|

انقلاب در ایالات و ولایات دیگر

فارس در تاریخ‌نگاری انقلاب مشروطیت

کاوه بیات

اگر آذربایجان را مستثنا کنیم که به دلیل نقش تعیین‌کننده‌اش در نهضت مشروطه با انتشار آثاری چون «انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» حاج محمدباقر ویجویه (تبریز، 1326 هـ.. ق) در همان مراحل اولیه نهضت در تدوین تاریخ مشروطیت نیز پیشگام بود، تاریخ‌نگاری مشروطیت تا اندک زمانی پیش، اصولا یک تاریخ‌نگاری مرکز‌محور بوده است. بخش اصلی منابع و مآخذ این واقعه در تهران و براساس تحولات جاری در آن حوزه تدوین شده است و اگر هم از رخدادهای مشابه در دیگر ایالات و ولایات سخنی به میان می‌آید، گزارش‌هایی است مبتنی بر مکاتبات یا بیشتر، تلگراف‌های واصله از ولایات به مرکز. گزارش‌هایی چون تلگراف‌های «انجمن اتحادیه فارس» در بهار 1325 هـ.. ق بر ضد قوام‌الملک که گفته می‌شد بر ضدمشروطیت وارد کار شده است. مدت‌ها یا شاید به عبارت دقیق‌تر حدود یک قرن طول کشید تا از مرحله بازتاب حوادثی از آن دست در مرکز، گامی فراتر نهاده شود و از آنچه در خود این ایالات و ولایات (و در این مورد بخصوص، فارس) گذشت تصویری فراهم آید. به همین دلیل اگر هم در سال 1359 به همت شادروان دکتر جهانگیر قائم‌مقامی مجموعه‌ای از اسناد و مکاتبات تحت عنوان «نهضت آزادیخواهی مردم فارس در انقلاب مشروطیت ایران» (تهران، مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی) منتشر شد که بر گوشه‌ای از مخابرات تلگرافی شیراز- تهران در سال‌های 1323 و 1324 ناظر بود، آن را بیشتر می‌توان مکمل و متمم سنت پیش‌گفته تلقی کرد تا پیش‌درآمدی بر تغییر وضع.
اگرچه انتشار رسایلی چون «نگاهی به تحولات فارس در آستانه استبداد صغیر» به کوشش محمدباقر وثوقی و کورش کمالی‌سروستانی را در سال 1377 (شیراز: بنیاد فارس‌شناسی) و حتی بخش‌هایی از «خاطرات سردار فاخر حکمت» را به کوشش سیف‌الله وحیدنیا (تهران: نشر البرز، 1379) می‌توان به سرآغاز یک تلاش جدید بر شکل‌گیری نگاهی از درون و نه صرفا بازتاب تحولات ایالات و ولایات در مرکز تعبیر کرد ولی حرکت اساسی از اوایل دهه 1380 و با انتشار آثاری چون «تحفه نیر؛ یادداشت‌های عارف آزادیخواه شیخ عبدالرسول نیر شیرازی» آغاز شد (به تصحیح و توضیح دکتر محمد یوسف نیری، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی. 1383)، بخش‌های اولیه این رشته یادداشت‌های ارزشمند به توضیح تحولاتی اختصاص دارد که پیش‌تر فقط از بازتاب آنها در مخابرات تلگرافی پیش‌گفته اطلاع داشتیم. با انتشار یادداشت‌های روزانه میرزاعلی اصغر‌خان حکمت شیرازی تحت عنوان «ره آغاز حکمت» به کوشش دکتر سیدمحمد دبیرسیاقی ماخذی در دسترس پژوهشگران قرار گرفت که از لحاظ توصیف فضای فکری و نظری حاکم بر فارس در آن دوره ماخذ بی‌نظیری است. در این کتاب دو جلدی که مکمل بخش‌هایی دیگر از یادداشت‌های حکمت است که پیش‌تر به همت آقای دبیرسیاقی منتشر شد - «ره‌آورد حکمت» (1379) و «ره‌آموز حکمت» (1382) - و همچنین یادآور کج‌سلیقگی تشکیلات پیشین ارشاد که مانع از انتشار مجلات بعدی آن شدند (ره‌انجام حکمت)، گوشه‌هایی از تحولات فکری و اندکی هم سیاسی فارس در خلال سال‌های 1326 تا 1331هـ. ق، از منظر یک محصل و دانش‌آموز علاقه‌مند به کسب معارف امروزی در کنار تحصیلات قدیمه، ثبت شده است (تهران: انتشارات خجسته، 2 جلد، 1384). اگرچه میرزاعلی‌اصغرخان بنا به نوعی نگاه محافظه‌کارانه - برخلاف پسرعمویش سردار فاخر- هوادار مشروطه نبود ولی یادداشت‌های وی از آن دوره برای شناسایی تحولات جاری در فارسِ آن زمان اهمیت دارد. جدای از خاطرات «پیر روشن‌ضمیر» که به یادداشت‌های محمدحسین استخر، مدیر روزنامه «استخر» از تحولات فارس در فاصله انقلاب مشروطه تا عصر پهلوی اختصاص دارد (به کوشش مسعود شفیعی‌سروستانی، شیراز: آوند اندیشه، 1388) دیگر آثار منتشر‌شده در این حوزه بیشتر به تدوین اسناد و مدارک ذی‌ربط اختصاص دارند. آثاری چون «اسناد فارس در دوره دوم و سوم مجلس شورای ملی» به‌کوشش منصور نصیری‌طیبی (تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1389) که انتخابی است از میان اسناد و گزارش‌های محفوظ در بخش عرایضِ اسناد برجای‌مانده از مجلس شورای ملی و از آن مهم‌تر «فارس از مشروطیت تا جنگ جهانی اول» به کوشش محمدعلی رنجبر (تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی، 1389) که بخشی از اسناد موجود در سازمان اسناد ملی را تحت پوشش دارد.
بر اساس چنین اسناد و خاطرات منتشرشده‌ای و همچنین آرشیوهایی چون اسناد بایگانی وزارت امورخارجه که کم‌و‌بیش در دسترس پژوهشگران قرار گرفته‌اند امکان تدوین و نگارش تحقیقات و بررسی‌هایی جدید در این حوزه شکل گرفته است که آثاری چون «ایالت فارس و قدرت‌های خارجی» و «انقلاب مشروطیت در فارس» به قلم منصور نصیری‌طیبی (تهران: مرکز اسناد و تایخ دیپلماسی، [به ترتیب] 1384 و 1386) از نمونه‌های منتشرشده آن است.
جدای از امیدواری به حفظ و دسترسی بعدی به اسناد و خاطرات مربوط به دوره موردبحث که احیانا هنوز در مجموعه‌های خانوادگی محفوظ مانده‌اند، مهم‌ترین حوزه‌ای که می‌توان و باید برای گردآوری و انتشار آنها اقدام کرد - ترجیحا به‌صورت دیجیتال - جراید آن دوره هستند که از لحاظ کمیابی، حکم نسخ خطی را دارند. نشریاتی چون روزنامه «اخوت شیراز» که چند شماره‌ای از آن به پیوست «نگاهی به تحولات فارس در آستانه استبداد صغیر» (پیشین) منتشر شده است و از اهمیت تاریخی جرایدی ازاین‌دست، نمونه‌ای به دست می‌دهد.
در این یادداشت کوتاه، از «فارس» به معنای جدید و امروزی آن یاد شد؛ حوزه‌ای که پیش‌تر ولایاتی چون کهگیلویه و بویراحمد، بنادر جنوب و... را نیز دربرمی‌گرفت. از لارستان هم باوجود برجای‌ماندن آن در چارچوب اداری استان فارس سخنی به میان نیامد. از میان آن دو حوزه پیشین، در حوزه بنادر تحرکات تاریخ‌نگاری جدید از مدت‌زمانی پیش از فارس آغاز شده است و حوزه کهگیلویه‌وبویراحمد هنوز در آغاز راه است. لارستان نیز به یمن اهمیت‌یافتن بحث سیدعبدالحسین لاری و درواقع بیشتر به همت تلاش‌های دکتر محمدباقر وثوقی، پژوهشگر اصلی این حوزه از مدت‌‌زمانی پیش موضوع تحقیقات جدید تاریخی بوده است و تا حدودی نیز کازرون. بررسی دقیق‌تر جوانبی چند از این مضامین، مجال دیگری می‌طلبد اما همین نگاه مختصر به پاره‌ای از دگرگونی‌های پیش‌آمده در حوزه مطالعات مشروطیت فارس، از امکان شکل‌گرفتن نوعی نگاه دقیق‌تر به تاریخ معاصر ایران حکایت دارد که پیش از این بیشتر بر نوعی نگاه تهران‌محور استوار بود و طبعا ضعیف و نارسا. شاید یکی از مهم‌ترین نکات نهفته در اسناد و مدارک نویافته، کمرنگ‌بودن مفهوم مشروطه به معنای یک نگاه و خواسته جدید سیاسی در کل تحولات موردبحث باشد و تداوم مجموعه‌ای از کشمکش‌های قدیمی ریشه‌دار بین حاشیه و پیرامون - حوزه‌های ایلی و شهری - در یک‌سو و کشاکش‌های محلات مختلف شهری در خود شیراز، در سوی دیگر که در این دوره به نام مشروطه‌خواهی یا ضدیت با مشروطه ‌جریان داشت. این حوزه نیز مانند بسیاری از دیگر مضامین مربوط به تاریخ معاصر ایران هنوز بررسی‌های جامعی را طلب می‌کند و رضایت‌دادن به مختصر داده‌ها و دانسته‌های موجود، جز رضایت به کم‌دانشی، تعبیر دیگری برنمی‌تابد.
اگر آذربایجان را مستثنا کنیم که به دلیل نقش تعیین‌کننده‌اش در نهضت مشروطه با انتشار آثاری چون «انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» حاج محمدباقر ویجویه (تبریز، 1326 هـ.. ق) در همان مراحل اولیه نهضت در تدوین تاریخ مشروطیت نیز پیشگام بود، تاریخ‌نگاری مشروطیت تا اندک زمانی پیش، اصولا یک تاریخ‌نگاری مرکز‌محور بوده است. بخش اصلی منابع و مآخذ این واقعه در تهران و براساس تحولات جاری در آن حوزه تدوین شده است و اگر هم از رخدادهای مشابه در دیگر ایالات و ولایات سخنی به میان می‌آید، گزارش‌هایی است مبتنی بر مکاتبات یا بیشتر، تلگراف‌های واصله از ولایات به مرکز. گزارش‌هایی چون تلگراف‌های «انجمن اتحادیه فارس» در بهار 1325 هـ.. ق بر ضد قوام‌الملک که گفته می‌شد بر ضدمشروطیت وارد کار شده است. مدت‌ها یا شاید به عبارت دقیق‌تر حدود یک قرن طول کشید تا از مرحله بازتاب حوادثی از آن دست در مرکز، گامی فراتر نهاده شود و از آنچه در خود این ایالات و ولایات (و در این مورد بخصوص، فارس) گذشت تصویری فراهم آید. به همین دلیل اگر هم در سال 1359 به همت شادروان دکتر جهانگیر قائم‌مقامی مجموعه‌ای از اسناد و مکاتبات تحت عنوان «نهضت آزادیخواهی مردم فارس در انقلاب مشروطیت ایران» (تهران، مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی) منتشر شد که بر گوشه‌ای از مخابرات تلگرافی شیراز- تهران در سال‌های 1323 و 1324 ناظر بود، آن را بیشتر می‌توان مکمل و متمم سنت پیش‌گفته تلقی کرد تا پیش‌درآمدی بر تغییر وضع.
اگرچه انتشار رسایلی چون «نگاهی به تحولات فارس در آستانه استبداد صغیر» به کوشش محمدباقر وثوقی و کورش کمالی‌سروستانی را در سال 1377 (شیراز: بنیاد فارس‌شناسی) و حتی بخش‌هایی از «خاطرات سردار فاخر حکمت» را به کوشش سیف‌الله وحیدنیا (تهران: نشر البرز، 1379) می‌توان به سرآغاز یک تلاش جدید بر شکل‌گیری نگاهی از درون و نه صرفا بازتاب تحولات ایالات و ولایات در مرکز تعبیر کرد ولی حرکت اساسی از اوایل دهه 1380 و با انتشار آثاری چون «تحفه نیر؛ یادداشت‌های عارف آزادیخواه شیخ عبدالرسول نیر شیرازی» آغاز شد (به تصحیح و توضیح دکتر محمد یوسف نیری، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی. 1383)، بخش‌های اولیه این رشته یادداشت‌های ارزشمند به توضیح تحولاتی اختصاص دارد که پیش‌تر فقط از بازتاب آنها در مخابرات تلگرافی پیش‌گفته اطلاع داشتیم. با انتشار یادداشت‌های روزانه میرزاعلی اصغر‌خان حکمت شیرازی تحت عنوان «ره آغاز حکمت» به کوشش دکتر سیدمحمد دبیرسیاقی ماخذی در دسترس پژوهشگران قرار گرفت که از لحاظ توصیف فضای فکری و نظری حاکم بر فارس در آن دوره ماخذ بی‌نظیری است. در این کتاب دو جلدی که مکمل بخش‌هایی دیگر از یادداشت‌های حکمت است که پیش‌تر به همت آقای دبیرسیاقی منتشر شد - «ره‌آورد حکمت» (1379) و «ره‌آموز حکمت» (1382) - و همچنین یادآور کج‌سلیقگی تشکیلات پیشین ارشاد که مانع از انتشار مجلات بعدی آن شدند (ره‌انجام حکمت)، گوشه‌هایی از تحولات فکری و اندکی هم سیاسی فارس در خلال سال‌های 1326 تا 1331هـ. ق، از منظر یک محصل و دانش‌آموز علاقه‌مند به کسب معارف امروزی در کنار تحصیلات قدیمه، ثبت شده است (تهران: انتشارات خجسته، 2 جلد، 1384). اگرچه میرزاعلی‌اصغرخان بنا به نوعی نگاه محافظه‌کارانه - برخلاف پسرعمویش سردار فاخر- هوادار مشروطه نبود ولی یادداشت‌های وی از آن دوره برای شناسایی تحولات جاری در فارسِ آن زمان اهمیت دارد. جدای از خاطرات «پیر روشن‌ضمیر» که به یادداشت‌های محمدحسین استخر، مدیر روزنامه «استخر» از تحولات فارس در فاصله انقلاب مشروطه تا عصر پهلوی اختصاص دارد (به کوشش مسعود شفیعی‌سروستانی، شیراز: آوند اندیشه، 1388) دیگر آثار منتشر‌شده در این حوزه بیشتر به تدوین اسناد و مدارک ذی‌ربط اختصاص دارند. آثاری چون «اسناد فارس در دوره دوم و سوم مجلس شورای ملی» به‌کوشش منصور نصیری‌طیبی (تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1389) که انتخابی است از میان اسناد و گزارش‌های محفوظ در بخش عرایضِ اسناد برجای‌مانده از مجلس شورای ملی و از آن مهم‌تر «فارس از مشروطیت تا جنگ جهانی اول» به کوشش محمدعلی رنجبر (تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی، 1389) که بخشی از اسناد موجود در سازمان اسناد ملی را تحت پوشش دارد.
بر اساس چنین اسناد و خاطرات منتشرشده‌ای و همچنین آرشیوهایی چون اسناد بایگانی وزارت امورخارجه که کم‌و‌بیش در دسترس پژوهشگران قرار گرفته‌اند امکان تدوین و نگارش تحقیقات و بررسی‌هایی جدید در این حوزه شکل گرفته است که آثاری چون «ایالت فارس و قدرت‌های خارجی» و «انقلاب مشروطیت در فارس» به قلم منصور نصیری‌طیبی (تهران: مرکز اسناد و تایخ دیپلماسی، [به ترتیب] 1384 و 1386) از نمونه‌های منتشرشده آن است.
جدای از امیدواری به حفظ و دسترسی بعدی به اسناد و خاطرات مربوط به دوره موردبحث که احیانا هنوز در مجموعه‌های خانوادگی محفوظ مانده‌اند، مهم‌ترین حوزه‌ای که می‌توان و باید برای گردآوری و انتشار آنها اقدام کرد - ترجیحا به‌صورت دیجیتال - جراید آن دوره هستند که از لحاظ کمیابی، حکم نسخ خطی را دارند. نشریاتی چون روزنامه «اخوت شیراز» که چند شماره‌ای از آن به پیوست «نگاهی به تحولات فارس در آستانه استبداد صغیر» (پیشین) منتشر شده است و از اهمیت تاریخی جرایدی ازاین‌دست، نمونه‌ای به دست می‌دهد.
در این یادداشت کوتاه، از «فارس» به معنای جدید و امروزی آن یاد شد؛ حوزه‌ای که پیش‌تر ولایاتی چون کهگیلویه و بویراحمد، بنادر جنوب و... را نیز دربرمی‌گرفت. از لارستان هم باوجود برجای‌ماندن آن در چارچوب اداری استان فارس سخنی به میان نیامد. از میان آن دو حوزه پیشین، در حوزه بنادر تحرکات تاریخ‌نگاری جدید از مدت‌زمانی پیش از فارس آغاز شده است و حوزه کهگیلویه‌وبویراحمد هنوز در آغاز راه است. لارستان نیز به یمن اهمیت‌یافتن بحث سیدعبدالحسین لاری و درواقع بیشتر به همت تلاش‌های دکتر محمدباقر وثوقی، پژوهشگر اصلی این حوزه از مدت‌‌زمانی پیش موضوع تحقیقات جدید تاریخی بوده است و تا حدودی نیز کازرون. بررسی دقیق‌تر جوانبی چند از این مضامین، مجال دیگری می‌طلبد اما همین نگاه مختصر به پاره‌ای از دگرگونی‌های پیش‌آمده در حوزه مطالعات مشروطیت فارس، از امکان شکل‌گرفتن نوعی نگاه دقیق‌تر به تاریخ معاصر ایران حکایت دارد که پیش از این بیشتر بر نوعی نگاه تهران‌محور استوار بود و طبعا ضعیف و نارسا. شاید یکی از مهم‌ترین نکات نهفته در اسناد و مدارک نویافته، کمرنگ‌بودن مفهوم مشروطه به معنای یک نگاه و خواسته جدید سیاسی در کل تحولات موردبحث باشد و تداوم مجموعه‌ای از کشمکش‌های قدیمی ریشه‌دار بین حاشیه و پیرامون - حوزه‌های ایلی و شهری - در یک‌سو و کشاکش‌های محلات مختلف شهری در خود شیراز، در سوی دیگر که در این دوره به نام مشروطه‌خواهی یا ضدیت با مشروطه ‌جریان داشت. این حوزه نیز مانند بسیاری از دیگر مضامین مربوط به تاریخ معاصر ایران هنوز بررسی‌های جامعی را طلب می‌کند و رضایت‌دادن به مختصر داده‌ها و دانسته‌های موجود، جز رضایت به کم‌دانشی، تعبیر دیگری برنمی‌تابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.