیاز به تعریف تاریخی داریم. چون منظور شما تنها مردم کنونی اصفهان نیست علاوه بر آن نیاز به تعریف نخبه در عرصه سیاست داریم.تاریخ به معنای علمی و فلسفی امروز، به معنی تمامی آنچه در قالب سازههای مادی و معنوی فرهنگی ،اجتماعی،اقتصادی و قدرت(سیاست)است که از گذشته به زمان حال رسیده و بستر زیست فرهنگی جامعه کنونی را مهیا ساخته. به تعبیر دیگر آنچه از رفتار مردم اصفهان یا مکانهای دیگر میتوان برداشت کرد از یک سو تحت تاثیر «طبیعت نخستین» آنان است که از راه وراثت زیستی انتقال یافته و از سوی دیگر"طبیعت دومین" آنان بوده که حاصل کنشهای زمانه خویش است.
این تعریف در عرصه عمومی است اما به نظر میرسد که برای نخبه سیاسی اصفهانی هم نیاز به تعریف داریم. نخبه کیست؟
البته منظور شما نخبه سیاسی است. در عالم سیاست که عرصه تصاحب قدرت است؛ نخبه سیاسی کسی است که خود را صاحب مملکت بداند نه صاحب دولت وقت. دولت وقت را نخبه تعیین میکند و او در پی منافع ملی کشور است.
خوب این سوال پیش میآید که بین فعالان سیاسی اصفهان از گذشته تا به حال چه کسی را میتوان نخبه دانست؟ آیا در حال حاضر در عرصه سیاست یک شخصیت اصفهانی را میتوانید معرفی کنید که در حال تولید فکر است و دولت ساز؟
من شخصا در این مقطع، فردی را با این توصیف ندیدم و هر آن کس که در این عرصه فعال است، در پی نفوذ به منافذ دولت وقت است؛ اما به طور کلی درباره رفتار سیاسی مردم اصفهان خلاصه بگویم: به نظرم مردم اصفهان از بعد عملکردی محافظهکار و به لحاظ نگرش سنتگرا هستند. البته این بدین معنی نیست که حوزه عملکردی و نگرشی مردم اصفهان به صورت مطلق بدین شکل است. بلکه برعکس چون وجه غالب بدین گونه برداشت شده، در تقابل آن حوزه عملکردی و نگرشی، نقشی بسزا داشته و شخصیتهای مطرحی را به جامعه ایرانی معرفی نموده که بعضا موجب بر هم زدن نتیجه مسلم و مطمئن بازی شدهاند.
این ویژگی ها تحت چه شرایطی و در چه بسترهایی شکل گرفت؟
پاسخ به این سوال از منظرهای مختلف نیاز به تفکر دارد. از بعد تاریخی جامعه شناسی،اقتصادی،مذهبی، جغرافیایی، روانشناسی و.... اصفهان به لحاظ جغرافیایی در منطقه در مرکز ایران نزدیک به کویر واقع شده همواره مساله کمآبی در این استان مهم بودهاست.مسلما به دست آوردن آب بیشتر یعنی ثروت بیشتر وثروت بیشتر یعنی نفوذ راحتتر به لایههای قدرت. برای همین قطعاً رفتارهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی مردم اصفهان که در کم آبی به سر میبرند با رفتار مردم کرمانشاه و کردستان تفاوت بسیار دارد .بارش باران و کشت دیمی در منطقه غرب ایران نیاز کمتری به نزدیک شدن به اربابان قدرت را مهیا میسازد و از سوی دیگر بارش کم باران و خشکی باغات و فقدان محصولات؛ درآمد کمتر و لذا راهکار جستوجوی درآمد بیشتر از طریق نزدیک شدن به صاحبان قدرت را به ذهن متبادر میکند. لذا به لحاظ تاریخی اقتصادی و جغرافیایی برای به دستآوردن قدرت، شما نیاز دارید به جای جنگ با صاحبان قدرت به مدارا و نزدیکی به قدرت، خود را مشغول سازید.
همچنین اصفهان چندین بار مرکز قدرت سیاسی کشور شدهاست که دوران اوج آن به عهد صفوی بازمیگردد. دورانی که دین و سیاست در جوار هم به زیستن توام با مدارا پرداختهاند و نکته این همزیستی از یک سو، شکوفایی منطقه و کشور بوده و از سوی دیگر شکل گیری نظام جدید سیاسی و مذهبی جدید در قالب تشیع صفوی است.
بیایید از یک منظر دیگر به قضایا نگاه کنیم. تفکر غالب مردم اصفهان درباره سیاست چیست؟آیا آن را یک اهرم پیش برنده و جزیی از زندگی اجتماعی جدید میدانند یا نگاه آنان به سیاست سنتی و گاه بدبینانه است؟
شاید پاسخهای صریح من از یک بعد حاکی ازکم اطلاعی حقیر باشد و از بعد دیگر خروج از نگرش حاکم بر یک اصفهانی که بیملاحظگی کرده و به بیان عقایدش میپردازد! همانگونه که در پاسخ سوال قبلی عرض کردم تفکر غالب مردم اصفهان سنتی است. به عبارتی سنت گرا هستند و اتفاقا همین وجه غالب موجب نخبه کشی در این منطقه جغرافیایی شده و هر شخصیتی که به دنبال مجال ظهور بوده به نوعی مهاجرت کرده و پس از مشهور شدن، یا بازگشته یا دوری از وطن خود را تحمل کرده است.در نتیجه می توان اذعان داشت که این نگرش جزیی از زندگی مردم این منطقه بوده و هست.
بیتفاوتی و بعضاً ساده انگاری مردم اصفهان نسبت به مسایل سیاسی از کجا نشات میگیرد؟
این حالت البته تنها مرتبط با مردم اصفهان نیست. مشارکت رو به پایین یا مشارکت احساسی و کمتر عقلانی در انتخابات نه تنها مربوط به اصفهان است که تقریبا در کل کشور فراگیر است. اینکه یک فرد تنها به واسطه حضور در برنامههای تلویزیونی، نماینده مجلس یا شورای شهر می شود یا به واسطه بازی در فیلمی یا حضور در رقابتهای ورزشی جدا از نگرش و دیدگاههای آنان در انتخاباتهای انجام شده پیروز میشود تنها در اصفهان رخ نداده و در تهران مرکز سیاسی کشور نیز این مهم صورت میگیرد.
در طبقه فرا دست یا بالای جامعه چه به لحاظ فکری و چه به لحاظ اقتصادی فرار سرمایه از کشور رخ میدهد. گرچه این اعتقاد وجود دارد در کشور ما هنوز طبقه متوسط تثبیت نگردیده یا به وجود نیامده اما اگر طبقه متوسط را دانشگاهیان یا دانشجویان و طیف کارمندان بدانیم در طبقه متوسط گرایش به تصوف، حافظ شناسی،مولوی و... این گونه مشغله ها به وجود میآید تا به وضعیت سیاسی کمتر حساسیت نشان داده شود یا فرار از مسوولیت اجتماعی. طبقه فرودست که در اثر فقر به فساد کشیده میشوند. البته تاسیس دولت جدید بارقه ای از امید را در مقطع اعلام نتایج به وجود آورد اما همانگونه که پیشبینی میشد، انتخابات دولت جدید عملاً پتانسیل امید در حال ظهور را متوقف کرد.
تمرکز بیش از حد دولت به مناسبات خارجی و زمان بری بیش از حد آن،کم توجهی به امور داخلی و نهایتاً توقف اقتصاد با هدف مبارزه با تورم و ماحصل آن بیکاری رو به رشد، به انتظار نتیجه گرفتن از دیپلماسی خارجی، متاسفانه کل کشور را به تفاوتی سوق میدهد.
آیا می توان گفت که مردم اصفهان در مسایل و حوادث سیاسی بیشتر یک شنونده و ناظر هستند اما درعمل به گونه ای دیگر رفتار میکنند؟
نه نمیشود به طور کلی چنین گفت یا چنین استنباط کرد. همین مردم اصفهان در شکل گیری انقلاب مشروطه در مبانی تئوریک با وجود شخصیتهایی چون سید محمد واعظ، شیخ مهدی واعظ، ملک المتکلمین و میرزای نایینی اثرگذار بودهاند. در جنبش ملی شدن نفت، اصفهان جدا از اینکه اولین شهری بود که مصدق را به عرصه سیاست معرفی کرد، به اعتراف دکتر محمد مصدق، ملی شدن صنعت نفت مدیون پیشنهاد دکتر حسین فاطمی است که در اصفهان روزنامه نگار شد و وارد عرصه سیاست شد. همچنین دیگرانی مانند الهیار صالح آیت الله کاشانی و داریوش فروهر در وقوع انقلاب اسلامی نقش بارزی داشتند. وجود شخصیتهای روحانی چون آیت الله منتظری،آیت الله طاهری، آیت الله خادمی، آیت الله احمدی، اژهای، شریعتی اردستانی و... و شخصیتهای غیر روحانی چون صلواتی، پرورش، شریف واقفی، بدیع زادگان، میثمی و در دوران جنگ تحمیلی سرداران شجاعی چون خرازی، ردانیپور، همت، باقری،صفوی نقشآفرینی کردهاند. یعنی نه تنها شنونده و ناظر منفعل نبودند؛ یار و یاور خواست مردم بودهاند.
مشارکت مردم اصفهان در امور سیاسی بیشتر به خاطر منفعت شخصی صورت میگیرد و یا آنان به خاطر رشد و توسعه سیاسی و اجتماعی پایدار در این عرصه حضور دارند؟
در حوزه جغرافیایی که ما به نام اصفهان میشناسیم مقوله اقتصاد، مقوله مهمی است و به نظر بنده صاحب اولویت لذا ورود مردم اصفهان به عرصه سیاست نیز نمیتواند خارج از حوزه اقتصاد باشد، اقتصاد یعنی میانهروی و نتیجه آن سوداگری یعنی سود بردن. وجه غالب فرد اصفهانی که وارد عرصه سیاست میشود، خالی از سوداگری نیست. حال این سودا گری میتواند اقتصادی باشدکه به واسطه ورود به قدرت، صاحب ثروت و رفاه شودیا صرفه اخروی داشته باشد یعنی به به لحاظ مبانی ایدئولوژیک در پی سود آخرتی خود باشد.
با توجه به شناخت از فعالین سیاسی اصفهان باید بگویم وجه غالب منفعت شهر مقدم بر رشد اجتماعی بوده و امروز در اصفهان علیرغم داشتن کتابخانههای خوب، شاهد کتابخانههای پر رونق نیستیم و نه حتی کافه نادریها را در اصفهان میبینیم. به همین دلیلست که نشریه مطرح در سطح کشور نداریم و لیست شخصیتهای مطرح فکریمان بسیار کمتر از شخصیتهای اجرایی است. اگر به تعداد اصفهانیهای حاضر در مناصب حکومتی در سه دولت هاشمی، خاتمی و روحانی توجه کنید؛ بهتر به پاسخ سوال میرسید.
از دیدگاه شما کلانشهر اصفهان چه زمانی میتواند به توسعه سیاسی پایدار دست پیدا کند؟
اصفهان جزیی از کل است یعنی موظف به پیروی از سیاست های دولت مرکزی. پس بحث ما قاعده است نه استثنا. توسعه عبارت است از تحول یک تمدن. یعنی تمدنی که در جریان یک توسعه از بین می رود و تمدنی دیگر جانشین آن می شود. همین تعریف در شهری که مذهب جایگاه ویژه ای در ان دارد و نگرش سنت گرایانه و عملکرد محافظه کارانه پیشه آن است، کار را با مشکل مواجه میسازد. لذا ما در امر توسعه نمیتوانیم سکولار باشیم باید سازندهتر واقعیتر و معتقدانه به مذهب خود رجوع کنیم. باید حقیقت مذهب را دریابیم و خرافات را از آن بزداییم. باید به فعالان اجتماعی تاکید کنیم در بحث علمی توسعه، اصلی وجود ندارد که حتما مذهب ضد توسعه است. البته خرافات ضد توسعه است. حال اگر این موضوع را در بین مذهبیون شهر تبیین کنیم میتوانیم به مبانی توسعه توجه میکنیم. فرهنگ توسعه علم محور و انسان محور است.
از بعد دیگر در عرصه کنونی نمیتوان به توسعه بی توجه بود و به آن ورود نکرد چرا که در مقولات مختلف نیاز به رشد داشتهایم یا به دلخواه یا به ناچار. چون جامعه به صورت گسترده شهر نشین شدهاست، جامعه اطلاعاتی به وقوع پیوسته و دنیا روز به روز در حال کوچکتر شدن است. اطلاعات به سرعت منتقل میشود و مردم دیگر به چیز های ساده رضایت نمیدهند طبقه متوسط فرهنگی در حال شکلگیری است و خواستههایی دارد و به شدت به دنبال به رسمیت شناخته شدن خود از سوی جامعه است.
توسعه را میتوان به تاخیر انداخت اما نمیتوان به فراموشی سپرد، پس باید طی مسیر کرد که لازمه آن ایجاد اصالت فکر و اندیشه است. حال چگونه میتوان اندیشه ساخت؟ساخت اندیشه نیازمند قبول و به رسمیت شناختن تضادهاست، ایجاد فرصتهای برابر و تضاد، موجب بازسازی و نوسازی میشود. پس نباید در فرایند توسعه از بحران ترسید. چرا که توسعه در درون خود بحران زاست. در فرآیند توسعه نیازمند نهاد ها و سازمانهایی هستیم.که علم محور باشند . مثل دانشگاهها و جریان آزاد اطلاعات در فرصتهای برابر چه به لحاظ تدریس و چه به لحاظ تحصیل و هم انسان محور باشند چون تاسیس احزاب و نشریات آزاد سازمانهای مردم نهاد. به نظرم دو نکته را نباید فراموش کرد: زمانی این دروازه دولت اصفهان میدان احزاب بودهاند که امروز اثری از هیچکدام نیست و دیگر آنکه حامیان نگرش سنتی در مطالعه تاریخی به این امر توجه کنند که هر جا سنت با علم مغایر بودهاست همواره این سنت بوده که اقتدار خود را از دست دادهاست. در عصر اطلاعات و پیدایش سوالات جدید و نیز اکنون که روند رو به رشد جوامع، مانع از در جا زدن ما میشود؛ این سنت گرایان هستند که در امر توسعه باید پیشگام و پیش قدم شوند.
رابطه سیاست اصفهانی با اندیشههای دینی آن چه مواردی را می تواند دربرداشته باشد؟
اصفهان با اینکه یک شهر کارگری به حساب میآید، و علیرغم وجود سیل عظیم کارگران نساجی و کارخانجات جدید چون ذوب آهن و فولاد؛ به دلیل نماد تاریخی داشتن مذهب، مانع ظهور جنبشهای چپ کلاسیک و قوت گرفتن احزابی چون حزب توده و فداییان شد. یک اصفهانی از دل جامعه دینی برون آمده و ذهنیتی دارد که نمیتواند آن را نادیده بگیرد. پرورش،رشد،شکل گیری و قالب ذهنی ما در فضا و محیط دینی صورت گرفتهاست به همین سبب همواره هنگامی که فکر میکنیم، نظر میکنیم، داوری میکنیم،بخشی از ذهنمان معطوف به آن اندیشه هاییست که نشسته بر ضمیر ماست و فرار از آن برای ما ممکن نیست، لذا شخصیت سیاسی و اجتماعی مردم اصفهان مبتنی و نشات گرفته از مذهب است.
به عنوان سوال آخر پایداری سیاستهای دینی و اندیشههای سیاسی با خاستگاه مذهبی آن در اصفهان با چه عواملی شکل گرفته است؟
ورود روحانیون در سلسله صفوی و قاجار به دربار یعنی قدرت و نقش موثر شخصیتهای مذهبی چون شیخبهایی، میر داماد و میر فندرسکی. قرابت و نزدیکی حوزه، بازار و کاخ به یکدیگر سیاست مذهبی در اصفهان را همواره بهسوی تصاحب قدرت رهنمون ساختهاست تا اینکه تدریج نقش آفرینیهای میرزای نایینی، آقا نورا... نجفی، مدرس، کاشانی و نهایتاً امام خمینی(ره) نشان از وجه مشترک تاثیر تفکرات مذهبی در حوزه علمیه اصفهان است. میخواهم نتیجه بگیریم که سیاست مذهبی تولید کننده اندیشهای بود که به تصاحب قدرت منتهی شدهاست و البته در این زمینه موفق هم عمل کردهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.