گفتوگو با عباس امانت درباره تاریخنگاری عصر ناصری و مظفری:
انقلاب مشروطه شکست نخورد، ناتمام ماند
سهند ستاری
تحولات عصر ناصری را میتوان پیشقراول نهضت مشروطه دانست؛ از سیاستهای تمامیتخواه دستگاه ناصری، انسداد وضعیت سیاسی و یکی از مهمترین ترورهای سیاسی تاریخ معاصر ایران گرفته تا بسترهای شکننده اقتصادی، بحران بازار، نارضایتی تجار و حتی تجربه نیمبند تجدد، همه از عواملی هستند که میتوان آنها را عوامل زیربنایی انقلاب مشروطه دانست. عواملی که در نهایت با برخورد به عصر مظفری، لحظه انقلاب مشروطه را رقم زد. از اینرو، سراغ عباس امانت رفتیم و درباره عوامل زیربنایی مشروطه در عصر ناصری و مظفری با او گفتوگو کردیم. امانت بر این باور است که اشتباه است اگر گمان کنیم مقصود انقلاب مشروطه تنها دموکراسی بوده، چراکه دموکراسی تنها یکی از جنبههای انقلاب بود. او تاکید دارد نباید به سادگی از کنار جنبههای مهمتری همچون وضع نابسامان اقتصادی، جنبههای مادی زندگی مردم و نیاز مبرم به پیدایش یک نظام متمرکز مالی گذر کرد. اهداف و خواستههای انقلاب مشروطه بیشتر معطوف به این خواسته مبرم و غالبا غیرسیاسی بود. امانت، صحبت از شکست انقلاب مشروطه را سادهانگارانه میداند. انقلابی که تجار، دگراندیشان، علما، فرودستان، چپ سوسیالیست تا طبقه
نخبگان ایلات ایران، اقلیتها و... را در خود داشت، برای امانت از بسیاری جهات نیز موفق بود، چراکه انقلاب مشروطه انقلابی بود که دولت قاجاریه و طبقه اعیان و اشراف قاجاری را تضعیف کرد. در عین حال، این انقلاب اجازه داد صداهای دیگری نیز شنیده شود. انقلابی که توانست از درون این منازعه چندجانبه قانون اساسی بنویسد، مجلس تشکیل دهد و برخی مفاهیم را نهادینه کند. اما او تاکید دارد این انقلاب ناتمام ماند. چون انقلاب مشروطهای که قصد داشت در برابر نظام استبدادی ناصری، دولتی نسبتا تکثرگرا بسازد، بهدلایل متعددی ناکام ماند و نتوانست نیازهای خود را با شعارهایش همسو کند.
عباس امانت، استاد تاریخ و مطالعات بینالمللی در دانشگاه ییل و صاحب کرسی مطالعات خاورمیانه در این دانشگاه است. او در سال۱۹۷۱ مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه تهران دریافت کرد و در سال۱۹۸۱ نیز از دانشگاه آکسفورد دکترا گرفت. وی عضو شورای سردبیری دایرهالمعارف ایرانیکاست و نیز سردبیری Persia Observed را برعهده دارد. امانت همچنین دارای تالیفاتی در زمینه تاریخ معاصر ایران، عصر قاجاریه، انقلاب مشروطه و هویت ایرانیان است. پیش از این کتاب «قبله عالم» با ترجمه حسن کامشاد به فارسی منتشر شده است.
از همان ابتدای شکلگیری انقلاب مشروطه آثار مختلفی درباره این واقعه ثبت و منتشر شده و با گذشت بیش از صد سال همچنان مطالعات و تحقیقات و وقایعنگاریهای تازهای در اینباره منتشر میشود. اما اغلب آثار منتشره، متوجه تاریخنگاری سیاسی و معطوف به تاریخنگاری نخبهمحور بوده و کمتر توجهی به تاریخنگاری اجتماعی و عوامل زیربنایی این انقلاب شده. به نظر شما تاریخنگاری مشروطه تا به امروز دچار چه آسیبهایی بوده است؟
مطالعاتی که در ایران درباره انقلاب مشروطه صورت گرفته متاسفانه اغلب متعلق به دو نسل گذشته است، به استثنای چند اثری که اخیرا منصوره نظاممافی یا کاوه بیات، هما ناطق و ماشاءالله آجودانی منتشر کردهاند. اگرچه به نظر میآید علاقه عمومی به انقلاب مشروطه بسیار بیش از گذشته است و این پرسش که چرا انقلاب ناتمام مانده یا شکست خورده همچنان پرسشی زنده است و میتوان این علاقه را در میان روشنفکران و کتابخوانان دید ولی تا آنجا که من اطلاع دارم متاسفانه این علاقه در زبان فارسی منجر به پیدایش کنجکاوی پژوهشی نشده است. هرچند در این مدت منابع بسیاری همچون مذاکرات مجلس یا چندین روایت دست اول از دستاندرکاران مشروطه منتشر شده ولی این روایات هیچیک منجر به پیدایش روح پژوهش تاریخی درباره انقلاب مشروطه نشده است. در واقع شاهد یک فقر تاریخی هستیم. البته تاکنون مطالعات جدیای به زبان انگلیسی و زبانهای دیگر صورت گرفته است. از دهه1970 به بعد، آقای آبراهامیان و خانمها آفاری، بیات، ونسا مارتین و دیگران تاریخ مشروطه را دنبال کرده و آثاری در این باب منتشر کردهاند و کوششهایی در این باب شده تا به قول شما سوای روایات شناختهشده سیاسی برگزیدگان از مشروطه به تاریخ اجتماعی مشروطه پرداخته شود. اگر بخواهیم چه در زبان فارسی و چه در زبانهای دیگر پژوهش و تحقیقی جدی درباره جنبههای دیگر انقلاب مشروطه داشته باشیم و از روایت جاری انقلاب مشروطه فاصله بیشتری بگیریم، نهتنها باید به خاطرات و زندگینامهها بپردازیم بلکه باید به مدارک آرشیوی دسترسی داشته باشیم. البته تاکنون بیشتر از آرشیوهای اروپایی استفاده شده تا آرشیوهای ایرانی و همچنان نتوانستهایم چنانکه باید و شاید آرشیوهای ایرانی را - چه منابعی که در مرکز اسناد و کتابخانه مجلس موجود است و چه منابعی که در وزارت خارجه و دیگر نهادها وجود دارد- حلاجی کنیم. این امر محتاج زمان و پیدایش یک روح تحقیقی است. از اینرو، گرچه منابع دست اول چاپ شده و عامه مردم این متون را میخوانند اما متاسفانه مهارت تاریخی برای تلفیق این منابع جهت تالیفی تاریخی درباره انقلاب مشروطه کمتر دیده میشود. بنابراین همچنان روایات قدیمیای همچون تاریخ کسروی در محور تاریخنگاری مشروطه قرار گرفته- چه برای عامه مردم، چه روشنفکران و حتی تاریخنگاران. اگر این روند را با تاریخنگاری انقلابهای دیگر مقایسه کنید، متاسفانه تاریخنگاری ایران خیلی عقبافتادهتر است. بهعنوان مثال، درباره انقلاب فرانسه، شما میتوانید آثار مختلفی درباره جنبههای مختلف و بسترهای مادی این انقلاب ببینید؛ نظیر مساله طبقات محروم یا بلوای نان و... . از اینرو، نباید انتظار زیادی از تاریخنگاری معاصر ایران داشت، چه در مورد تاریخنگاری مشروطه و چه درباره تاریخ معاصر. یکی به علت مسایل گفتمانی و دوم اینکه محیط دانشگاهی ایران ارج چندانی به تاریخنگاری نمیدهد. ایندو هیچیک مشوق تاریخنگاریای که به جنبههای جدید بپردازد، نیستند. تنها عرصهای که ممکن است به این وجه بپردازد، همین گفتوگوهایی است که گاهی در میگیرد و یا چند تنی که مستقلا به کار تحقیق میپردازند. از سوی دیگر تاریخنگاری در ایران خصوصا درباره تاریخ معاصر گرفتار نوعی مطلقگرایی و تمامیتانگاری است. یعنی تصور بر این است که واقعیت محض و مطلق و یگانهای وجود دارد که همواره یکسان شناخته میشود. پس حالت تداوم تعبیر و تفسیر برای تاریخنویسان و تاریخخوانان در ایران تاحدودی ناشناخته است. مشکل بزرگ دیگر تاریخنگاری معاصر ایران همانا قهرمانپروری است. یعنی یک تاریخنگاری مبتنی بر خیر و شر که یا باید نشانهای از افتخارات ملی باشد یا اسباب شرمساری. در واقع، این نوع تاریخنگاری بیش از آنکه در پی شناختن تاریخ باشد در پی به دادگاه کشاندن و محکومکردن است. بر همین اساس دسیسهانگاری و خودقربانیشماری و حقبهجانبی در این نوع مواجهه بسیار شایع است.
بهنظر میرسد انقلاب مشروطه ماحصل دعوای سنت و تجدد در ایران بوده. اما این تجدد چند لایه است و هر لایهاش میتواند ابزاری برای شناخت این انقلاب باشد. از اینرو، به عقبتر برمیگردیم و مشخصا از عصر ناصری بحث را دنبال میکنیم، چراکه تنها اثری که از شما به فارسی ترجمه شده نیز «قبله عالم» است: ناصرالدینشاه را هم به عنوان پادشاهی مقتدر میشناسیم که سرآغاز حکومت خودکامه را (به مفهوم امروزی) میتوان به او نسبت داد و هم سیاستمداری زیرک که در آغاز دوران جنگهای امپریالیستی و درگیری در اغلب کشورهای همسایه توانست به نسبت اسلافش استقلال ایران را در برابر تکهپارهشدن حفظ کند و از همه مهمتر ایران را با عناصری از مدرنیته و تجدد آشنا کرد. با توجه به وضعیت اجتماعی-سیاسی مردم ایران در عصر ناصری، تا چه حد ظهور انقلاب مشروطه را وابسته به سیاستها و اقدامات ناصرالدین شاه در این دوره میدانید؟ آگاهی و بیداری ایرانیان در اواخر این عصر و وقوع انقلاب مشروطه تا چه حد متاثر از زمینههای مادیای بود که عصر ناصری با خود به همراه داشت؟
در مورد نکته اول؛ اینکه مشروطه را در جدال میان سنت و تجدد نشان دادید، درست است. اما این تنها جنبهای از انقلاب مشروطه بود. مهمترین جنبهای که زیربنای این منازعه را فراهم کرد، مساله مشکلات مادی در ایران بود. ایران گرفتار مشکل بزرگ ضعف مالی و کمبود پول و مشکلات ارزی بود. بازرگانی ایران از نیمه دوم قرن نوزدهم بخشی از تجارت بینالمللی شد و بازار ایران با واردات و صادرات بینالمللی رونق گرفت. این در حالی بود که نوسانات بازار جهانی بر بازار ایران تاثیر مستقیم میگذاشت. یکی از مهمترین آنها، در دوره 1899 تا 1903 اتفاق افتاد که همراه بود با سقوط قیمت نقره در بازار آمریکا و عواقب آن خیلی زود به ایران رسید. از اینرو، بحران مالی و نوسانات بازار، نارضایی تجار را به همراه داشت. بهاین ترتیب تصور اشتباهی است اگر گمان کنیم صرفا دعوای تجدد و سنت، زمینهساز انقلاب مشروطه بود. درست است، این جدال را میتوان به عنوان یکی از دلایل برشمرد اما تنها دلیل نبود. از سوی دیگر یکی از جنبههای مثبت سلطنت ناصری این بود که با وجود همه فشارهایی که از سوی دولتهای بزرگ بر ایران وارد شد ایران تا حدودی ثبات سوقالجیشی داشت و در داخل آرامش سیاسی نسبی وجود داشت. هر چند قصد ندارم در اینباره اغراق کنم چراکه در طول 50سال سلطنت ناصرالدینشاه بحرانهایی همچون بلوای نان، قحطیهای بنیادبرافکن، بیماریهای مسری خطرناکی مثل وبا و طاعون نیز وجود داشت که ضربههای مهلکی به اقتصاد ایران وارد میکرد. با این حال دوره ناصری دوره نسبتا باثباتی بود. اما اگر بخواهم از جنبههای منفی دوران ناصرالدین شاه بگویم بهعنوان نمونه باید به بازی داخلیای اشاره کنم که ناصرالدین شاه از دهه1870 بین جناح محافظهکار و اصلاحگرا به کار بست. به این معنا که آنها را دایما در مقابل هم قرار میداد و نوعی موازنه قدرت داخلی به وجود آورد که از یکسو مانع آگاهی عامه مردم از اتفاقاتی میشد که در دنیای اطراف و غرب رخ میداد تا بتوانند در برابر فشارهایی که متحمل میشدند عکسالعمل سازندهای داشته باشند و از سوی دیگر مانع رفتن به غرب برای تحصیل و یادگیری تکنولوژیهای جدید میشد، خصوصا از دهه1870 به اینسو. این اقدامات از پیدایش طبقات تحصیلکرده شهرنشین و طبقه متوسط جلوگیری میکرد؛ ایران از این باب یک نوع عقبافتادگی نسبت به کشورهای مجاورش داشت، هم نسبت به عثمانی و هم نسبت به هند مستعمره. معذلک تا دهه1890 گرچه در داخل سرکوب و فشار وجود داشت و مشکلات بزرگ مدام ظهور میکردند اما بعد از مرگ ناصرالدینشاه و در یکدهه بعد، سلطنت مظفرالدین شاه (1906-1896) که به انقلاب مشروطه رسید، تحولات گستردهای صورت گرفت. به این معنا که اگر در دوره ناصری ثبات قدرت و موازنه سیاسی به هر ترتیبی شکل گرفته اما در دوره مظفری به یکباره شرایط دگرگون شد و آمادگی بیشتری برای فعالیت ناراضیان و دگراندیشان جهت نشر تجدد غربی فراهم شد که نقش چشمگیری در پیدایش انقلاب مشروطه داشتند. متاسفانه بهدلیل پنهانکاری مورخین ایران نقش دگراندیشان و نهانروشان به کلی نادیده انگاشته شده. از جمله میتوان به سیدجمال اصفهانی، ملکالمتکلمین و صوراسرافیل اشاره کرد. آنها با نفوذ در طبقه علمایی همچون سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی توانستند جریان اصلاحگرانه تجدد را پیش ببرند. آنها گرچه در عصر مظفری میزیستند اما همه از دوره ناصری آمده بودند. از اینرو، در دوره اول مشروطه یعنی تا پایان دوره استبداد صغیر (1909-1905)، تز انقلاب مشروطه از بین بردن دو طبقه بود: نخست طبقه دولتیان قاجار که به آن استبداد قاجاری میگفتند و دوم طبقه علمای محافظهکار. این دو گروه در معرض انتقاد و هدف این دگراندیشان بودند. بعد از 1909 که قدرت هر دو تضعیف شد، یعنی با عزل محمدعلیشاه و اعدام شیخ فضلالله و تضعیف علما و کنارهگیریشان از انقلاب مشروطه، تز اولیه انقلاب مشروطه به شکل دیگری به سرانجام رسید. بعد از این دوره شاهد ظهور قدرتها و جریانهای دیگری هستیم: به عنوان مثال جریان سوسیالیست از طریق آذربایجان. تاکیدم بر این جریان از این باب بود که این دگراندیشان یکی از جریانهای زیرین و زیربنایی انقلاب مشروطه بودند که از عصر ناصری به دوره مظفری رسیده بود. زیردستانی که توانسته بودند به میانجی انقلاب مشروطه به تدریج خود را بالا بکشند. آنها بودند که در مساجد وعظ میکردند یا روزنامههای انقلابی منتشر میکردند و دستگاه قاجاریه را به نقد میکشیدند و به هر ترتیبی تجدد را در گفتار خود بیان میکردند. در واقع آنها نویدبخش پیدایش نوعی طبقه میانه بودند که فرصت یافتند در انقلاب مشروطه صدای خود را به عامه مردم برسانند.
انتشار افکار تجددخواهانه این جریان تا چه حد به شرایط مادی آن دوره نزدیک بود؟ آرمانها و مطالبات و نیازهای آنها چه نسبتی با وضعیت اجتماعی-سیاسی آن دوره داشت؟
طبقه تجار اصولا در تاریخ ایران پیش از دوره مشروطه همیشه طبقهای کنارهنشین بود؛ از این نظر که علاقهمند به دخالت در صحنه سیاسی نبود. تجار به فکر درآمد و کسب خودشان بودند و حتی اگر مشکلاتی با دولت داشتند هیچگاه با آن در نمیافتادند. شکایتهای بسیاری از تجار درباره اینکه دولت نمیتواند از منافع آنها دفاع کند در دسترس است. چون موسسات تجاری اروپا قویتر عمل میکردند و میتوانستند در بازار تجاری ایران دخالت کنند و با شرایط بهتری اجناس خود را وارد یا صادر کنند، این به ضرر تجار ایرانی بود. تجار ایرانی همیشه از این مساله ناراضی بودند اما هیچگاه علیه دولت قیام نمیکردند. همچنین پیوند عمیق و ارگانیکی با طبقه علما و مجتهدان داشتند، چون فقها نقش موثری در امور تجاری داشتند. این مساله تا قرارداد رژی هیچگاه جنبه سیاسی پیدا نکرد. تنها در این دوره پیوند سیاسی جدیدی میان علما و تجار به وجود آمد و سرمنشأیی شد برای انقلاب مشروطه که حدود 15سال بعد اتفاق افتاد. چرا؟ چون با نفوذ بیشتر قدرتهای خارجی در داخل ایران و ضعف بیشتر دولت در حفظ و دفاع از طبقه تجار، دولت آنها را بیش از پیش از خود دور و شاکی و ایشان را به موتوری برای انقلاب مشروطه تبدیل کرد چرا که منافع مادی تجار در خطر بود. به این ترتیب منافع مادی این طبقه در اعتراضاتی که بعدها مشترکا با حضور علما صورت دادند موثر بود. دگراندیشان نیز نقش بسزایی در این میان داشتند تا این صدا را به شکل مدون تجدد در بیاورند. یکی از مهمترین کتبی که در پیش و حین انقلاب مشروطه بسیار خریدار داشت «سیاحتنامه ابراهیمبیک» بود؛ کتابی که از سوی مشروطهخواهان به عنوان وصف اوضاعشان معرفی میشد. این کتاب از دیدگاه یک تاجرزاده ایرانی که از مصر به وطن خود بازگشته، میکوشید به احساس نارضایتی عمومی شکل خاص انتقادی ببخشد. طبقه تجار یا علما یا روشنفکران این کتاب را وصف حال خودشان میدانستند. البته تجار به خودیخود یک طبقه نبودند بلکه پیشتازان بازار بودند، همراه با شبکه ارتباطی گستردهای که در بازار داشتند (از خردهفروشان تا فرودستان). از اینرو، نارضایتی تجار به تمام بازار سرایت میکرد.
با این حساب، یکی از زمینههای وقوع انقلاب مشروطه را میتوان در منافع طبقه متوسط تجار دانست که پیشقراول گفتار روشنفکری نیز در این دوره بود. آیا شما انقلاب مشروطه را انقلابی بورژوایی میدانید؟
به یک اعتبار بله. اما میدانید آن طبقه بورژوایی که در قرن هجدهم در اروپا به وجود آمد در ایران پایههای اقتصادی و تولیدی نداشت. در نتیجه اگرچه میتوان از طبقه متوسطی صحبت کرد که در حال شکلگیری بود، اما لفظ بورژوازی مسایلی را در ذهن متبادر میکند که شاید نتوان آنها را بهطورکامل در طبقه تجار ایران دید. هرچند آغاز شکلگیری بورژوازی در قرن هفدهم اروپا نیز به همین دادوستدها خلاصه میشد اما بعدها قدرت صنعتیای که طبقه متوسط و بورژوازی به آن دست مییابد به او این امکان را میدهد تا در برابر دولت بایستد. این در حالی است که در صدر مشروطه در ایران، طبقه تجار این امکان را تنها از راه ارتباط با علما میتوانست داشته باشد. آنچه ما در دوران رژی شاهد بودیم، قدرت مالی تجار همراه با فتاوی علمای بزرگ بود. از اینرو، این جریانها توانستند در برابر دولت مقاومتی یگانه داشته باشند. اگر این مقاومت را با دیگر کشورهای خاورمیانه مقایسه کنید، متوجه خواهید شد که مقاومتی کمیاب در ایران شکل گرفته بود. از اینرو، سرانجام طبقه فرودست بیرون آمد و در مسیر جامعه در برابر دولت ایستاد و نارضایتی خود را بروز داد. در واقع ما شاهد انقلابی کلاسیک در مشروطه بودیم که از طبقه روشنفکران شروع شد، به طبقه تجار و طبقه متوسط شهری رسید و فقها و وعاظ نقش مهمی ایفا کردند و سرانجام نیز عامه مردم در انقلاب شرکت کردند. نکته مهم دیگری که باید درباره مشروطه تاکید کرد این است که انقلاب مشروطه در دوره استبداد صغیر، یک جنگ داخلی را در ایران تجربه کرد و این جنگ، بیش از پیش ایران را به سمت یک نهضت مردمی پیش برد.
در گیلان، آذربایجان، اصفهان و شهرهای دیگر، قوای طرفدار مشروطه در دفاع از مشروطه جنگیدند و شکل انقلابی به این نهضت دادند. نخستینباری که لفظ انقلاب را در تاریخ معاصر میبینیم، در دوره استبداد صغیر و در منازعهای بود که میان مشروطهخواهان و دولت پیش آمد. در همین منازعه بود که لفظ «ملّیون» نخستینبار شنیده شد. اینها همگی پدیدههایی هستند که اهمیت انقلاب مشروطه را نشان میدهند. تاکیدم از این جهت است که برخی با خفت به انقلاب مشروطه مینگرند و مدام از شکست آن صحبت میکنند. در حالیکه در عمل واقف به جنبههای مردمی انقلاب مشروطه نیستند. در واقع در مشروطه برای اولینبار و به شکل وسیعتری با یک «انقلاب ملی» روبهرو هستیم چراکه وسعت عظیمی از مشارکت عمومی را در انقلاب میبینیم.
شما از یکسو بر شکاف بین طبقه تجار و دولت تاکید دارید و نشان میدهید زمانی که پای منافعشان به میان میآید زمینهساز نهضت مشروطه میشوند. هرچه جلوتر آمدیم، این نهضت با اعتراضات مردمی به انقلاب بدل شد. این درحالی است که عاملان این اعتراض مردمی نیز شکاف و فاصلهای با آرمانها و ایدههای طبقه تجار و جریان دگراندیشان داشتند. حال آنکه شما در وصف انقلاب مشروطه، از انقلاب ناتمام صحبت میکنید. آیا میتوان شکاف و فاصله میان دولت، تجار، دگراندیشان، علما و جریان مردمی را از دلایل ناتمامی انقلاب دانست؟
در هر انقلابی دهها آرمان و جریان مختلف در یک لحظه بحرانی با هم ظهور میکنند و همگی حضور دارند. انقلاب مشروطه نیز به همین ترتیب بود. تجار، دگراندیشان، علما، فرودستان، چپ سوسیالیست، طبقه نخبگان ایلات ایران، اقلیتها و... هر یک انتظارات خودشان را داشتند. از اینرو، جریان پیچیدهای وجود داشت که همه در آن حضور داشتند. همچون هر انقلاب دیگری، در صدر مشروطه نیز چالش و جدال بزرگی در انقلاب شکل گرفت. باید تا اندازهای انقلاب مشروطه را ارج نهاد که توانست از درون این منازعه چندجانبه قانون اساسی بنویسد، مجلس تشکیل دهد و برخی مفاهیم را نهادینه کند. بسیار سادهانگارانه است اگر از شکست انقلاب مشروطه صحبت کنیم. این انقلاب از بسیاری جهات نیز موفق بود چراکه انقلاب مشروطه انقلابی بود که دولت قاجاریه و طبقه اعیان و اشراف قاجاری را تضعیف کرد. در عین حال، این انقلاب اجازه داد صداهای دیگری نیز شنیده شود. بهعنوان مثال، برای نخستینبار فردی همچون تقیزاده که اهل قفقاز امروزی (نخجوان) بود، در مجلس شورای ملی حضور پیدا کرد و نقشی چنین مهم در وضع قانون اساسی داشت. این مساله جز در دل انقلاب مشروطه ممکن نبود. روزنامهنگاری در ایران رشد کرد، مدارس توسعه پیدا کرد، قوانین تدوین شد و یک دولت نسبتا متمرکز شکل گرفت. اینها همگی از موفقیتهای انقلاب مشروطه است. حتی تقریبا تمام برنامههایی که در دوره پهلوی اول شکل گرفت، مدیون انقلاب مشروطه بود، هر چند در این دوره جنبه اصلاحات سیاسی انقلاب مشروطه نادیده انگاشته شد. چرا؟ چون در دهه بعدی به دلیل ناکامیهایی که مشروطهخواهان متحمل شدند، نوعی دلزدگی از مساله دموکراسی شکل گرفت و همه به دنبال قدرت متمرکزی بودند تا دیگر جنبههای مادی این انقلاب را تحقق بخشد.
تقریبا تمام مولفههایی که شما از موفقیت انقلاب مشروطه برشمردید، نشان از امکان تجربه تجدد در صدر مشروطه بود ولی در مقابل از انقلاب ناتمام صحبت میکنید. در عین حال شما در کتاب «قبله عالم» نشان میدهید قوای تجدد به جای آنکه باعث زوال حکومتهای پادشاهی سنتی بشود غالبا آنها را استحکام بیشتری میبخشد. آیا در این تعبیر تناقضی وجود ندارد: از یکسو، موفقیتهای انقلاب مشروطه همه نشان از تجدد است و از سوی دیگر باعث تقویت قوای سلطنت میشود. آیا میتوان انقلاب ناتمام را برآیند چنین تناقضی دانست؟
البته، شما خیلی بهتر از من این مساله را توضیح دادید. لب کلام این است که غالبا از تجدد تصور سادهانگارانهای وجود دارد. اما تجدد از دوره جنگ جهانی اول تا پایان جنگ جهانی دوم در بسیاری موارد بهمعنای یکخودکامگی مدرن ظهور کرد. یعنی استبداد همراه با تجدد مادی. چرا این انقلاب ناتمام بود؟ چون انقلاب مشروطهای که قصد داشت در برابر نظام استبدادی ناصری، دولتی نسبتا تکثرگرا بسازد، بهدلایل متعددی شکست خورد. اشتباه است اگر گمان کنیم مقصود انقلاب مشروطه تنها دموکراسی بوده است، چراکه دموکراسی تنها یکی از جنبههای انقلاب بود. نباید بهسادگی از کنار جنبههای مهمتری همچون وضع نابسامان اقتصادی، جنبههای مادی زندگی مردم و نیاز مبرم به پیدایش یک نظام متمرکز مالی گذر کرد. اهداف و خواستههای انقلاب مشروطه بیشتر معطوف به این خواسته مبرم و غالبا غیرسیاسی بود. این انقلاب بود که در گفتمان اصلاحات خواستار عدالتخانه، مجلس، امنیت، ارتش واحد و... بود.
شما از اصطلاحی تحتعنوان «تاریخنگاری عبرتبرانگیز» استفاده میکنید و بر تصاویر مختلفی که از ناصرالدینشاه شناسانده شده، دست میگذارید. آیا میتوان با همین اصطلاح، سراغ انقلاب مشروطه و بازیگران صحنه انقلاب را گرفت؟ حتی فراتر، آیا میتوان این اصطلاح را درباره مفاهیم مطالبهشده از سوی مشروطهخواهان نیز بهکار برد؟ مفاهیمی نظیر عدالت، آزادی، قانون و... .
البته. یکی از مهمترین دستاوردهای شکلگیری انقلاب مشروطه تقویت مفهوم «ملیت» در ایران بود. به این معنا که آغاز یکپارچهشدن ایران با انقلاب مشروطه است. مفاهیم ملی، ملیت، ایران و... با انقلاب مشروطه شکل آگاهییافتهای به خود گرفت. امروز پس از گذشت بیش از یکقرن از انقلاب مشروطه، بیشک دستاوردها و تاریخ آن دوره آگاهیای از تاریخ صدساله خواهد داد. به ما نشان خواهد داد مشکلات جامعه کدام است؟ موانع رشد دموکراسی چیست؟ از همه مهمتر چرا این پدیده مدام تکرار شده است؟ دقت کنید، هیچ کشوری در قرن بیستم دو یا شاید سهانقلاب نداشته. ایران از این نظر پدیده بسیار عجیب و نادری است. انقلاب مشروطه در آغاز قرن، نهضت ملی که تقریبا یک انقلاب بود در نیمه قرن و انقلاب سال57 در ربع آخر قرن. چرا؟ چون میتوان گفت پرسش بزرگی از ابتدای قرن تا همین امروز ناتمام مانده است.
و این پرسش مشخصا چه پرسشی است؟
پرسش مشخصا این است که پدیده تجددی که ایرانیان انقلاب مشروطه گرفتار آن بودند از یکسو مادی بود و از سوی دیگر سیاسی. به هر شکل ممکن این دو جنبه به هم گره خوردند و تا امروز نیز ادامه دارد منتها با یک تفاوت عمده: در دوره انقلاب مشروطه، دولت ایران هنوز از حیث قدرت مالی کمبنیه بود و قدرت اقتصادی بسیار محدودی داشت؛ یا باید امتیازات میفروخت یا از روستاها و مردم شهری بهزحمت مالیات میگرفت. اما از دهه1920 به اینسو با پیدایش نفت، وضعیت درآمد ایران تغییر کرد. چرا بر این دورهبندی تاکید میکنم؟ چون شکل دولت بهدلیل منابع درآمد گستردهتر تغییر کرد و با اینکه تنها جزو کوچکی از درآمد شرکت نفت در دوره تسلط انگلستان به ایران تعلق میگرفت، با اینحال همراه با کسب درآمد نفت، جنبههای مطالبات دموکراتیکی که در انقلاب مشروطه مطرح شد کماکان ناکام ماند، قدرت دولت بیشتر شد و مقاومتش در برابر تضعیف مطالبات سیاسی جامعه همچنان برقرار ماند.
عباس امانت، استاد تاریخ و مطالعات بینالمللی در دانشگاه ییل و صاحب کرسی مطالعات خاورمیانه در این دانشگاه است. او در سال۱۹۷۱ مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه تهران دریافت کرد و در سال۱۹۸۱ نیز از دانشگاه آکسفورد دکترا گرفت. وی عضو شورای سردبیری دایرهالمعارف ایرانیکاست و نیز سردبیری Persia Observed را برعهده دارد. امانت همچنین دارای تالیفاتی در زمینه تاریخ معاصر ایران، عصر قاجاریه، انقلاب مشروطه و هویت ایرانیان است. پیش از این کتاب «قبله عالم» با ترجمه حسن کامشاد به فارسی منتشر شده است.
از همان ابتدای شکلگیری انقلاب مشروطه آثار مختلفی درباره این واقعه ثبت و منتشر شده و با گذشت بیش از صد سال همچنان مطالعات و تحقیقات و وقایعنگاریهای تازهای در اینباره منتشر میشود. اما اغلب آثار منتشره، متوجه تاریخنگاری سیاسی و معطوف به تاریخنگاری نخبهمحور بوده و کمتر توجهی به تاریخنگاری اجتماعی و عوامل زیربنایی این انقلاب شده. به نظر شما تاریخنگاری مشروطه تا به امروز دچار چه آسیبهایی بوده است؟
مطالعاتی که در ایران درباره انقلاب مشروطه صورت گرفته متاسفانه اغلب متعلق به دو نسل گذشته است، به استثنای چند اثری که اخیرا منصوره نظاممافی یا کاوه بیات، هما ناطق و ماشاءالله آجودانی منتشر کردهاند. اگرچه به نظر میآید علاقه عمومی به انقلاب مشروطه بسیار بیش از گذشته است و این پرسش که چرا انقلاب ناتمام مانده یا شکست خورده همچنان پرسشی زنده است و میتوان این علاقه را در میان روشنفکران و کتابخوانان دید ولی تا آنجا که من اطلاع دارم متاسفانه این علاقه در زبان فارسی منجر به پیدایش کنجکاوی پژوهشی نشده است. هرچند در این مدت منابع بسیاری همچون مذاکرات مجلس یا چندین روایت دست اول از دستاندرکاران مشروطه منتشر شده ولی این روایات هیچیک منجر به پیدایش روح پژوهش تاریخی درباره انقلاب مشروطه نشده است. در واقع شاهد یک فقر تاریخی هستیم. البته تاکنون مطالعات جدیای به زبان انگلیسی و زبانهای دیگر صورت گرفته است. از دهه1970 به بعد، آقای آبراهامیان و خانمها آفاری، بیات، ونسا مارتین و دیگران تاریخ مشروطه را دنبال کرده و آثاری در این باب منتشر کردهاند و کوششهایی در این باب شده تا به قول شما سوای روایات شناختهشده سیاسی برگزیدگان از مشروطه به تاریخ اجتماعی مشروطه پرداخته شود. اگر بخواهیم چه در زبان فارسی و چه در زبانهای دیگر پژوهش و تحقیقی جدی درباره جنبههای دیگر انقلاب مشروطه داشته باشیم و از روایت جاری انقلاب مشروطه فاصله بیشتری بگیریم، نهتنها باید به خاطرات و زندگینامهها بپردازیم بلکه باید به مدارک آرشیوی دسترسی داشته باشیم. البته تاکنون بیشتر از آرشیوهای اروپایی استفاده شده تا آرشیوهای ایرانی و همچنان نتوانستهایم چنانکه باید و شاید آرشیوهای ایرانی را - چه منابعی که در مرکز اسناد و کتابخانه مجلس موجود است و چه منابعی که در وزارت خارجه و دیگر نهادها وجود دارد- حلاجی کنیم. این امر محتاج زمان و پیدایش یک روح تحقیقی است. از اینرو، گرچه منابع دست اول چاپ شده و عامه مردم این متون را میخوانند اما متاسفانه مهارت تاریخی برای تلفیق این منابع جهت تالیفی تاریخی درباره انقلاب مشروطه کمتر دیده میشود. بنابراین همچنان روایات قدیمیای همچون تاریخ کسروی در محور تاریخنگاری مشروطه قرار گرفته- چه برای عامه مردم، چه روشنفکران و حتی تاریخنگاران. اگر این روند را با تاریخنگاری انقلابهای دیگر مقایسه کنید، متاسفانه تاریخنگاری ایران خیلی عقبافتادهتر است. بهعنوان مثال، درباره انقلاب فرانسه، شما میتوانید آثار مختلفی درباره جنبههای مختلف و بسترهای مادی این انقلاب ببینید؛ نظیر مساله طبقات محروم یا بلوای نان و... . از اینرو، نباید انتظار زیادی از تاریخنگاری معاصر ایران داشت، چه در مورد تاریخنگاری مشروطه و چه درباره تاریخ معاصر. یکی به علت مسایل گفتمانی و دوم اینکه محیط دانشگاهی ایران ارج چندانی به تاریخنگاری نمیدهد. ایندو هیچیک مشوق تاریخنگاریای که به جنبههای جدید بپردازد، نیستند. تنها عرصهای که ممکن است به این وجه بپردازد، همین گفتوگوهایی است که گاهی در میگیرد و یا چند تنی که مستقلا به کار تحقیق میپردازند. از سوی دیگر تاریخنگاری در ایران خصوصا درباره تاریخ معاصر گرفتار نوعی مطلقگرایی و تمامیتانگاری است. یعنی تصور بر این است که واقعیت محض و مطلق و یگانهای وجود دارد که همواره یکسان شناخته میشود. پس حالت تداوم تعبیر و تفسیر برای تاریخنویسان و تاریخخوانان در ایران تاحدودی ناشناخته است. مشکل بزرگ دیگر تاریخنگاری معاصر ایران همانا قهرمانپروری است. یعنی یک تاریخنگاری مبتنی بر خیر و شر که یا باید نشانهای از افتخارات ملی باشد یا اسباب شرمساری. در واقع، این نوع تاریخنگاری بیش از آنکه در پی شناختن تاریخ باشد در پی به دادگاه کشاندن و محکومکردن است. بر همین اساس دسیسهانگاری و خودقربانیشماری و حقبهجانبی در این نوع مواجهه بسیار شایع است.
بهنظر میرسد انقلاب مشروطه ماحصل دعوای سنت و تجدد در ایران بوده. اما این تجدد چند لایه است و هر لایهاش میتواند ابزاری برای شناخت این انقلاب باشد. از اینرو، به عقبتر برمیگردیم و مشخصا از عصر ناصری بحث را دنبال میکنیم، چراکه تنها اثری که از شما به فارسی ترجمه شده نیز «قبله عالم» است: ناصرالدینشاه را هم به عنوان پادشاهی مقتدر میشناسیم که سرآغاز حکومت خودکامه را (به مفهوم امروزی) میتوان به او نسبت داد و هم سیاستمداری زیرک که در آغاز دوران جنگهای امپریالیستی و درگیری در اغلب کشورهای همسایه توانست به نسبت اسلافش استقلال ایران را در برابر تکهپارهشدن حفظ کند و از همه مهمتر ایران را با عناصری از مدرنیته و تجدد آشنا کرد. با توجه به وضعیت اجتماعی-سیاسی مردم ایران در عصر ناصری، تا چه حد ظهور انقلاب مشروطه را وابسته به سیاستها و اقدامات ناصرالدین شاه در این دوره میدانید؟ آگاهی و بیداری ایرانیان در اواخر این عصر و وقوع انقلاب مشروطه تا چه حد متاثر از زمینههای مادیای بود که عصر ناصری با خود به همراه داشت؟
در مورد نکته اول؛ اینکه مشروطه را در جدال میان سنت و تجدد نشان دادید، درست است. اما این تنها جنبهای از انقلاب مشروطه بود. مهمترین جنبهای که زیربنای این منازعه را فراهم کرد، مساله مشکلات مادی در ایران بود. ایران گرفتار مشکل بزرگ ضعف مالی و کمبود پول و مشکلات ارزی بود. بازرگانی ایران از نیمه دوم قرن نوزدهم بخشی از تجارت بینالمللی شد و بازار ایران با واردات و صادرات بینالمللی رونق گرفت. این در حالی بود که نوسانات بازار جهانی بر بازار ایران تاثیر مستقیم میگذاشت. یکی از مهمترین آنها، در دوره 1899 تا 1903 اتفاق افتاد که همراه بود با سقوط قیمت نقره در بازار آمریکا و عواقب آن خیلی زود به ایران رسید. از اینرو، بحران مالی و نوسانات بازار، نارضایی تجار را به همراه داشت. بهاین ترتیب تصور اشتباهی است اگر گمان کنیم صرفا دعوای تجدد و سنت، زمینهساز انقلاب مشروطه بود. درست است، این جدال را میتوان به عنوان یکی از دلایل برشمرد اما تنها دلیل نبود. از سوی دیگر یکی از جنبههای مثبت سلطنت ناصری این بود که با وجود همه فشارهایی که از سوی دولتهای بزرگ بر ایران وارد شد ایران تا حدودی ثبات سوقالجیشی داشت و در داخل آرامش سیاسی نسبی وجود داشت. هر چند قصد ندارم در اینباره اغراق کنم چراکه در طول 50سال سلطنت ناصرالدینشاه بحرانهایی همچون بلوای نان، قحطیهای بنیادبرافکن، بیماریهای مسری خطرناکی مثل وبا و طاعون نیز وجود داشت که ضربههای مهلکی به اقتصاد ایران وارد میکرد. با این حال دوره ناصری دوره نسبتا باثباتی بود. اما اگر بخواهم از جنبههای منفی دوران ناصرالدین شاه بگویم بهعنوان نمونه باید به بازی داخلیای اشاره کنم که ناصرالدین شاه از دهه1870 بین جناح محافظهکار و اصلاحگرا به کار بست. به این معنا که آنها را دایما در مقابل هم قرار میداد و نوعی موازنه قدرت داخلی به وجود آورد که از یکسو مانع آگاهی عامه مردم از اتفاقاتی میشد که در دنیای اطراف و غرب رخ میداد تا بتوانند در برابر فشارهایی که متحمل میشدند عکسالعمل سازندهای داشته باشند و از سوی دیگر مانع رفتن به غرب برای تحصیل و یادگیری تکنولوژیهای جدید میشد، خصوصا از دهه1870 به اینسو. این اقدامات از پیدایش طبقات تحصیلکرده شهرنشین و طبقه متوسط جلوگیری میکرد؛ ایران از این باب یک نوع عقبافتادگی نسبت به کشورهای مجاورش داشت، هم نسبت به عثمانی و هم نسبت به هند مستعمره. معذلک تا دهه1890 گرچه در داخل سرکوب و فشار وجود داشت و مشکلات بزرگ مدام ظهور میکردند اما بعد از مرگ ناصرالدینشاه و در یکدهه بعد، سلطنت مظفرالدین شاه (1906-1896) که به انقلاب مشروطه رسید، تحولات گستردهای صورت گرفت. به این معنا که اگر در دوره ناصری ثبات قدرت و موازنه سیاسی به هر ترتیبی شکل گرفته اما در دوره مظفری به یکباره شرایط دگرگون شد و آمادگی بیشتری برای فعالیت ناراضیان و دگراندیشان جهت نشر تجدد غربی فراهم شد که نقش چشمگیری در پیدایش انقلاب مشروطه داشتند. متاسفانه بهدلیل پنهانکاری مورخین ایران نقش دگراندیشان و نهانروشان به کلی نادیده انگاشته شده. از جمله میتوان به سیدجمال اصفهانی، ملکالمتکلمین و صوراسرافیل اشاره کرد. آنها با نفوذ در طبقه علمایی همچون سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی توانستند جریان اصلاحگرانه تجدد را پیش ببرند. آنها گرچه در عصر مظفری میزیستند اما همه از دوره ناصری آمده بودند. از اینرو، در دوره اول مشروطه یعنی تا پایان دوره استبداد صغیر (1909-1905)، تز انقلاب مشروطه از بین بردن دو طبقه بود: نخست طبقه دولتیان قاجار که به آن استبداد قاجاری میگفتند و دوم طبقه علمای محافظهکار. این دو گروه در معرض انتقاد و هدف این دگراندیشان بودند. بعد از 1909 که قدرت هر دو تضعیف شد، یعنی با عزل محمدعلیشاه و اعدام شیخ فضلالله و تضعیف علما و کنارهگیریشان از انقلاب مشروطه، تز اولیه انقلاب مشروطه به شکل دیگری به سرانجام رسید. بعد از این دوره شاهد ظهور قدرتها و جریانهای دیگری هستیم: به عنوان مثال جریان سوسیالیست از طریق آذربایجان. تاکیدم بر این جریان از این باب بود که این دگراندیشان یکی از جریانهای زیرین و زیربنایی انقلاب مشروطه بودند که از عصر ناصری به دوره مظفری رسیده بود. زیردستانی که توانسته بودند به میانجی انقلاب مشروطه به تدریج خود را بالا بکشند. آنها بودند که در مساجد وعظ میکردند یا روزنامههای انقلابی منتشر میکردند و دستگاه قاجاریه را به نقد میکشیدند و به هر ترتیبی تجدد را در گفتار خود بیان میکردند. در واقع آنها نویدبخش پیدایش نوعی طبقه میانه بودند که فرصت یافتند در انقلاب مشروطه صدای خود را به عامه مردم برسانند.
انتشار افکار تجددخواهانه این جریان تا چه حد به شرایط مادی آن دوره نزدیک بود؟ آرمانها و مطالبات و نیازهای آنها چه نسبتی با وضعیت اجتماعی-سیاسی آن دوره داشت؟
طبقه تجار اصولا در تاریخ ایران پیش از دوره مشروطه همیشه طبقهای کنارهنشین بود؛ از این نظر که علاقهمند به دخالت در صحنه سیاسی نبود. تجار به فکر درآمد و کسب خودشان بودند و حتی اگر مشکلاتی با دولت داشتند هیچگاه با آن در نمیافتادند. شکایتهای بسیاری از تجار درباره اینکه دولت نمیتواند از منافع آنها دفاع کند در دسترس است. چون موسسات تجاری اروپا قویتر عمل میکردند و میتوانستند در بازار تجاری ایران دخالت کنند و با شرایط بهتری اجناس خود را وارد یا صادر کنند، این به ضرر تجار ایرانی بود. تجار ایرانی همیشه از این مساله ناراضی بودند اما هیچگاه علیه دولت قیام نمیکردند. همچنین پیوند عمیق و ارگانیکی با طبقه علما و مجتهدان داشتند، چون فقها نقش موثری در امور تجاری داشتند. این مساله تا قرارداد رژی هیچگاه جنبه سیاسی پیدا نکرد. تنها در این دوره پیوند سیاسی جدیدی میان علما و تجار به وجود آمد و سرمنشأیی شد برای انقلاب مشروطه که حدود 15سال بعد اتفاق افتاد. چرا؟ چون با نفوذ بیشتر قدرتهای خارجی در داخل ایران و ضعف بیشتر دولت در حفظ و دفاع از طبقه تجار، دولت آنها را بیش از پیش از خود دور و شاکی و ایشان را به موتوری برای انقلاب مشروطه تبدیل کرد چرا که منافع مادی تجار در خطر بود. به این ترتیب منافع مادی این طبقه در اعتراضاتی که بعدها مشترکا با حضور علما صورت دادند موثر بود. دگراندیشان نیز نقش بسزایی در این میان داشتند تا این صدا را به شکل مدون تجدد در بیاورند. یکی از مهمترین کتبی که در پیش و حین انقلاب مشروطه بسیار خریدار داشت «سیاحتنامه ابراهیمبیک» بود؛ کتابی که از سوی مشروطهخواهان به عنوان وصف اوضاعشان معرفی میشد. این کتاب از دیدگاه یک تاجرزاده ایرانی که از مصر به وطن خود بازگشته، میکوشید به احساس نارضایتی عمومی شکل خاص انتقادی ببخشد. طبقه تجار یا علما یا روشنفکران این کتاب را وصف حال خودشان میدانستند. البته تجار به خودیخود یک طبقه نبودند بلکه پیشتازان بازار بودند، همراه با شبکه ارتباطی گستردهای که در بازار داشتند (از خردهفروشان تا فرودستان). از اینرو، نارضایتی تجار به تمام بازار سرایت میکرد.
با این حساب، یکی از زمینههای وقوع انقلاب مشروطه را میتوان در منافع طبقه متوسط تجار دانست که پیشقراول گفتار روشنفکری نیز در این دوره بود. آیا شما انقلاب مشروطه را انقلابی بورژوایی میدانید؟
به یک اعتبار بله. اما میدانید آن طبقه بورژوایی که در قرن هجدهم در اروپا به وجود آمد در ایران پایههای اقتصادی و تولیدی نداشت. در نتیجه اگرچه میتوان از طبقه متوسطی صحبت کرد که در حال شکلگیری بود، اما لفظ بورژوازی مسایلی را در ذهن متبادر میکند که شاید نتوان آنها را بهطورکامل در طبقه تجار ایران دید. هرچند آغاز شکلگیری بورژوازی در قرن هفدهم اروپا نیز به همین دادوستدها خلاصه میشد اما بعدها قدرت صنعتیای که طبقه متوسط و بورژوازی به آن دست مییابد به او این امکان را میدهد تا در برابر دولت بایستد. این در حالی است که در صدر مشروطه در ایران، طبقه تجار این امکان را تنها از راه ارتباط با علما میتوانست داشته باشد. آنچه ما در دوران رژی شاهد بودیم، قدرت مالی تجار همراه با فتاوی علمای بزرگ بود. از اینرو، این جریانها توانستند در برابر دولت مقاومتی یگانه داشته باشند. اگر این مقاومت را با دیگر کشورهای خاورمیانه مقایسه کنید، متوجه خواهید شد که مقاومتی کمیاب در ایران شکل گرفته بود. از اینرو، سرانجام طبقه فرودست بیرون آمد و در مسیر جامعه در برابر دولت ایستاد و نارضایتی خود را بروز داد. در واقع ما شاهد انقلابی کلاسیک در مشروطه بودیم که از طبقه روشنفکران شروع شد، به طبقه تجار و طبقه متوسط شهری رسید و فقها و وعاظ نقش مهمی ایفا کردند و سرانجام نیز عامه مردم در انقلاب شرکت کردند. نکته مهم دیگری که باید درباره مشروطه تاکید کرد این است که انقلاب مشروطه در دوره استبداد صغیر، یک جنگ داخلی را در ایران تجربه کرد و این جنگ، بیش از پیش ایران را به سمت یک نهضت مردمی پیش برد.
در گیلان، آذربایجان، اصفهان و شهرهای دیگر، قوای طرفدار مشروطه در دفاع از مشروطه جنگیدند و شکل انقلابی به این نهضت دادند. نخستینباری که لفظ انقلاب را در تاریخ معاصر میبینیم، در دوره استبداد صغیر و در منازعهای بود که میان مشروطهخواهان و دولت پیش آمد. در همین منازعه بود که لفظ «ملّیون» نخستینبار شنیده شد. اینها همگی پدیدههایی هستند که اهمیت انقلاب مشروطه را نشان میدهند. تاکیدم از این جهت است که برخی با خفت به انقلاب مشروطه مینگرند و مدام از شکست آن صحبت میکنند. در حالیکه در عمل واقف به جنبههای مردمی انقلاب مشروطه نیستند. در واقع در مشروطه برای اولینبار و به شکل وسیعتری با یک «انقلاب ملی» روبهرو هستیم چراکه وسعت عظیمی از مشارکت عمومی را در انقلاب میبینیم.
شما از یکسو بر شکاف بین طبقه تجار و دولت تاکید دارید و نشان میدهید زمانی که پای منافعشان به میان میآید زمینهساز نهضت مشروطه میشوند. هرچه جلوتر آمدیم، این نهضت با اعتراضات مردمی به انقلاب بدل شد. این درحالی است که عاملان این اعتراض مردمی نیز شکاف و فاصلهای با آرمانها و ایدههای طبقه تجار و جریان دگراندیشان داشتند. حال آنکه شما در وصف انقلاب مشروطه، از انقلاب ناتمام صحبت میکنید. آیا میتوان شکاف و فاصله میان دولت، تجار، دگراندیشان، علما و جریان مردمی را از دلایل ناتمامی انقلاب دانست؟
در هر انقلابی دهها آرمان و جریان مختلف در یک لحظه بحرانی با هم ظهور میکنند و همگی حضور دارند. انقلاب مشروطه نیز به همین ترتیب بود. تجار، دگراندیشان، علما، فرودستان، چپ سوسیالیست، طبقه نخبگان ایلات ایران، اقلیتها و... هر یک انتظارات خودشان را داشتند. از اینرو، جریان پیچیدهای وجود داشت که همه در آن حضور داشتند. همچون هر انقلاب دیگری، در صدر مشروطه نیز چالش و جدال بزرگی در انقلاب شکل گرفت. باید تا اندازهای انقلاب مشروطه را ارج نهاد که توانست از درون این منازعه چندجانبه قانون اساسی بنویسد، مجلس تشکیل دهد و برخی مفاهیم را نهادینه کند. بسیار سادهانگارانه است اگر از شکست انقلاب مشروطه صحبت کنیم. این انقلاب از بسیاری جهات نیز موفق بود چراکه انقلاب مشروطه انقلابی بود که دولت قاجاریه و طبقه اعیان و اشراف قاجاری را تضعیف کرد. در عین حال، این انقلاب اجازه داد صداهای دیگری نیز شنیده شود. بهعنوان مثال، برای نخستینبار فردی همچون تقیزاده که اهل قفقاز امروزی (نخجوان) بود، در مجلس شورای ملی حضور پیدا کرد و نقشی چنین مهم در وضع قانون اساسی داشت. این مساله جز در دل انقلاب مشروطه ممکن نبود. روزنامهنگاری در ایران رشد کرد، مدارس توسعه پیدا کرد، قوانین تدوین شد و یک دولت نسبتا متمرکز شکل گرفت. اینها همگی از موفقیتهای انقلاب مشروطه است. حتی تقریبا تمام برنامههایی که در دوره پهلوی اول شکل گرفت، مدیون انقلاب مشروطه بود، هر چند در این دوره جنبه اصلاحات سیاسی انقلاب مشروطه نادیده انگاشته شد. چرا؟ چون در دهه بعدی به دلیل ناکامیهایی که مشروطهخواهان متحمل شدند، نوعی دلزدگی از مساله دموکراسی شکل گرفت و همه به دنبال قدرت متمرکزی بودند تا دیگر جنبههای مادی این انقلاب را تحقق بخشد.
تقریبا تمام مولفههایی که شما از موفقیت انقلاب مشروطه برشمردید، نشان از امکان تجربه تجدد در صدر مشروطه بود ولی در مقابل از انقلاب ناتمام صحبت میکنید. در عین حال شما در کتاب «قبله عالم» نشان میدهید قوای تجدد به جای آنکه باعث زوال حکومتهای پادشاهی سنتی بشود غالبا آنها را استحکام بیشتری میبخشد. آیا در این تعبیر تناقضی وجود ندارد: از یکسو، موفقیتهای انقلاب مشروطه همه نشان از تجدد است و از سوی دیگر باعث تقویت قوای سلطنت میشود. آیا میتوان انقلاب ناتمام را برآیند چنین تناقضی دانست؟
البته، شما خیلی بهتر از من این مساله را توضیح دادید. لب کلام این است که غالبا از تجدد تصور سادهانگارانهای وجود دارد. اما تجدد از دوره جنگ جهانی اول تا پایان جنگ جهانی دوم در بسیاری موارد بهمعنای یکخودکامگی مدرن ظهور کرد. یعنی استبداد همراه با تجدد مادی. چرا این انقلاب ناتمام بود؟ چون انقلاب مشروطهای که قصد داشت در برابر نظام استبدادی ناصری، دولتی نسبتا تکثرگرا بسازد، بهدلایل متعددی شکست خورد. اشتباه است اگر گمان کنیم مقصود انقلاب مشروطه تنها دموکراسی بوده است، چراکه دموکراسی تنها یکی از جنبههای انقلاب بود. نباید بهسادگی از کنار جنبههای مهمتری همچون وضع نابسامان اقتصادی، جنبههای مادی زندگی مردم و نیاز مبرم به پیدایش یک نظام متمرکز مالی گذر کرد. اهداف و خواستههای انقلاب مشروطه بیشتر معطوف به این خواسته مبرم و غالبا غیرسیاسی بود. این انقلاب بود که در گفتمان اصلاحات خواستار عدالتخانه، مجلس، امنیت، ارتش واحد و... بود.
شما از اصطلاحی تحتعنوان «تاریخنگاری عبرتبرانگیز» استفاده میکنید و بر تصاویر مختلفی که از ناصرالدینشاه شناسانده شده، دست میگذارید. آیا میتوان با همین اصطلاح، سراغ انقلاب مشروطه و بازیگران صحنه انقلاب را گرفت؟ حتی فراتر، آیا میتوان این اصطلاح را درباره مفاهیم مطالبهشده از سوی مشروطهخواهان نیز بهکار برد؟ مفاهیمی نظیر عدالت، آزادی، قانون و... .
البته. یکی از مهمترین دستاوردهای شکلگیری انقلاب مشروطه تقویت مفهوم «ملیت» در ایران بود. به این معنا که آغاز یکپارچهشدن ایران با انقلاب مشروطه است. مفاهیم ملی، ملیت، ایران و... با انقلاب مشروطه شکل آگاهییافتهای به خود گرفت. امروز پس از گذشت بیش از یکقرن از انقلاب مشروطه، بیشک دستاوردها و تاریخ آن دوره آگاهیای از تاریخ صدساله خواهد داد. به ما نشان خواهد داد مشکلات جامعه کدام است؟ موانع رشد دموکراسی چیست؟ از همه مهمتر چرا این پدیده مدام تکرار شده است؟ دقت کنید، هیچ کشوری در قرن بیستم دو یا شاید سهانقلاب نداشته. ایران از این نظر پدیده بسیار عجیب و نادری است. انقلاب مشروطه در آغاز قرن، نهضت ملی که تقریبا یک انقلاب بود در نیمه قرن و انقلاب سال57 در ربع آخر قرن. چرا؟ چون میتوان گفت پرسش بزرگی از ابتدای قرن تا همین امروز ناتمام مانده است.
و این پرسش مشخصا چه پرسشی است؟
پرسش مشخصا این است که پدیده تجددی که ایرانیان انقلاب مشروطه گرفتار آن بودند از یکسو مادی بود و از سوی دیگر سیاسی. به هر شکل ممکن این دو جنبه به هم گره خوردند و تا امروز نیز ادامه دارد منتها با یک تفاوت عمده: در دوره انقلاب مشروطه، دولت ایران هنوز از حیث قدرت مالی کمبنیه بود و قدرت اقتصادی بسیار محدودی داشت؛ یا باید امتیازات میفروخت یا از روستاها و مردم شهری بهزحمت مالیات میگرفت. اما از دهه1920 به اینسو با پیدایش نفت، وضعیت درآمد ایران تغییر کرد. چرا بر این دورهبندی تاکید میکنم؟ چون شکل دولت بهدلیل منابع درآمد گستردهتر تغییر کرد و با اینکه تنها جزو کوچکی از درآمد شرکت نفت در دوره تسلط انگلستان به ایران تعلق میگرفت، با اینحال همراه با کسب درآمد نفت، جنبههای مطالبات دموکراتیکی که در انقلاب مشروطه مطرح شد کماکان ناکام ماند، قدرت دولت بیشتر شد و مقاومتش در برابر تضعیف مطالبات سیاسی جامعه همچنان برقرار ماند.
تحولات عصر ناصری را میتوان پیشقراول نهضت مشروطه دانست؛ از سیاستهای تمامیتخواه دستگاه ناصری، انسداد وضعیت سیاسی و یکی از مهمترین ترورهای سیاسی تاریخ معاصر ایران گرفته تا بسترهای شکننده اقتصادی، بحران بازار، نارضایتی تجار و حتی تجربه نیمبند تجدد، همه از عواملی هستند که میتوان آنها را عوامل زیربنایی انقلاب مشروطه دانست. عواملی که در نهایت با برخورد به عصر مظفری، لحظه انقلاب مشروطه را رقم زد. از اینرو، سراغ عباس امانت رفتیم و درباره عوامل زیربنایی مشروطه در عصر ناصری و مظفری با او گفتوگو کردیم. امانت بر این باور است که اشتباه است اگر گمان کنیم مقصود انقلاب مشروطه تنها دموکراسی بوده، چراکه دموکراسی تنها یکی از جنبههای انقلاب بود. او تاکید دارد نباید به سادگی از کنار جنبههای مهمتری همچون وضع نابسامان اقتصادی، جنبههای مادی زندگی مردم و نیاز مبرم به پیدایش یک نظام متمرکز مالی گذر کرد. اهداف و خواستههای انقلاب مشروطه بیشتر معطوف به این خواسته مبرم و غالبا غیرسیاسی بود. امانت، صحبت از شکست انقلاب مشروطه را سادهانگارانه میداند. انقلابی که تجار، دگراندیشان، علما، فرودستان، چپ سوسیالیست تا طبقه
نخبگان ایلات ایران، اقلیتها و... را در خود داشت، برای امانت از بسیاری جهات نیز موفق بود، چراکه انقلاب مشروطه انقلابی بود که دولت قاجاریه و طبقه اعیان و اشراف قاجاری را تضعیف کرد. در عین حال، این انقلاب اجازه داد صداهای دیگری نیز شنیده شود. انقلابی که توانست از درون این منازعه چندجانبه قانون اساسی بنویسد، مجلس تشکیل دهد و برخی مفاهیم را نهادینه کند. اما او تاکید دارد این انقلاب ناتمام ماند. چون انقلاب مشروطهای که قصد داشت در برابر نظام استبدادی ناصری، دولتی نسبتا تکثرگرا بسازد، بهدلایل متعددی ناکام ماند و نتوانست نیازهای خود را با شعارهایش همسو کند.
عباس امانت، استاد تاریخ و مطالعات بینالمللی در دانشگاه ییل و صاحب کرسی مطالعات خاورمیانه در این دانشگاه است. او در سال۱۹۷۱ مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه تهران دریافت کرد و در سال۱۹۸۱ نیز از دانشگاه آکسفورد دکترا گرفت. وی عضو شورای سردبیری دایرهالمعارف ایرانیکاست و نیز سردبیری Persia Observed را برعهده دارد. امانت همچنین دارای تالیفاتی در زمینه تاریخ معاصر ایران، عصر قاجاریه، انقلاب مشروطه و هویت ایرانیان است. پیش از این کتاب «قبله عالم» با ترجمه حسن کامشاد به فارسی منتشر شده است.
از همان ابتدای شکلگیری انقلاب مشروطه آثار مختلفی درباره این واقعه ثبت و منتشر شده و با گذشت بیش از صد سال همچنان مطالعات و تحقیقات و وقایعنگاریهای تازهای در اینباره منتشر میشود. اما اغلب آثار منتشره، متوجه تاریخنگاری سیاسی و معطوف به تاریخنگاری نخبهمحور بوده و کمتر توجهی به تاریخنگاری اجتماعی و عوامل زیربنایی این انقلاب شده. به نظر شما تاریخنگاری مشروطه تا به امروز دچار چه آسیبهایی بوده است؟
مطالعاتی که در ایران درباره انقلاب مشروطه صورت گرفته متاسفانه اغلب متعلق به دو نسل گذشته است، به استثنای چند اثری که اخیرا منصوره نظاممافی یا کاوه بیات، هما ناطق و ماشاءالله آجودانی منتشر کردهاند. اگرچه به نظر میآید علاقه عمومی به انقلاب مشروطه بسیار بیش از گذشته است و این پرسش که چرا انقلاب ناتمام مانده یا شکست خورده همچنان پرسشی زنده است و میتوان این علاقه را در میان روشنفکران و کتابخوانان دید ولی تا آنجا که من اطلاع دارم متاسفانه این علاقه در زبان فارسی منجر به پیدایش کنجکاوی پژوهشی نشده است. هرچند در این مدت منابع بسیاری همچون مذاکرات مجلس یا چندین روایت دست اول از دستاندرکاران مشروطه منتشر شده ولی این روایات هیچیک منجر به پیدایش روح پژوهش تاریخی درباره انقلاب مشروطه نشده است. در واقع شاهد یک فقر تاریخی هستیم. البته تاکنون مطالعات جدیای به زبان انگلیسی و زبانهای دیگر صورت گرفته است. از دهه1970 به بعد، آقای آبراهامیان و خانمها آفاری، بیات، ونسا مارتین و دیگران تاریخ مشروطه را دنبال کرده و آثاری در این باب منتشر کردهاند و کوششهایی در این باب شده تا به قول شما سوای روایات شناختهشده سیاسی برگزیدگان از مشروطه به تاریخ اجتماعی مشروطه پرداخته شود. اگر بخواهیم چه در زبان فارسی و چه در زبانهای دیگر پژوهش و تحقیقی جدی درباره جنبههای دیگر انقلاب مشروطه داشته باشیم و از روایت جاری انقلاب مشروطه فاصله بیشتری بگیریم، نهتنها باید به خاطرات و زندگینامهها بپردازیم بلکه باید به مدارک آرشیوی دسترسی داشته باشیم. البته تاکنون بیشتر از آرشیوهای اروپایی استفاده شده تا آرشیوهای ایرانی و همچنان نتوانستهایم چنانکه باید و شاید آرشیوهای ایرانی را - چه منابعی که در مرکز اسناد و کتابخانه مجلس موجود است و چه منابعی که در وزارت خارجه و دیگر نهادها وجود دارد- حلاجی کنیم. این امر محتاج زمان و پیدایش یک روح تحقیقی است. از اینرو، گرچه منابع دست اول چاپ شده و عامه مردم این متون را میخوانند اما متاسفانه مهارت تاریخی برای تلفیق این منابع جهت تالیفی تاریخی درباره انقلاب مشروطه کمتر دیده میشود. بنابراین همچنان روایات قدیمیای همچون تاریخ کسروی در محور تاریخنگاری مشروطه قرار گرفته- چه برای عامه مردم، چه روشنفکران و حتی تاریخنگاران. اگر این روند را با تاریخنگاری انقلابهای دیگر مقایسه کنید، متاسفانه تاریخنگاری ایران خیلی عقبافتادهتر است. بهعنوان مثال، درباره انقلاب فرانسه، شما میتوانید آثار مختلفی درباره جنبههای مختلف و بسترهای مادی این انقلاب ببینید؛ نظیر مساله طبقات محروم یا بلوای نان و... . از اینرو، نباید انتظار زیادی از تاریخنگاری معاصر ایران داشت، چه در مورد تاریخنگاری مشروطه و چه درباره تاریخ معاصر. یکی به علت مسایل گفتمانی و دوم اینکه محیط دانشگاهی ایران ارج چندانی به تاریخنگاری نمیدهد. ایندو هیچیک مشوق تاریخنگاریای که به جنبههای جدید بپردازد، نیستند. تنها عرصهای که ممکن است به این وجه بپردازد، همین گفتوگوهایی است که گاهی در میگیرد و یا چند تنی که مستقلا به کار تحقیق میپردازند. از سوی دیگر تاریخنگاری در ایران خصوصا درباره تاریخ معاصر گرفتار نوعی مطلقگرایی و تمامیتانگاری است. یعنی تصور بر این است که واقعیت محض و مطلق و یگانهای وجود دارد که همواره یکسان شناخته میشود. پس حالت تداوم تعبیر و تفسیر برای تاریخنویسان و تاریخخوانان در ایران تاحدودی ناشناخته است. مشکل بزرگ دیگر تاریخنگاری معاصر ایران همانا قهرمانپروری است. یعنی یک تاریخنگاری مبتنی بر خیر و شر که یا باید نشانهای از افتخارات ملی باشد یا اسباب شرمساری. در واقع، این نوع تاریخنگاری بیش از آنکه در پی شناختن تاریخ باشد در پی به دادگاه کشاندن و محکومکردن است. بر همین اساس دسیسهانگاری و خودقربانیشماری و حقبهجانبی در این نوع مواجهه بسیار شایع است.
بهنظر میرسد انقلاب مشروطه ماحصل دعوای سنت و تجدد در ایران بوده. اما این تجدد چند لایه است و هر لایهاش میتواند ابزاری برای شناخت این انقلاب باشد. از اینرو، به عقبتر برمیگردیم و مشخصا از عصر ناصری بحث را دنبال میکنیم، چراکه تنها اثری که از شما به فارسی ترجمه شده نیز «قبله عالم» است: ناصرالدینشاه را هم به عنوان پادشاهی مقتدر میشناسیم که سرآغاز حکومت خودکامه را (به مفهوم امروزی) میتوان به او نسبت داد و هم سیاستمداری زیرک که در آغاز دوران جنگهای امپریالیستی و درگیری در اغلب کشورهای همسایه توانست به نسبت اسلافش استقلال ایران را در برابر تکهپارهشدن حفظ کند و از همه مهمتر ایران را با عناصری از مدرنیته و تجدد آشنا کرد. با توجه به وضعیت اجتماعی-سیاسی مردم ایران در عصر ناصری، تا چه حد ظهور انقلاب مشروطه را وابسته به سیاستها و اقدامات ناصرالدین شاه در این دوره میدانید؟ آگاهی و بیداری ایرانیان در اواخر این عصر و وقوع انقلاب مشروطه تا چه حد متاثر از زمینههای مادیای بود که عصر ناصری با خود به همراه داشت؟
در مورد نکته اول؛ اینکه مشروطه را در جدال میان سنت و تجدد نشان دادید، درست است. اما این تنها جنبهای از انقلاب مشروطه بود. مهمترین جنبهای که زیربنای این منازعه را فراهم کرد، مساله مشکلات مادی در ایران بود. ایران گرفتار مشکل بزرگ ضعف مالی و کمبود پول و مشکلات ارزی بود. بازرگانی ایران از نیمه دوم قرن نوزدهم بخشی از تجارت بینالمللی شد و بازار ایران با واردات و صادرات بینالمللی رونق گرفت. این در حالی بود که نوسانات بازار جهانی بر بازار ایران تاثیر مستقیم میگذاشت. یکی از مهمترین آنها، در دوره 1899 تا 1903 اتفاق افتاد که همراه بود با سقوط قیمت نقره در بازار آمریکا و عواقب آن خیلی زود به ایران رسید. از اینرو، بحران مالی و نوسانات بازار، نارضایی تجار را به همراه داشت. بهاین ترتیب تصور اشتباهی است اگر گمان کنیم صرفا دعوای تجدد و سنت، زمینهساز انقلاب مشروطه بود. درست است، این جدال را میتوان به عنوان یکی از دلایل برشمرد اما تنها دلیل نبود. از سوی دیگر یکی از جنبههای مثبت سلطنت ناصری این بود که با وجود همه فشارهایی که از سوی دولتهای بزرگ بر ایران وارد شد ایران تا حدودی ثبات سوقالجیشی داشت و در داخل آرامش سیاسی نسبی وجود داشت. هر چند قصد ندارم در اینباره اغراق کنم چراکه در طول 50سال سلطنت ناصرالدینشاه بحرانهایی همچون بلوای نان، قحطیهای بنیادبرافکن، بیماریهای مسری خطرناکی مثل وبا و طاعون نیز وجود داشت که ضربههای مهلکی به اقتصاد ایران وارد میکرد. با این حال دوره ناصری دوره نسبتا باثباتی بود. اما اگر بخواهم از جنبههای منفی دوران ناصرالدین شاه بگویم بهعنوان نمونه باید به بازی داخلیای اشاره کنم که ناصرالدین شاه از دهه1870 بین جناح محافظهکار و اصلاحگرا به کار بست. به این معنا که آنها را دایما در مقابل هم قرار میداد و نوعی موازنه قدرت داخلی به وجود آورد که از یکسو مانع آگاهی عامه مردم از اتفاقاتی میشد که در دنیای اطراف و غرب رخ میداد تا بتوانند در برابر فشارهایی که متحمل میشدند عکسالعمل سازندهای داشته باشند و از سوی دیگر مانع رفتن به غرب برای تحصیل و یادگیری تکنولوژیهای جدید میشد، خصوصا از دهه1870 به اینسو. این اقدامات از پیدایش طبقات تحصیلکرده شهرنشین و طبقه متوسط جلوگیری میکرد؛ ایران از این باب یک نوع عقبافتادگی نسبت به کشورهای مجاورش داشت، هم نسبت به عثمانی و هم نسبت به هند مستعمره. معذلک تا دهه1890 گرچه در داخل سرکوب و فشار وجود داشت و مشکلات بزرگ مدام ظهور میکردند اما بعد از مرگ ناصرالدینشاه و در یکدهه بعد، سلطنت مظفرالدین شاه (1906-1896) که به انقلاب مشروطه رسید، تحولات گستردهای صورت گرفت. به این معنا که اگر در دوره ناصری ثبات قدرت و موازنه سیاسی به هر ترتیبی شکل گرفته اما در دوره مظفری به یکباره شرایط دگرگون شد و آمادگی بیشتری برای فعالیت ناراضیان و دگراندیشان جهت نشر تجدد غربی فراهم شد که نقش چشمگیری در پیدایش انقلاب مشروطه داشتند. متاسفانه بهدلیل پنهانکاری مورخین ایران نقش دگراندیشان و نهانروشان به کلی نادیده انگاشته شده. از جمله میتوان به سیدجمال اصفهانی، ملکالمتکلمین و صوراسرافیل اشاره کرد. آنها با نفوذ در طبقه علمایی همچون سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی توانستند جریان اصلاحگرانه تجدد را پیش ببرند. آنها گرچه در عصر مظفری میزیستند اما همه از دوره ناصری آمده بودند. از اینرو، در دوره اول مشروطه یعنی تا پایان دوره استبداد صغیر (1909-1905)، تز انقلاب مشروطه از بین بردن دو طبقه بود: نخست طبقه دولتیان قاجار که به آن استبداد قاجاری میگفتند و دوم طبقه علمای محافظهکار. این دو گروه در معرض انتقاد و هدف این دگراندیشان بودند. بعد از 1909 که قدرت هر دو تضعیف شد، یعنی با عزل محمدعلیشاه و اعدام شیخ فضلالله و تضعیف علما و کنارهگیریشان از انقلاب مشروطه، تز اولیه انقلاب مشروطه به شکل دیگری به سرانجام رسید. بعد از این دوره شاهد ظهور قدرتها و جریانهای دیگری هستیم: به عنوان مثال جریان سوسیالیست از طریق آذربایجان. تاکیدم بر این جریان از این باب بود که این دگراندیشان یکی از جریانهای زیرین و زیربنایی انقلاب مشروطه بودند که از عصر ناصری به دوره مظفری رسیده بود. زیردستانی که توانسته بودند به میانجی انقلاب مشروطه به تدریج خود را بالا بکشند. آنها بودند که در مساجد وعظ میکردند یا روزنامههای انقلابی منتشر میکردند و دستگاه قاجاریه را به نقد میکشیدند و به هر ترتیبی تجدد را در گفتار خود بیان میکردند. در واقع آنها نویدبخش پیدایش نوعی طبقه میانه بودند که فرصت یافتند در انقلاب مشروطه صدای خود را به عامه مردم برسانند.
انتشار افکار تجددخواهانه این جریان تا چه حد به شرایط مادی آن دوره نزدیک بود؟ آرمانها و مطالبات و نیازهای آنها چه نسبتی با وضعیت اجتماعی-سیاسی آن دوره داشت؟
طبقه تجار اصولا در تاریخ ایران پیش از دوره مشروطه همیشه طبقهای کنارهنشین بود؛ از این نظر که علاقهمند به دخالت در صحنه سیاسی نبود. تجار به فکر درآمد و کسب خودشان بودند و حتی اگر مشکلاتی با دولت داشتند هیچگاه با آن در نمیافتادند. شکایتهای بسیاری از تجار درباره اینکه دولت نمیتواند از منافع آنها دفاع کند در دسترس است. چون موسسات تجاری اروپا قویتر عمل میکردند و میتوانستند در بازار تجاری ایران دخالت کنند و با شرایط بهتری اجناس خود را وارد یا صادر کنند، این به ضرر تجار ایرانی بود. تجار ایرانی همیشه از این مساله ناراضی بودند اما هیچگاه علیه دولت قیام نمیکردند. همچنین پیوند عمیق و ارگانیکی با طبقه علما و مجتهدان داشتند، چون فقها نقش موثری در امور تجاری داشتند. این مساله تا قرارداد رژی هیچگاه جنبه سیاسی پیدا نکرد. تنها در این دوره پیوند سیاسی جدیدی میان علما و تجار به وجود آمد و سرمنشأیی شد برای انقلاب مشروطه که حدود 15سال بعد اتفاق افتاد. چرا؟ چون با نفوذ بیشتر قدرتهای خارجی در داخل ایران و ضعف بیشتر دولت در حفظ و دفاع از طبقه تجار، دولت آنها را بیش از پیش از خود دور و شاکی و ایشان را به موتوری برای انقلاب مشروطه تبدیل کرد چرا که منافع مادی تجار در خطر بود. به این ترتیب منافع مادی این طبقه در اعتراضاتی که بعدها مشترکا با حضور علما صورت دادند موثر بود. دگراندیشان نیز نقش بسزایی در این میان داشتند تا این صدا را به شکل مدون تجدد در بیاورند. یکی از مهمترین کتبی که در پیش و حین انقلاب مشروطه بسیار خریدار داشت «سیاحتنامه ابراهیمبیک» بود؛ کتابی که از سوی مشروطهخواهان به عنوان وصف اوضاعشان معرفی میشد. این کتاب از دیدگاه یک تاجرزاده ایرانی که از مصر به وطن خود بازگشته، میکوشید به احساس نارضایتی عمومی شکل خاص انتقادی ببخشد. طبقه تجار یا علما یا روشنفکران این کتاب را وصف حال خودشان میدانستند. البته تجار به خودیخود یک طبقه نبودند بلکه پیشتازان بازار بودند، همراه با شبکه ارتباطی گستردهای که در بازار داشتند (از خردهفروشان تا فرودستان). از اینرو، نارضایتی تجار به تمام بازار سرایت میکرد.
با این حساب، یکی از زمینههای وقوع انقلاب مشروطه را میتوان در منافع طبقه متوسط تجار دانست که پیشقراول گفتار روشنفکری نیز در این دوره بود. آیا شما انقلاب مشروطه را انقلابی بورژوایی میدانید؟
به یک اعتبار بله. اما میدانید آن طبقه بورژوایی که در قرن هجدهم در اروپا به وجود آمد در ایران پایههای اقتصادی و تولیدی نداشت. در نتیجه اگرچه میتوان از طبقه متوسطی صحبت کرد که در حال شکلگیری بود، اما لفظ بورژوازی مسایلی را در ذهن متبادر میکند که شاید نتوان آنها را بهطورکامل در طبقه تجار ایران دید. هرچند آغاز شکلگیری بورژوازی در قرن هفدهم اروپا نیز به همین دادوستدها خلاصه میشد اما بعدها قدرت صنعتیای که طبقه متوسط و بورژوازی به آن دست مییابد به او این امکان را میدهد تا در برابر دولت بایستد. این در حالی است که در صدر مشروطه در ایران، طبقه تجار این امکان را تنها از راه ارتباط با علما میتوانست داشته باشد. آنچه ما در دوران رژی شاهد بودیم، قدرت مالی تجار همراه با فتاوی علمای بزرگ بود. از اینرو، این جریانها توانستند در برابر دولت مقاومتی یگانه داشته باشند. اگر این مقاومت را با دیگر کشورهای خاورمیانه مقایسه کنید، متوجه خواهید شد که مقاومتی کمیاب در ایران شکل گرفته بود. از اینرو، سرانجام طبقه فرودست بیرون آمد و در مسیر جامعه در برابر دولت ایستاد و نارضایتی خود را بروز داد. در واقع ما شاهد انقلابی کلاسیک در مشروطه بودیم که از طبقه روشنفکران شروع شد، به طبقه تجار و طبقه متوسط شهری رسید و فقها و وعاظ نقش مهمی ایفا کردند و سرانجام نیز عامه مردم در انقلاب شرکت کردند. نکته مهم دیگری که باید درباره مشروطه تاکید کرد این است که انقلاب مشروطه در دوره استبداد صغیر، یک جنگ داخلی را در ایران تجربه کرد و این جنگ، بیش از پیش ایران را به سمت یک نهضت مردمی پیش برد.
در گیلان، آذربایجان، اصفهان و شهرهای دیگر، قوای طرفدار مشروطه در دفاع از مشروطه جنگیدند و شکل انقلابی به این نهضت دادند. نخستینباری که لفظ انقلاب را در تاریخ معاصر میبینیم، در دوره استبداد صغیر و در منازعهای بود که میان مشروطهخواهان و دولت پیش آمد. در همین منازعه بود که لفظ «ملّیون» نخستینبار شنیده شد. اینها همگی پدیدههایی هستند که اهمیت انقلاب مشروطه را نشان میدهند. تاکیدم از این جهت است که برخی با خفت به انقلاب مشروطه مینگرند و مدام از شکست آن صحبت میکنند. در حالیکه در عمل واقف به جنبههای مردمی انقلاب مشروطه نیستند. در واقع در مشروطه برای اولینبار و به شکل وسیعتری با یک «انقلاب ملی» روبهرو هستیم چراکه وسعت عظیمی از مشارکت عمومی را در انقلاب میبینیم.
شما از یکسو بر شکاف بین طبقه تجار و دولت تاکید دارید و نشان میدهید زمانی که پای منافعشان به میان میآید زمینهساز نهضت مشروطه میشوند. هرچه جلوتر آمدیم، این نهضت با اعتراضات مردمی به انقلاب بدل شد. این درحالی است که عاملان این اعتراض مردمی نیز شکاف و فاصلهای با آرمانها و ایدههای طبقه تجار و جریان دگراندیشان داشتند. حال آنکه شما در وصف انقلاب مشروطه، از انقلاب ناتمام صحبت میکنید. آیا میتوان شکاف و فاصله میان دولت، تجار، دگراندیشان، علما و جریان مردمی را از دلایل ناتمامی انقلاب دانست؟
در هر انقلابی دهها آرمان و جریان مختلف در یک لحظه بحرانی با هم ظهور میکنند و همگی حضور دارند. انقلاب مشروطه نیز به همین ترتیب بود. تجار، دگراندیشان، علما، فرودستان، چپ سوسیالیست، طبقه نخبگان ایلات ایران، اقلیتها و... هر یک انتظارات خودشان را داشتند. از اینرو، جریان پیچیدهای وجود داشت که همه در آن حضور داشتند. همچون هر انقلاب دیگری، در صدر مشروطه نیز چالش و جدال بزرگی در انقلاب شکل گرفت. باید تا اندازهای انقلاب مشروطه را ارج نهاد که توانست از درون این منازعه چندجانبه قانون اساسی بنویسد، مجلس تشکیل دهد و برخی مفاهیم را نهادینه کند. بسیار سادهانگارانه است اگر از شکست انقلاب مشروطه صحبت کنیم. این انقلاب از بسیاری جهات نیز موفق بود چراکه انقلاب مشروطه انقلابی بود که دولت قاجاریه و طبقه اعیان و اشراف قاجاری را تضعیف کرد. در عین حال، این انقلاب اجازه داد صداهای دیگری نیز شنیده شود. بهعنوان مثال، برای نخستینبار فردی همچون تقیزاده که اهل قفقاز امروزی (نخجوان) بود، در مجلس شورای ملی حضور پیدا کرد و نقشی چنین مهم در وضع قانون اساسی داشت. این مساله جز در دل انقلاب مشروطه ممکن نبود. روزنامهنگاری در ایران رشد کرد، مدارس توسعه پیدا کرد، قوانین تدوین شد و یک دولت نسبتا متمرکز شکل گرفت. اینها همگی از موفقیتهای انقلاب مشروطه است. حتی تقریبا تمام برنامههایی که در دوره پهلوی اول شکل گرفت، مدیون انقلاب مشروطه بود، هر چند در این دوره جنبه اصلاحات سیاسی انقلاب مشروطه نادیده انگاشته شد. چرا؟ چون در دهه بعدی به دلیل ناکامیهایی که مشروطهخواهان متحمل شدند، نوعی دلزدگی از مساله دموکراسی شکل گرفت و همه به دنبال قدرت متمرکزی بودند تا دیگر جنبههای مادی این انقلاب را تحقق بخشد.
تقریبا تمام مولفههایی که شما از موفقیت انقلاب مشروطه برشمردید، نشان از امکان تجربه تجدد در صدر مشروطه بود ولی در مقابل از انقلاب ناتمام صحبت میکنید. در عین حال شما در کتاب «قبله عالم» نشان میدهید قوای تجدد به جای آنکه باعث زوال حکومتهای پادشاهی سنتی بشود غالبا آنها را استحکام بیشتری میبخشد. آیا در این تعبیر تناقضی وجود ندارد: از یکسو، موفقیتهای انقلاب مشروطه همه نشان از تجدد است و از سوی دیگر باعث تقویت قوای سلطنت میشود. آیا میتوان انقلاب ناتمام را برآیند چنین تناقضی دانست؟
البته، شما خیلی بهتر از من این مساله را توضیح دادید. لب کلام این است که غالبا از تجدد تصور سادهانگارانهای وجود دارد. اما تجدد از دوره جنگ جهانی اول تا پایان جنگ جهانی دوم در بسیاری موارد بهمعنای یکخودکامگی مدرن ظهور کرد. یعنی استبداد همراه با تجدد مادی. چرا این انقلاب ناتمام بود؟ چون انقلاب مشروطهای که قصد داشت در برابر نظام استبدادی ناصری، دولتی نسبتا تکثرگرا بسازد، بهدلایل متعددی شکست خورد. اشتباه است اگر گمان کنیم مقصود انقلاب مشروطه تنها دموکراسی بوده است، چراکه دموکراسی تنها یکی از جنبههای انقلاب بود. نباید بهسادگی از کنار جنبههای مهمتری همچون وضع نابسامان اقتصادی، جنبههای مادی زندگی مردم و نیاز مبرم به پیدایش یک نظام متمرکز مالی گذر کرد. اهداف و خواستههای انقلاب مشروطه بیشتر معطوف به این خواسته مبرم و غالبا غیرسیاسی بود. این انقلاب بود که در گفتمان اصلاحات خواستار عدالتخانه، مجلس، امنیت، ارتش واحد و... بود.
شما از اصطلاحی تحتعنوان «تاریخنگاری عبرتبرانگیز» استفاده میکنید و بر تصاویر مختلفی که از ناصرالدینشاه شناسانده شده، دست میگذارید. آیا میتوان با همین اصطلاح، سراغ انقلاب مشروطه و بازیگران صحنه انقلاب را گرفت؟ حتی فراتر، آیا میتوان این اصطلاح را درباره مفاهیم مطالبهشده از سوی مشروطهخواهان نیز بهکار برد؟ مفاهیمی نظیر عدالت، آزادی، قانون و... .
البته. یکی از مهمترین دستاوردهای شکلگیری انقلاب مشروطه تقویت مفهوم «ملیت» در ایران بود. به این معنا که آغاز یکپارچهشدن ایران با انقلاب مشروطه است. مفاهیم ملی، ملیت، ایران و... با انقلاب مشروطه شکل آگاهییافتهای به خود گرفت. امروز پس از گذشت بیش از یکقرن از انقلاب مشروطه، بیشک دستاوردها و تاریخ آن دوره آگاهیای از تاریخ صدساله خواهد داد. به ما نشان خواهد داد مشکلات جامعه کدام است؟ موانع رشد دموکراسی چیست؟ از همه مهمتر چرا این پدیده مدام تکرار شده است؟ دقت کنید، هیچ کشوری در قرن بیستم دو یا شاید سهانقلاب نداشته. ایران از این نظر پدیده بسیار عجیب و نادری است. انقلاب مشروطه در آغاز قرن، نهضت ملی که تقریبا یک انقلاب بود در نیمه قرن و انقلاب سال57 در ربع آخر قرن. چرا؟ چون میتوان گفت پرسش بزرگی از ابتدای قرن تا همین امروز ناتمام مانده است.
و این پرسش مشخصا چه پرسشی است؟
پرسش مشخصا این است که پدیده تجددی که ایرانیان انقلاب مشروطه گرفتار آن بودند از یکسو مادی بود و از سوی دیگر سیاسی. به هر شکل ممکن این دو جنبه به هم گره خوردند و تا امروز نیز ادامه دارد منتها با یک تفاوت عمده: در دوره انقلاب مشروطه، دولت ایران هنوز از حیث قدرت مالی کمبنیه بود و قدرت اقتصادی بسیار محدودی داشت؛ یا باید امتیازات میفروخت یا از روستاها و مردم شهری بهزحمت مالیات میگرفت. اما از دهه1920 به اینسو با پیدایش نفت، وضعیت درآمد ایران تغییر کرد. چرا بر این دورهبندی تاکید میکنم؟ چون شکل دولت بهدلیل منابع درآمد گستردهتر تغییر کرد و با اینکه تنها جزو کوچکی از درآمد شرکت نفت در دوره تسلط انگلستان به ایران تعلق میگرفت، با اینحال همراه با کسب درآمد نفت، جنبههای مطالبات دموکراتیکی که در انقلاب مشروطه مطرح شد کماکان ناکام ماند، قدرت دولت بیشتر شد و مقاومتش در برابر تضعیف مطالبات سیاسی جامعه همچنان برقرار ماند.
عباس امانت، استاد تاریخ و مطالعات بینالمللی در دانشگاه ییل و صاحب کرسی مطالعات خاورمیانه در این دانشگاه است. او در سال۱۹۷۱ مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه تهران دریافت کرد و در سال۱۹۸۱ نیز از دانشگاه آکسفورد دکترا گرفت. وی عضو شورای سردبیری دایرهالمعارف ایرانیکاست و نیز سردبیری Persia Observed را برعهده دارد. امانت همچنین دارای تالیفاتی در زمینه تاریخ معاصر ایران، عصر قاجاریه، انقلاب مشروطه و هویت ایرانیان است. پیش از این کتاب «قبله عالم» با ترجمه حسن کامشاد به فارسی منتشر شده است.
از همان ابتدای شکلگیری انقلاب مشروطه آثار مختلفی درباره این واقعه ثبت و منتشر شده و با گذشت بیش از صد سال همچنان مطالعات و تحقیقات و وقایعنگاریهای تازهای در اینباره منتشر میشود. اما اغلب آثار منتشره، متوجه تاریخنگاری سیاسی و معطوف به تاریخنگاری نخبهمحور بوده و کمتر توجهی به تاریخنگاری اجتماعی و عوامل زیربنایی این انقلاب شده. به نظر شما تاریخنگاری مشروطه تا به امروز دچار چه آسیبهایی بوده است؟
مطالعاتی که در ایران درباره انقلاب مشروطه صورت گرفته متاسفانه اغلب متعلق به دو نسل گذشته است، به استثنای چند اثری که اخیرا منصوره نظاممافی یا کاوه بیات، هما ناطق و ماشاءالله آجودانی منتشر کردهاند. اگرچه به نظر میآید علاقه عمومی به انقلاب مشروطه بسیار بیش از گذشته است و این پرسش که چرا انقلاب ناتمام مانده یا شکست خورده همچنان پرسشی زنده است و میتوان این علاقه را در میان روشنفکران و کتابخوانان دید ولی تا آنجا که من اطلاع دارم متاسفانه این علاقه در زبان فارسی منجر به پیدایش کنجکاوی پژوهشی نشده است. هرچند در این مدت منابع بسیاری همچون مذاکرات مجلس یا چندین روایت دست اول از دستاندرکاران مشروطه منتشر شده ولی این روایات هیچیک منجر به پیدایش روح پژوهش تاریخی درباره انقلاب مشروطه نشده است. در واقع شاهد یک فقر تاریخی هستیم. البته تاکنون مطالعات جدیای به زبان انگلیسی و زبانهای دیگر صورت گرفته است. از دهه1970 به بعد، آقای آبراهامیان و خانمها آفاری، بیات، ونسا مارتین و دیگران تاریخ مشروطه را دنبال کرده و آثاری در این باب منتشر کردهاند و کوششهایی در این باب شده تا به قول شما سوای روایات شناختهشده سیاسی برگزیدگان از مشروطه به تاریخ اجتماعی مشروطه پرداخته شود. اگر بخواهیم چه در زبان فارسی و چه در زبانهای دیگر پژوهش و تحقیقی جدی درباره جنبههای دیگر انقلاب مشروطه داشته باشیم و از روایت جاری انقلاب مشروطه فاصله بیشتری بگیریم، نهتنها باید به خاطرات و زندگینامهها بپردازیم بلکه باید به مدارک آرشیوی دسترسی داشته باشیم. البته تاکنون بیشتر از آرشیوهای اروپایی استفاده شده تا آرشیوهای ایرانی و همچنان نتوانستهایم چنانکه باید و شاید آرشیوهای ایرانی را - چه منابعی که در مرکز اسناد و کتابخانه مجلس موجود است و چه منابعی که در وزارت خارجه و دیگر نهادها وجود دارد- حلاجی کنیم. این امر محتاج زمان و پیدایش یک روح تحقیقی است. از اینرو، گرچه منابع دست اول چاپ شده و عامه مردم این متون را میخوانند اما متاسفانه مهارت تاریخی برای تلفیق این منابع جهت تالیفی تاریخی درباره انقلاب مشروطه کمتر دیده میشود. بنابراین همچنان روایات قدیمیای همچون تاریخ کسروی در محور تاریخنگاری مشروطه قرار گرفته- چه برای عامه مردم، چه روشنفکران و حتی تاریخنگاران. اگر این روند را با تاریخنگاری انقلابهای دیگر مقایسه کنید، متاسفانه تاریخنگاری ایران خیلی عقبافتادهتر است. بهعنوان مثال، درباره انقلاب فرانسه، شما میتوانید آثار مختلفی درباره جنبههای مختلف و بسترهای مادی این انقلاب ببینید؛ نظیر مساله طبقات محروم یا بلوای نان و... . از اینرو، نباید انتظار زیادی از تاریخنگاری معاصر ایران داشت، چه در مورد تاریخنگاری مشروطه و چه درباره تاریخ معاصر. یکی به علت مسایل گفتمانی و دوم اینکه محیط دانشگاهی ایران ارج چندانی به تاریخنگاری نمیدهد. ایندو هیچیک مشوق تاریخنگاریای که به جنبههای جدید بپردازد، نیستند. تنها عرصهای که ممکن است به این وجه بپردازد، همین گفتوگوهایی است که گاهی در میگیرد و یا چند تنی که مستقلا به کار تحقیق میپردازند. از سوی دیگر تاریخنگاری در ایران خصوصا درباره تاریخ معاصر گرفتار نوعی مطلقگرایی و تمامیتانگاری است. یعنی تصور بر این است که واقعیت محض و مطلق و یگانهای وجود دارد که همواره یکسان شناخته میشود. پس حالت تداوم تعبیر و تفسیر برای تاریخنویسان و تاریخخوانان در ایران تاحدودی ناشناخته است. مشکل بزرگ دیگر تاریخنگاری معاصر ایران همانا قهرمانپروری است. یعنی یک تاریخنگاری مبتنی بر خیر و شر که یا باید نشانهای از افتخارات ملی باشد یا اسباب شرمساری. در واقع، این نوع تاریخنگاری بیش از آنکه در پی شناختن تاریخ باشد در پی به دادگاه کشاندن و محکومکردن است. بر همین اساس دسیسهانگاری و خودقربانیشماری و حقبهجانبی در این نوع مواجهه بسیار شایع است.
بهنظر میرسد انقلاب مشروطه ماحصل دعوای سنت و تجدد در ایران بوده. اما این تجدد چند لایه است و هر لایهاش میتواند ابزاری برای شناخت این انقلاب باشد. از اینرو، به عقبتر برمیگردیم و مشخصا از عصر ناصری بحث را دنبال میکنیم، چراکه تنها اثری که از شما به فارسی ترجمه شده نیز «قبله عالم» است: ناصرالدینشاه را هم به عنوان پادشاهی مقتدر میشناسیم که سرآغاز حکومت خودکامه را (به مفهوم امروزی) میتوان به او نسبت داد و هم سیاستمداری زیرک که در آغاز دوران جنگهای امپریالیستی و درگیری در اغلب کشورهای همسایه توانست به نسبت اسلافش استقلال ایران را در برابر تکهپارهشدن حفظ کند و از همه مهمتر ایران را با عناصری از مدرنیته و تجدد آشنا کرد. با توجه به وضعیت اجتماعی-سیاسی مردم ایران در عصر ناصری، تا چه حد ظهور انقلاب مشروطه را وابسته به سیاستها و اقدامات ناصرالدین شاه در این دوره میدانید؟ آگاهی و بیداری ایرانیان در اواخر این عصر و وقوع انقلاب مشروطه تا چه حد متاثر از زمینههای مادیای بود که عصر ناصری با خود به همراه داشت؟
در مورد نکته اول؛ اینکه مشروطه را در جدال میان سنت و تجدد نشان دادید، درست است. اما این تنها جنبهای از انقلاب مشروطه بود. مهمترین جنبهای که زیربنای این منازعه را فراهم کرد، مساله مشکلات مادی در ایران بود. ایران گرفتار مشکل بزرگ ضعف مالی و کمبود پول و مشکلات ارزی بود. بازرگانی ایران از نیمه دوم قرن نوزدهم بخشی از تجارت بینالمللی شد و بازار ایران با واردات و صادرات بینالمللی رونق گرفت. این در حالی بود که نوسانات بازار جهانی بر بازار ایران تاثیر مستقیم میگذاشت. یکی از مهمترین آنها، در دوره 1899 تا 1903 اتفاق افتاد که همراه بود با سقوط قیمت نقره در بازار آمریکا و عواقب آن خیلی زود به ایران رسید. از اینرو، بحران مالی و نوسانات بازار، نارضایی تجار را به همراه داشت. بهاین ترتیب تصور اشتباهی است اگر گمان کنیم صرفا دعوای تجدد و سنت، زمینهساز انقلاب مشروطه بود. درست است، این جدال را میتوان به عنوان یکی از دلایل برشمرد اما تنها دلیل نبود. از سوی دیگر یکی از جنبههای مثبت سلطنت ناصری این بود که با وجود همه فشارهایی که از سوی دولتهای بزرگ بر ایران وارد شد ایران تا حدودی ثبات سوقالجیشی داشت و در داخل آرامش سیاسی نسبی وجود داشت. هر چند قصد ندارم در اینباره اغراق کنم چراکه در طول 50سال سلطنت ناصرالدینشاه بحرانهایی همچون بلوای نان، قحطیهای بنیادبرافکن، بیماریهای مسری خطرناکی مثل وبا و طاعون نیز وجود داشت که ضربههای مهلکی به اقتصاد ایران وارد میکرد. با این حال دوره ناصری دوره نسبتا باثباتی بود. اما اگر بخواهم از جنبههای منفی دوران ناصرالدین شاه بگویم بهعنوان نمونه باید به بازی داخلیای اشاره کنم که ناصرالدین شاه از دهه1870 بین جناح محافظهکار و اصلاحگرا به کار بست. به این معنا که آنها را دایما در مقابل هم قرار میداد و نوعی موازنه قدرت داخلی به وجود آورد که از یکسو مانع آگاهی عامه مردم از اتفاقاتی میشد که در دنیای اطراف و غرب رخ میداد تا بتوانند در برابر فشارهایی که متحمل میشدند عکسالعمل سازندهای داشته باشند و از سوی دیگر مانع رفتن به غرب برای تحصیل و یادگیری تکنولوژیهای جدید میشد، خصوصا از دهه1870 به اینسو. این اقدامات از پیدایش طبقات تحصیلکرده شهرنشین و طبقه متوسط جلوگیری میکرد؛ ایران از این باب یک نوع عقبافتادگی نسبت به کشورهای مجاورش داشت، هم نسبت به عثمانی و هم نسبت به هند مستعمره. معذلک تا دهه1890 گرچه در داخل سرکوب و فشار وجود داشت و مشکلات بزرگ مدام ظهور میکردند اما بعد از مرگ ناصرالدینشاه و در یکدهه بعد، سلطنت مظفرالدین شاه (1906-1896) که به انقلاب مشروطه رسید، تحولات گستردهای صورت گرفت. به این معنا که اگر در دوره ناصری ثبات قدرت و موازنه سیاسی به هر ترتیبی شکل گرفته اما در دوره مظفری به یکباره شرایط دگرگون شد و آمادگی بیشتری برای فعالیت ناراضیان و دگراندیشان جهت نشر تجدد غربی فراهم شد که نقش چشمگیری در پیدایش انقلاب مشروطه داشتند. متاسفانه بهدلیل پنهانکاری مورخین ایران نقش دگراندیشان و نهانروشان به کلی نادیده انگاشته شده. از جمله میتوان به سیدجمال اصفهانی، ملکالمتکلمین و صوراسرافیل اشاره کرد. آنها با نفوذ در طبقه علمایی همچون سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی توانستند جریان اصلاحگرانه تجدد را پیش ببرند. آنها گرچه در عصر مظفری میزیستند اما همه از دوره ناصری آمده بودند. از اینرو، در دوره اول مشروطه یعنی تا پایان دوره استبداد صغیر (1909-1905)، تز انقلاب مشروطه از بین بردن دو طبقه بود: نخست طبقه دولتیان قاجار که به آن استبداد قاجاری میگفتند و دوم طبقه علمای محافظهکار. این دو گروه در معرض انتقاد و هدف این دگراندیشان بودند. بعد از 1909 که قدرت هر دو تضعیف شد، یعنی با عزل محمدعلیشاه و اعدام شیخ فضلالله و تضعیف علما و کنارهگیریشان از انقلاب مشروطه، تز اولیه انقلاب مشروطه به شکل دیگری به سرانجام رسید. بعد از این دوره شاهد ظهور قدرتها و جریانهای دیگری هستیم: به عنوان مثال جریان سوسیالیست از طریق آذربایجان. تاکیدم بر این جریان از این باب بود که این دگراندیشان یکی از جریانهای زیرین و زیربنایی انقلاب مشروطه بودند که از عصر ناصری به دوره مظفری رسیده بود. زیردستانی که توانسته بودند به میانجی انقلاب مشروطه به تدریج خود را بالا بکشند. آنها بودند که در مساجد وعظ میکردند یا روزنامههای انقلابی منتشر میکردند و دستگاه قاجاریه را به نقد میکشیدند و به هر ترتیبی تجدد را در گفتار خود بیان میکردند. در واقع آنها نویدبخش پیدایش نوعی طبقه میانه بودند که فرصت یافتند در انقلاب مشروطه صدای خود را به عامه مردم برسانند.
انتشار افکار تجددخواهانه این جریان تا چه حد به شرایط مادی آن دوره نزدیک بود؟ آرمانها و مطالبات و نیازهای آنها چه نسبتی با وضعیت اجتماعی-سیاسی آن دوره داشت؟
طبقه تجار اصولا در تاریخ ایران پیش از دوره مشروطه همیشه طبقهای کنارهنشین بود؛ از این نظر که علاقهمند به دخالت در صحنه سیاسی نبود. تجار به فکر درآمد و کسب خودشان بودند و حتی اگر مشکلاتی با دولت داشتند هیچگاه با آن در نمیافتادند. شکایتهای بسیاری از تجار درباره اینکه دولت نمیتواند از منافع آنها دفاع کند در دسترس است. چون موسسات تجاری اروپا قویتر عمل میکردند و میتوانستند در بازار تجاری ایران دخالت کنند و با شرایط بهتری اجناس خود را وارد یا صادر کنند، این به ضرر تجار ایرانی بود. تجار ایرانی همیشه از این مساله ناراضی بودند اما هیچگاه علیه دولت قیام نمیکردند. همچنین پیوند عمیق و ارگانیکی با طبقه علما و مجتهدان داشتند، چون فقها نقش موثری در امور تجاری داشتند. این مساله تا قرارداد رژی هیچگاه جنبه سیاسی پیدا نکرد. تنها در این دوره پیوند سیاسی جدیدی میان علما و تجار به وجود آمد و سرمنشأیی شد برای انقلاب مشروطه که حدود 15سال بعد اتفاق افتاد. چرا؟ چون با نفوذ بیشتر قدرتهای خارجی در داخل ایران و ضعف بیشتر دولت در حفظ و دفاع از طبقه تجار، دولت آنها را بیش از پیش از خود دور و شاکی و ایشان را به موتوری برای انقلاب مشروطه تبدیل کرد چرا که منافع مادی تجار در خطر بود. به این ترتیب منافع مادی این طبقه در اعتراضاتی که بعدها مشترکا با حضور علما صورت دادند موثر بود. دگراندیشان نیز نقش بسزایی در این میان داشتند تا این صدا را به شکل مدون تجدد در بیاورند. یکی از مهمترین کتبی که در پیش و حین انقلاب مشروطه بسیار خریدار داشت «سیاحتنامه ابراهیمبیک» بود؛ کتابی که از سوی مشروطهخواهان به عنوان وصف اوضاعشان معرفی میشد. این کتاب از دیدگاه یک تاجرزاده ایرانی که از مصر به وطن خود بازگشته، میکوشید به احساس نارضایتی عمومی شکل خاص انتقادی ببخشد. طبقه تجار یا علما یا روشنفکران این کتاب را وصف حال خودشان میدانستند. البته تجار به خودیخود یک طبقه نبودند بلکه پیشتازان بازار بودند، همراه با شبکه ارتباطی گستردهای که در بازار داشتند (از خردهفروشان تا فرودستان). از اینرو، نارضایتی تجار به تمام بازار سرایت میکرد.
با این حساب، یکی از زمینههای وقوع انقلاب مشروطه را میتوان در منافع طبقه متوسط تجار دانست که پیشقراول گفتار روشنفکری نیز در این دوره بود. آیا شما انقلاب مشروطه را انقلابی بورژوایی میدانید؟
به یک اعتبار بله. اما میدانید آن طبقه بورژوایی که در قرن هجدهم در اروپا به وجود آمد در ایران پایههای اقتصادی و تولیدی نداشت. در نتیجه اگرچه میتوان از طبقه متوسطی صحبت کرد که در حال شکلگیری بود، اما لفظ بورژوازی مسایلی را در ذهن متبادر میکند که شاید نتوان آنها را بهطورکامل در طبقه تجار ایران دید. هرچند آغاز شکلگیری بورژوازی در قرن هفدهم اروپا نیز به همین دادوستدها خلاصه میشد اما بعدها قدرت صنعتیای که طبقه متوسط و بورژوازی به آن دست مییابد به او این امکان را میدهد تا در برابر دولت بایستد. این در حالی است که در صدر مشروطه در ایران، طبقه تجار این امکان را تنها از راه ارتباط با علما میتوانست داشته باشد. آنچه ما در دوران رژی شاهد بودیم، قدرت مالی تجار همراه با فتاوی علمای بزرگ بود. از اینرو، این جریانها توانستند در برابر دولت مقاومتی یگانه داشته باشند. اگر این مقاومت را با دیگر کشورهای خاورمیانه مقایسه کنید، متوجه خواهید شد که مقاومتی کمیاب در ایران شکل گرفته بود. از اینرو، سرانجام طبقه فرودست بیرون آمد و در مسیر جامعه در برابر دولت ایستاد و نارضایتی خود را بروز داد. در واقع ما شاهد انقلابی کلاسیک در مشروطه بودیم که از طبقه روشنفکران شروع شد، به طبقه تجار و طبقه متوسط شهری رسید و فقها و وعاظ نقش مهمی ایفا کردند و سرانجام نیز عامه مردم در انقلاب شرکت کردند. نکته مهم دیگری که باید درباره مشروطه تاکید کرد این است که انقلاب مشروطه در دوره استبداد صغیر، یک جنگ داخلی را در ایران تجربه کرد و این جنگ، بیش از پیش ایران را به سمت یک نهضت مردمی پیش برد.
در گیلان، آذربایجان، اصفهان و شهرهای دیگر، قوای طرفدار مشروطه در دفاع از مشروطه جنگیدند و شکل انقلابی به این نهضت دادند. نخستینباری که لفظ انقلاب را در تاریخ معاصر میبینیم، در دوره استبداد صغیر و در منازعهای بود که میان مشروطهخواهان و دولت پیش آمد. در همین منازعه بود که لفظ «ملّیون» نخستینبار شنیده شد. اینها همگی پدیدههایی هستند که اهمیت انقلاب مشروطه را نشان میدهند. تاکیدم از این جهت است که برخی با خفت به انقلاب مشروطه مینگرند و مدام از شکست آن صحبت میکنند. در حالیکه در عمل واقف به جنبههای مردمی انقلاب مشروطه نیستند. در واقع در مشروطه برای اولینبار و به شکل وسیعتری با یک «انقلاب ملی» روبهرو هستیم چراکه وسعت عظیمی از مشارکت عمومی را در انقلاب میبینیم.
شما از یکسو بر شکاف بین طبقه تجار و دولت تاکید دارید و نشان میدهید زمانی که پای منافعشان به میان میآید زمینهساز نهضت مشروطه میشوند. هرچه جلوتر آمدیم، این نهضت با اعتراضات مردمی به انقلاب بدل شد. این درحالی است که عاملان این اعتراض مردمی نیز شکاف و فاصلهای با آرمانها و ایدههای طبقه تجار و جریان دگراندیشان داشتند. حال آنکه شما در وصف انقلاب مشروطه، از انقلاب ناتمام صحبت میکنید. آیا میتوان شکاف و فاصله میان دولت، تجار، دگراندیشان، علما و جریان مردمی را از دلایل ناتمامی انقلاب دانست؟
در هر انقلابی دهها آرمان و جریان مختلف در یک لحظه بحرانی با هم ظهور میکنند و همگی حضور دارند. انقلاب مشروطه نیز به همین ترتیب بود. تجار، دگراندیشان، علما، فرودستان، چپ سوسیالیست، طبقه نخبگان ایلات ایران، اقلیتها و... هر یک انتظارات خودشان را داشتند. از اینرو، جریان پیچیدهای وجود داشت که همه در آن حضور داشتند. همچون هر انقلاب دیگری، در صدر مشروطه نیز چالش و جدال بزرگی در انقلاب شکل گرفت. باید تا اندازهای انقلاب مشروطه را ارج نهاد که توانست از درون این منازعه چندجانبه قانون اساسی بنویسد، مجلس تشکیل دهد و برخی مفاهیم را نهادینه کند. بسیار سادهانگارانه است اگر از شکست انقلاب مشروطه صحبت کنیم. این انقلاب از بسیاری جهات نیز موفق بود چراکه انقلاب مشروطه انقلابی بود که دولت قاجاریه و طبقه اعیان و اشراف قاجاری را تضعیف کرد. در عین حال، این انقلاب اجازه داد صداهای دیگری نیز شنیده شود. بهعنوان مثال، برای نخستینبار فردی همچون تقیزاده که اهل قفقاز امروزی (نخجوان) بود، در مجلس شورای ملی حضور پیدا کرد و نقشی چنین مهم در وضع قانون اساسی داشت. این مساله جز در دل انقلاب مشروطه ممکن نبود. روزنامهنگاری در ایران رشد کرد، مدارس توسعه پیدا کرد، قوانین تدوین شد و یک دولت نسبتا متمرکز شکل گرفت. اینها همگی از موفقیتهای انقلاب مشروطه است. حتی تقریبا تمام برنامههایی که در دوره پهلوی اول شکل گرفت، مدیون انقلاب مشروطه بود، هر چند در این دوره جنبه اصلاحات سیاسی انقلاب مشروطه نادیده انگاشته شد. چرا؟ چون در دهه بعدی به دلیل ناکامیهایی که مشروطهخواهان متحمل شدند، نوعی دلزدگی از مساله دموکراسی شکل گرفت و همه به دنبال قدرت متمرکزی بودند تا دیگر جنبههای مادی این انقلاب را تحقق بخشد.
تقریبا تمام مولفههایی که شما از موفقیت انقلاب مشروطه برشمردید، نشان از امکان تجربه تجدد در صدر مشروطه بود ولی در مقابل از انقلاب ناتمام صحبت میکنید. در عین حال شما در کتاب «قبله عالم» نشان میدهید قوای تجدد به جای آنکه باعث زوال حکومتهای پادشاهی سنتی بشود غالبا آنها را استحکام بیشتری میبخشد. آیا در این تعبیر تناقضی وجود ندارد: از یکسو، موفقیتهای انقلاب مشروطه همه نشان از تجدد است و از سوی دیگر باعث تقویت قوای سلطنت میشود. آیا میتوان انقلاب ناتمام را برآیند چنین تناقضی دانست؟
البته، شما خیلی بهتر از من این مساله را توضیح دادید. لب کلام این است که غالبا از تجدد تصور سادهانگارانهای وجود دارد. اما تجدد از دوره جنگ جهانی اول تا پایان جنگ جهانی دوم در بسیاری موارد بهمعنای یکخودکامگی مدرن ظهور کرد. یعنی استبداد همراه با تجدد مادی. چرا این انقلاب ناتمام بود؟ چون انقلاب مشروطهای که قصد داشت در برابر نظام استبدادی ناصری، دولتی نسبتا تکثرگرا بسازد، بهدلایل متعددی شکست خورد. اشتباه است اگر گمان کنیم مقصود انقلاب مشروطه تنها دموکراسی بوده است، چراکه دموکراسی تنها یکی از جنبههای انقلاب بود. نباید بهسادگی از کنار جنبههای مهمتری همچون وضع نابسامان اقتصادی، جنبههای مادی زندگی مردم و نیاز مبرم به پیدایش یک نظام متمرکز مالی گذر کرد. اهداف و خواستههای انقلاب مشروطه بیشتر معطوف به این خواسته مبرم و غالبا غیرسیاسی بود. این انقلاب بود که در گفتمان اصلاحات خواستار عدالتخانه، مجلس، امنیت، ارتش واحد و... بود.
شما از اصطلاحی تحتعنوان «تاریخنگاری عبرتبرانگیز» استفاده میکنید و بر تصاویر مختلفی که از ناصرالدینشاه شناسانده شده، دست میگذارید. آیا میتوان با همین اصطلاح، سراغ انقلاب مشروطه و بازیگران صحنه انقلاب را گرفت؟ حتی فراتر، آیا میتوان این اصطلاح را درباره مفاهیم مطالبهشده از سوی مشروطهخواهان نیز بهکار برد؟ مفاهیمی نظیر عدالت، آزادی، قانون و... .
البته. یکی از مهمترین دستاوردهای شکلگیری انقلاب مشروطه تقویت مفهوم «ملیت» در ایران بود. به این معنا که آغاز یکپارچهشدن ایران با انقلاب مشروطه است. مفاهیم ملی، ملیت، ایران و... با انقلاب مشروطه شکل آگاهییافتهای به خود گرفت. امروز پس از گذشت بیش از یکقرن از انقلاب مشروطه، بیشک دستاوردها و تاریخ آن دوره آگاهیای از تاریخ صدساله خواهد داد. به ما نشان خواهد داد مشکلات جامعه کدام است؟ موانع رشد دموکراسی چیست؟ از همه مهمتر چرا این پدیده مدام تکرار شده است؟ دقت کنید، هیچ کشوری در قرن بیستم دو یا شاید سهانقلاب نداشته. ایران از این نظر پدیده بسیار عجیب و نادری است. انقلاب مشروطه در آغاز قرن، نهضت ملی که تقریبا یک انقلاب بود در نیمه قرن و انقلاب سال57 در ربع آخر قرن. چرا؟ چون میتوان گفت پرسش بزرگی از ابتدای قرن تا همین امروز ناتمام مانده است.
و این پرسش مشخصا چه پرسشی است؟
پرسش مشخصا این است که پدیده تجددی که ایرانیان انقلاب مشروطه گرفتار آن بودند از یکسو مادی بود و از سوی دیگر سیاسی. به هر شکل ممکن این دو جنبه به هم گره خوردند و تا امروز نیز ادامه دارد منتها با یک تفاوت عمده: در دوره انقلاب مشروطه، دولت ایران هنوز از حیث قدرت مالی کمبنیه بود و قدرت اقتصادی بسیار محدودی داشت؛ یا باید امتیازات میفروخت یا از روستاها و مردم شهری بهزحمت مالیات میگرفت. اما از دهه1920 به اینسو با پیدایش نفت، وضعیت درآمد ایران تغییر کرد. چرا بر این دورهبندی تاکید میکنم؟ چون شکل دولت بهدلیل منابع درآمد گستردهتر تغییر کرد و با اینکه تنها جزو کوچکی از درآمد شرکت نفت در دوره تسلط انگلستان به ایران تعلق میگرفت، با اینحال همراه با کسب درآمد نفت، جنبههای مطالبات دموکراتیکی که در انقلاب مشروطه مطرح شد کماکان ناکام ماند، قدرت دولت بیشتر شد و مقاومتش در برابر تضعیف مطالبات سیاسی جامعه همچنان برقرار ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.