|

نظرسنجی بازتاب واقعیت یا ابزار «پروپاگاندا»

سعید ارکان‌زاده

چهارروز بیشتر به انتخابات ریاست‌جمهوری 92 باقی نمانده بود؛ عصر دوشنبه 20 خرداد بود و هواداران محمدرضا عارف، نامزد اصلاح‌طلب ریاست‌جمهوری، عرق‌ریزان تمام دو طبقه سالن حجاب را در تهران پر کرده بودند و وقتی که عارف در میانه‌های برنامه از پله‌های باریک سن بالا می‌رفت، همه جمعیت چندهزارنفری سالن، پای‌کوبان شعار می‌دادند: «عارف، روحانی، ائتلاف، ائتلاف» همان روزهایی بود که عارف تحت فشار شدید قرار داشت که به‌نفع حسن روحانی انصراف دهد (همان شب هم با دلخوری انصراف داد) و مبنای این فشار، نظرسنجی‌هایی بود که شورای مشورتی اصلاح‌طلبان انجام داده بودند و اولین بار غلامحسین کرباسچی اعلام کرده بود نتیجه‌شان به نفع روحانی بوده است.
اما عارف چرا باید انصراف می‌داد؟ او هم مثل هر سیاست‌مدار دیگری در ایران بود؛ نظرسنجی‌ها مهم‌تر بودند یا آن جمعیت به هیجان‌آمده سالن حجاب که عارف به چشم خود می‌دید؟ سیاست‌مداران و به‌طور کلی‌تر مدیران تصمیم‌گیر این کشور، همیشه براساس شهود و عینیتی که خود آن را لمس می‌کنند، تصمیم گرفته‌اند، نه آن چه سازوکارهای مشکوک دیگران -مثل نظرسنجی‌های دیگر ستادها-‌ به آنها گزارش کرده است. عارف هم مثل دیگر نامزدها، ستادی انتخاباتی داشت که مدام به او گزارش می‌داد در صدر نظرسنجی‌ها قرار دارد و او هم حق داشت که بین نظرسنجی ستادهایی که دیگران را بالاتر نشان می‌داد، به نظرسنجی ستاد خودش اطمینان کند که او را بر صدر می‌نشاند.
مشکل این بود که در آن هیجان سیاسی- اجتماعی، عملا نظرسنجی‌ها به ابزاری برای پروپاگاندا تبدیل شده بودند و فلسفه نظرسنجی فراموش شده بود. نظرسنجی ابزاری برای پیش‌بینی است؛ نورافکنی است که روزهای آینده را برای گرفتن تصمیمی بهتر، روشن‌تر می‌سازد؛ نظرسنجی شعبده‌ای برای جنگ روانی و کارزار انتخاباتی نیست. در آن روزها انگار که ستادهای انتخاباتی، نظرسنجی را از ته به سر بازی می‌کردند؛ طوری نظرسنجی می‌‌کردند که نتیجه‌اش دلخواه ستادها باشد، نه بازتاب‌دهنده واقعیت.
بازی نظرسنجی، یک بازی مرحله به مرحله است؛ ابتدا باید ابزار نظرسنجی انتخاب شود، سپس نمونه آماری گرفته شود، بعد پرسشگران به نمونه‌ها مراجعه کنند و با روش‌های دارای اعتبار و پایایی از نمونه‌ها سوال شود. یعنی از افراد برگزیده یک جامعه، سوالاتی شود که دقیقا همان را می‌سنجد که نظرسنجی‌ها به دنبال آن هستند و اگر دوباره سوال‌ها پرسیده شوند، به نتیجه‌ای نزدیک به نتیجه قبلی -در همان زمان و مکان- برسند. سپس تحلیل نظرسنجی انجام می‌شود و نهایتا از اعداد و ارقام، به صورت توصیفی (ارایه فراوانی‌ها) یا گاهی هم استنباطی (آزمون رابطه علت و معلولی یا همبستگی) نتیجه‌گیری می‌شود. در همه مراحل این بازی، خطاهایی وجود دارد که می‌توان عامدانه آنها را وارد کرد و خطاهای غیرعمدی‌ای هستند که می‌توان آنها را نادیده گرفت تا در نهایت، به نتایج گوناگون و گاه متناقض و دلخواه رسید. مثلا ستادهای نامزدهای تحول‌خواه‌ می‌توانند نمونه آماری خود را بیشتر از جوان‌ها انتخاب کنند یا کنار درِ ستادهای نامزدشان برگه‌های نظرسنجی را پر کنند، تا به نتایج دلخواه خود برسند.
همین‌ها می‌توانند نظرسنجی‌های اینترنتی برگزار کنند و طبیعی است که در این نظرسنجی فقط کاربران اینترنت که به‌دنبال تحول بیشتری هستند، به نامزد نزدیک به آنها رای خواهند داد. از آن سو، ستادهای نامزدهای محافظه‌کار و سنتی هم می‌توانند با دستکاری نمونه آماری، نامزد خود را کلی جلو بیندازند. حتی اگر دستکاری نمونه آماری هم امکان نداشته باشد، در نوع پرسشنامه یا شیوه پرسیدن سوالات، می‌توان به نتایج دلخواهی رسید. به این موارد، می‌توان ویژگی‌های پاسخگویان را هم اضافه کرد؛ مردم ایران پس از هزاران سال فراز و فرود تاریخی و دست‌و‌پنجه‌ نرم‌کردن با قدرت‌ها و حکومت‌ها، چنان رفتار پیچیده‌ای در قبال اتفاقات سیاسی مانند انتخابات پیش می‌گیرند که تحلیل آنها بسیار دشوار است. وقتی که یک ایرانی در مقابل پرسشگری قرار می‌گیرد که از او می‌خواهد بگوید به چه کسی رای خواهد داد، بسیار ممکن است جوابی که می‌دهد بازتاب‌دهنده واقعیت نباشد. معنی این حرف البته این نیست که باید به نظرسنجی‌هایی که از مردم ایران می‌شود، شک کرد بلکه راه‌حل این است که با فنی‌تر‌کردن فرآیند نظرسنجی، خطای این کار را کاهش داد. اتفاقا یک موسسه خارجی، در انتخابات سال گذشته ایران، یک نظرسنجی تلفنی را برگزار کرد که یافته‌هایش به واقعیت نیز نزدیک بود چون خطاها را کاهش داده بود و به خطاهای ابزار و پاسخگویان نظرسنجی نیز واقف بود و آنها را در نتیجه‌گیری‌های خود لحاظ کرده ‌بود.
نظرسنجی هزینه دارد و پول می‌خواهد اما هزینه‌هایش می‌تواند به قدری نباشد که نامزدهای ریاست‌جمهوری از پسش بر نیایند. از مردم ایران، می‌توان با ابزار و نمونه‌گیری درست، با حجم نمونه‌ای دو تا سه‌هزارنفری هم نظرسنجی کرد. اما مهم‌تر از تامین بودجه برای نظرسنجی، استقلال نهادهای نظرسنجی در ایران است. در ایران، به‌دلیل امنیتی نگاه‌کردن به نظرسنجی، عملا همه موسسات نظرسنجی وابسته به نهادهای دولتی هستند و تجربه سال‌های گذشته موسسات خصوصی نیز، چندان امیدوارکننده نبوده است. اگر این موسسات مستقل وجود داشتند، محمدرضا عارف می‌توانست به آنها مراجعه کند و با پرداخت هزینه نظرسنجی، از آنچه مردم واقعا فکر می‌کردند، آگاه شود؛ البته همه اینها در صورتی بود که عارف (به‌عنوان یک کاندیدا) به نظرسنجی به‌عنوان یک ابزار برای کارزارهای انتخاباتی نگاه نکرده باشد. در این صورت، وقتی عارف به جمعیت روز 20 خرداد 92 در سالن حجاب نگاه می‌کرد، همه ایران را مانند آنجا پر از شور و هیجان برای رای‌دادن به او نمی‌دید و می‌توانست با خیال آسوده‌تری درباره انصرافش تصمیم بگیرد.
چهارروز بیشتر به انتخابات ریاست‌جمهوری 92 باقی نمانده بود؛ عصر دوشنبه 20 خرداد بود و هواداران محمدرضا عارف، نامزد اصلاح‌طلب ریاست‌جمهوری، عرق‌ریزان تمام دو طبقه سالن حجاب را در تهران پر کرده بودند و وقتی که عارف در میانه‌های برنامه از پله‌های باریک سن بالا می‌رفت، همه جمعیت چندهزارنفری سالن، پای‌کوبان شعار می‌دادند: «عارف، روحانی، ائتلاف، ائتلاف» همان روزهایی بود که عارف تحت فشار شدید قرار داشت که به‌نفع حسن روحانی انصراف دهد (همان شب هم با دلخوری انصراف داد) و مبنای این فشار، نظرسنجی‌هایی بود که شورای مشورتی اصلاح‌طلبان انجام داده بودند و اولین بار غلامحسین کرباسچی اعلام کرده بود نتیجه‌شان به نفع روحانی بوده است.
اما عارف چرا باید انصراف می‌داد؟ او هم مثل هر سیاست‌مدار دیگری در ایران بود؛ نظرسنجی‌ها مهم‌تر بودند یا آن جمعیت به هیجان‌آمده سالن حجاب که عارف به چشم خود می‌دید؟ سیاست‌مداران و به‌طور کلی‌تر مدیران تصمیم‌گیر این کشور، همیشه براساس شهود و عینیتی که خود آن را لمس می‌کنند، تصمیم گرفته‌اند، نه آن چه سازوکارهای مشکوک دیگران -مثل نظرسنجی‌های دیگر ستادها-‌ به آنها گزارش کرده است. عارف هم مثل دیگر نامزدها، ستادی انتخاباتی داشت که مدام به او گزارش می‌داد در صدر نظرسنجی‌ها قرار دارد و او هم حق داشت که بین نظرسنجی ستادهایی که دیگران را بالاتر نشان می‌داد، به نظرسنجی ستاد خودش اطمینان کند که او را بر صدر می‌نشاند.
مشکل این بود که در آن هیجان سیاسی- اجتماعی، عملا نظرسنجی‌ها به ابزاری برای پروپاگاندا تبدیل شده بودند و فلسفه نظرسنجی فراموش شده بود. نظرسنجی ابزاری برای پیش‌بینی است؛ نورافکنی است که روزهای آینده را برای گرفتن تصمیمی بهتر، روشن‌تر می‌سازد؛ نظرسنجی شعبده‌ای برای جنگ روانی و کارزار انتخاباتی نیست. در آن روزها انگار که ستادهای انتخاباتی، نظرسنجی را از ته به سر بازی می‌کردند؛ طوری نظرسنجی می‌‌کردند که نتیجه‌اش دلخواه ستادها باشد، نه بازتاب‌دهنده واقعیت.
بازی نظرسنجی، یک بازی مرحله به مرحله است؛ ابتدا باید ابزار نظرسنجی انتخاب شود، سپس نمونه آماری گرفته شود، بعد پرسشگران به نمونه‌ها مراجعه کنند و با روش‌های دارای اعتبار و پایایی از نمونه‌ها سوال شود. یعنی از افراد برگزیده یک جامعه، سوالاتی شود که دقیقا همان را می‌سنجد که نظرسنجی‌ها به دنبال آن هستند و اگر دوباره سوال‌ها پرسیده شوند، به نتیجه‌ای نزدیک به نتیجه قبلی -در همان زمان و مکان- برسند. سپس تحلیل نظرسنجی انجام می‌شود و نهایتا از اعداد و ارقام، به صورت توصیفی (ارایه فراوانی‌ها) یا گاهی هم استنباطی (آزمون رابطه علت و معلولی یا همبستگی) نتیجه‌گیری می‌شود. در همه مراحل این بازی، خطاهایی وجود دارد که می‌توان عامدانه آنها را وارد کرد و خطاهای غیرعمدی‌ای هستند که می‌توان آنها را نادیده گرفت تا در نهایت، به نتایج گوناگون و گاه متناقض و دلخواه رسید. مثلا ستادهای نامزدهای تحول‌خواه‌ می‌توانند نمونه آماری خود را بیشتر از جوان‌ها انتخاب کنند یا کنار درِ ستادهای نامزدشان برگه‌های نظرسنجی را پر کنند، تا به نتایج دلخواه خود برسند.
همین‌ها می‌توانند نظرسنجی‌های اینترنتی برگزار کنند و طبیعی است که در این نظرسنجی فقط کاربران اینترنت که به‌دنبال تحول بیشتری هستند، به نامزد نزدیک به آنها رای خواهند داد. از آن سو، ستادهای نامزدهای محافظه‌کار و سنتی هم می‌توانند با دستکاری نمونه آماری، نامزد خود را کلی جلو بیندازند. حتی اگر دستکاری نمونه آماری هم امکان نداشته باشد، در نوع پرسشنامه یا شیوه پرسیدن سوالات، می‌توان به نتایج دلخواهی رسید. به این موارد، می‌توان ویژگی‌های پاسخگویان را هم اضافه کرد؛ مردم ایران پس از هزاران سال فراز و فرود تاریخی و دست‌و‌پنجه‌ نرم‌کردن با قدرت‌ها و حکومت‌ها، چنان رفتار پیچیده‌ای در قبال اتفاقات سیاسی مانند انتخابات پیش می‌گیرند که تحلیل آنها بسیار دشوار است. وقتی که یک ایرانی در مقابل پرسشگری قرار می‌گیرد که از او می‌خواهد بگوید به چه کسی رای خواهد داد، بسیار ممکن است جوابی که می‌دهد بازتاب‌دهنده واقعیت نباشد. معنی این حرف البته این نیست که باید به نظرسنجی‌هایی که از مردم ایران می‌شود، شک کرد بلکه راه‌حل این است که با فنی‌تر‌کردن فرآیند نظرسنجی، خطای این کار را کاهش داد. اتفاقا یک موسسه خارجی، در انتخابات سال گذشته ایران، یک نظرسنجی تلفنی را برگزار کرد که یافته‌هایش به واقعیت نیز نزدیک بود چون خطاها را کاهش داده بود و به خطاهای ابزار و پاسخگویان نظرسنجی نیز واقف بود و آنها را در نتیجه‌گیری‌های خود لحاظ کرده ‌بود.
نظرسنجی هزینه دارد و پول می‌خواهد اما هزینه‌هایش می‌تواند به قدری نباشد که نامزدهای ریاست‌جمهوری از پسش بر نیایند. از مردم ایران، می‌توان با ابزار و نمونه‌گیری درست، با حجم نمونه‌ای دو تا سه‌هزارنفری هم نظرسنجی کرد. اما مهم‌تر از تامین بودجه برای نظرسنجی، استقلال نهادهای نظرسنجی در ایران است. در ایران، به‌دلیل امنیتی نگاه‌کردن به نظرسنجی، عملا همه موسسات نظرسنجی وابسته به نهادهای دولتی هستند و تجربه سال‌های گذشته موسسات خصوصی نیز، چندان امیدوارکننده نبوده است. اگر این موسسات مستقل وجود داشتند، محمدرضا عارف می‌توانست به آنها مراجعه کند و با پرداخت هزینه نظرسنجی، از آنچه مردم واقعا فکر می‌کردند، آگاه شود؛ البته همه اینها در صورتی بود که عارف (به‌عنوان یک کاندیدا) به نظرسنجی به‌عنوان یک ابزار برای کارزارهای انتخاباتی نگاه نکرده باشد. در این صورت، وقتی عارف به جمعیت روز 20 خرداد 92 در سالن حجاب نگاه می‌کرد، همه ایران را مانند آنجا پر از شور و هیجان برای رای‌دادن به او نمی‌دید و می‌توانست با خیال آسوده‌تری درباره انصرافش تصمیم بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.