در مشروح مصاحبه شرق خراسان جنوبی با دست اندرکاران نمایش ضلع پنجم مربع
تئاتر استان نیازمند توجه و حمایت بیشتر است
تئاتر ضلع پنجم مربع در سالن علامه فرزان اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان روی صحنه رفت. کاری که به نظر می رسد با توجه به قدرت روایت، قابلیت بازیگران و جسارت به کار برده شده در انتخاب المان ها و عناصر زیبا شناختی، هم در متن و هم در اجرا بتواند استانداردی جدید برای تئاتر استان تعریف کند. متن زیر مشروح گفت و گوی گرم و صمیمانه ویژه نامه شرق خراسان جنوبی با کارگردان، تهیه کننده و تنی چند از بازیگران این نمایش است که با بیوگرافی و سابقه فعالیت هنری این عزیزان به حضور مخاطبان تقدیم می شود تا شاید بتوان با تبیین مشکلات به رفع دغدغه هنرمندان این استان اندیشید و با ارتقای جایگاه هنر، بهبود زندگی اجتماعی آحاد ملت را انتظار کشید.
عارف عشقي موحد کارگردان ضلع پنجم مربع و متولد 1370 است. شروع جدي تئاتر را با حضور در کارگاههاي آموزشي استاد ايوب آقا خاني آغاز ميکند. بعد از مدتي فعاليت هنري در بيرجند و ايجاد ارتباط موثر با گروههاي همکار در مرکز استان خراسان جنوبي به همراه عدهاي ديگر از جوانان و دانشجويان مشتاق به خواندن نمايشنامه روي ميآورد. در سال گذشته نمايش «بيا تا چاي بخوريم» را روي صحنه ميبرد و مقام مشترک دوم کارگرداني در جشنواره استاني را به دست ميآورد.
ميثم صدرا تهیه کننده نمایش، که کار طراحي صحنه را نیز برعهده داشته است. ايشان متولد 1367 است. فعاليت جدي در حوزه هنرهاي نمايشي را در سال 83 با حضور در گروههاي دانشآموزي آغاز ميکند. اولين کار او «سرانجام يزدگرد» به کارگرداني آقاي ماکان وزيري بود. او ضمن حضور در جشنوارههاي دانشآموزي کشوري ادامه فعاليتهاي خود در حوزه هنرهاي نمايشي را با کار «نخل و ماهور» به کارگرداني مجيد عباسي پي ميگيرد. نمايش ضلع پنجم مربع سومين کار اين عضو «گروه ميم» است.
فائزه عليآبادي ديگر عضو اين گروه که نقش هستي را بازي ميکرد متولد 1366 است. او عکاسي را به عنوان رشته مورد علاقه هنرياش به طور جدي دنبال ميکند و تاکنون در چند جشنواره، حضوري فعال و مستمر داشته است. در چهار سال گذشته 5 نمايش اجرا کرده است که ضلع پنجم مربع آخرين حضور او در عرصه تئاتر استان تا کنون است.
سيد فريد فرساد بازيگر نقش بهنام متولد 1369 است. او تئاتر را از سال 1389 با حضور در دورههاي بازيگري زير نظر اساتيد مجرب در کارگاههاي آموزشي موسسه خاوران آغاز ميکند. او در نقش بهنام توانست قابليتها و توانمنديهاي خود را روي صحنه به مخاطبان و منتقدانش نشان دهد.
اغراق نيست اگر تئاتر را در زمره معدود هنرهايي بدانيم که بدون واسطه با مخاطبانش گفتوگو ميکند و از سويي ديگر ميزان استقبال مخاطبان از هنرهاي نمايشي خود بازگوکننده سطحي از توسعه يافتگي فرهنگي در جوامع گوناگون است. اما شواهد و قراین نشان ميدهد که بازيگران و فعالان اين حوزه با مشکلات عديدهاي مواجه هستند به نظر شما تئاتر در حال حاضر با چه مشکلاتي به لحاظ زير بنايي و ساختاري مواجه است؟
عشقي موحد: عمدهترين مشکل تئاتر در شرايط کنوني به نظر من تنگناهاي مالي است. براي درک اين قضيه کافي است که مقايسهاي سطحي بين تئاتر با سينما انجام دهيم. سينما توانسته است عدهاي را به عنوان سرمايهگذار وارد کار کند و هستند کساني که در قالب اسپانسر وارد شدند و همين مساله سبب ميشود تا دل مشغولي بازيگران و عوامل گروهها تا حدود زيادي مرتفع شود. ما اگر بخواهيم بازيگر حرفهاي داشته باشيم که شغل و دل مشغولي اصلياش تئاتر باشد بايد بتوانيم ابتدا به لحاظ مالي او را تامين کنيم.
فائزه عليآبادي: در ادامه صحبتهاي آقاي عشقي بايد بگويم براي اينکه يک گروه تئاتر بتواند کار خود را در بالاترين سطح ممکن انجام دهد و تماشاگر را به صحنه بياورد، بايد دغدغههاي مالي را در الويت قرار دهد. دغدغههاي ما در شرايط کنوني مصایب و مشکلات حداقلي است. ما امروز فقط به اين فکر ميکنيم که حداقل درآمدي داشته باشيم تا بتوانيم خود را به محل تمرين مان برسانيم. تئاتر نیاز به حمايت دارد، البته اين حمايت صرفا به همين حوزه بحث خلاصه نميشود. در شرايط کنوني جوي بر فرهنگ و مناسبات اجتماعي جامعه ما حاکم است که کار را براي بازيگران خصوصا بازيگران زن سخت ميکند. تفکرات مسموم و انرژيهاي منفي حتي در ميان خانواده بازيگران رايج است طوري که همواره تاکيد ميشود که تئاتر نميتواند براي کسي زندگي امن و راحت ايجاد کند. ما نميخواهيم مقهور شرايط حاکم بر جامعه شويم اما ميخواهم اين را بگويم که تداوم تئاتر نيازمند پشتوانهسازي و حمايتهاي جدي متوليان و مسوولان امر است.
ميثم صدرا: به نظر من مشکلات کنوني تئاتر بيشتر تحت تاثير عوامل بيروني هستند. متأسفانه نگاه به تئاتر براي عدهاي صرفا امري اقتصادي و کاسب کارانه است. نمونه آن را در همين استان سراغ داريم. زماني که متوليان امر امثال ايوب آقاخاني را دعوت کردند و کارهایی هم انجام شد. اما وقتي که این افراد صاحب نام ميروند عملا مشکلات تئاتر همانطور دست نخورده باقي ميماند. من علت اين مساله را آن ميبينم که نگاه مسوولان ما به تئاتر نگاهي دراز مدت مبتني بر فرآيندي از تمرين و تجربه نيست و تنها به اهداف دم دستي بسنده ميشود. اگرچه در يک سال اخير شاهد جهتگيري متفاوتي در حوزه تئاتر هستيم که در جاي خود به آن اشاره خواهم کرد.
فرساد: تا بازيگر حرفهاي نشود نميتوان انتظار داشت که تئاتر در جايگاه واقعي خود قرار بگيرد و ما انتظار استقبال مخاطبان خصوصا در بيرجند و شهرهاي استان را داشته باشيم. در کنار ساير مواردي که دوستان به آن اشاره کردند من ميخواهم به عامل ديگري نيز تاکيد کنم و آن حضور افرادي است که به دليل عشق و علاقه دچار هزينههاي سنگيني شدند. ما نمونه اين افراد را در استان خودمان هم داريم. مجموعه اين عوامل در کنار هم تمرکز بر روي تئاتر را براي من به عنوان يک بازيگر کم ميکند و دليلي ميشود که نتوانم توانايي و بضاعت خود را به طور کامل روي صحنه به مخاطب نشان دهم.
موانع و چالشهاي اساسي تئاتر در شهرهايي نظير بيرجند در چه مواردي خلاصه ميشود؟
عشقي: بايد بگويم که مشکلات و موانع اصلي در مسير بهبود وضعيت هنرهاي نمايشي محدود به شهرهاي کوچک نميشود. ما يک مشکل اساسي در کشورمان داريم و آن هم اين است که نميتوانيم تئاتر را يک شغل بدانيم. عدهاي هم که در تئاتر سر آمد هستند از راههاي ديگر ارتزاق ميکنند براي نمونه آقاي ايوب آقاخاني استاد دانشگاه است، منبع در آمد معيني دارد و ميتواند بدون تنگناهاي مالي که براي بازيگران و نه صرفاً در شهرهاي کوچک متصور است به کار نمايش و فعاليت مورد علاقهاش بپردازد. به نظر من تا زماني که تئاتر به يک شغل تبديل نشود وضعيت کنوني تغييري نخواهد کرد. البته بايد اين را هم بگويم که تغيير وضعيت کنوني تابع عوامل متعددي است که وجود اين عوامل در شدت يا حدت چالش فوق الذکر موثر است.
فرساد: بازيگران تئاتر در شهرهاي کوچک نميتوانند پلهاي پشت سرشان را خراب کنند. ما نمونههاي متعدد از کساني را ديدهايم که در سطوح ملي و حتي در استان خودمان زندگي شان را پاي تئاتر گذاشتهاند، اما هيچگونه حمايتي نشدند. انرژي و قابليتها در شهرهاي کوچک هرز ميرود. اما مشکل ديگر اين است که فرهنگ تئاتر در شهرهاي کوچک هنوز جا نيفتاده است و مردم حاضر به هزينه نيستند. تا زماني که مردم نسبت به هنر نگاهي دست چندمي داشته باشند نميتوان بسترهاي مناسبي را جهت توسعه هنرهاي نمايشي و بهبود شرايط انتظار داشت. البته در شهرهاي بزرگ مانند تهران و مشهد به دليل وجود اسپانسر و امکانات نمايش نظير سالن، نور و صدا شرايط تا حدودي بهتر است.
چه عاملي باعث شده است که سينما بتواند موقعيت مناسبتري در جذب مخاطب نسبت به ساير هنرها داشته باشد؟
فرساد: من دليل اين امر را آن ميدانم که سينما فضاي تبليغاتي بهتري نسبت به ساير هنرها در اختيار دارد. ميبينيم که رسانههاي جمعي خصوصا تلويزيون به صورت گسترده تبليغات فيلمها، سينماها و بازيگران را پخش ميکنند، اما اين فضاي تبليغاتي که ميتواند ذهنيت مخاطب را نسبت به يک کار هنري آماده کند در مورد تئاتر وجود ندارد.
صدرا: سرمايهگذار به اميد بازگشت سرمايهاش وارد عرصه ميشود که البته اين امر طبيعي است. اسپانسر در سينما يا شبکه خانگي ميتواند فعاليت کند به دليل اينکه استقبال عمومي نسبت به سينما در سطح نسبتا معقولي قرار دارد. اما در شرايط کنوني تئاتر و با توجه به وضعيت نامطلوب استقبال مخاطبان بعيد است که بخش خصوصي حاضر به هزينه باشد و اين مشکل در شهرهاي کوچک حادتر و بغرنجتر است.
به نظر ميرسد تمايز بين دو صورت تئاتر جشنوارهاي و تئاتر مخاطب پسند خود يکي از چالشهاي اساسي است که البته در ساير اشکال هنري هم نمود و بروز دارد. يکي ميخواهد المانهاي حرفهاي توليد کند و ديگري به ضرورت جذب مخاطب ميانديشد شما در کار ضلع پنجم مربع کدام حوزه عمل را به عنوان جهتگيري اصلي خود انتخاب کرده بوديد؟
عشقي: بايد به اين مساله اذعان کنم که در شهرهايي مثل بيرجند گروههاي تئاتر بيشتر به سمتي ميروند که بتوانند کارهاي جشنوارهاي توليد کنند. زيرا جشنوارهها تنها بستر رقابت و شکوفايي استعدادها به حساب ميآيد. طبيعي است که کارهاي جشنوارهاي المانهاي خاص خودش را دارند و بسياري از آنها براي مخاطب عادي قابل هضم نيست. کارگردان متني را انتخاب ميکند که براي داوران قابل طرح و تبيين باشد بديهي است که در اين شرايط ديگر نميشود انتظار حضور مخاطب عادي براي تماشاي تئاتر را داشت. از طرفي ديگر ما در همين بيرجند نمونه کارهايي مانند «ديگ جادو» را داشتيم که از همان ابتدا مخاطب خود را شناسايي کرده بود. اين اثر به جشنواره نرفت ولي توانست مخاطب عادي را به سمت خود جذب کند.
پس در واقع ما با يک دوگانگي طرف هستيم و اگر بخواهيم کاري با المانهاي استاندارد توليد کنيم ميبايد از بخش عمده مخاطبان صرف نظر کنيم در اين صورت قطعا نميتوان براي جذب مخاطب فرصتي اساسي مهيا کرد.
صدرا: يک بنر طنز در سطح شهر ميتواند توجه مخاطب عادي را به خود جلب کند. در صورتي که مخاطب خاص جهتگيري و المانهاي ديگري را در انتخاب خود ضروري ميبيند.
فائزه عليآبادي: من فکر ميکنم اين دوگانگي در نحوه نگاه ما به مخاطب وجود دارد. اما معتقدم براي اينکه تئاتر بتواند مخاطب خود را جذب کند و به بدنه اجتماعي وصل شود بايد بتواند مخاطب عادي را به سمت خود بکشد و ضروريات زندگي آنها را در نظر بگيرد. مردم امروز آنقدر درگير مشکلات و سختيهاي زندگي هستندکه به خنده نياز دارند ما نبايد از نياز مخاطبان خود غافل بمانيم. براي کاري که ما انجام داديم شايد گلايهاي از مخاطب عادي نباشد ولي انتقاد اصلي ما به کساني است که مدعياند تئاتر را ميفهمند و براي آن ارزش قايلاند اما حاضر نشدند به سالن بيايند و اين کار را ببينند.
به نظر ميرسد آنچه طرح آن به ميان آمد بيشتر عوامل بيروني هستند. چه عواملي از داخل بر نحوه نگرش و تصميم مخاطب تاثير ميگذارد؟
عشقي: به نظر من مهمترين مساله متن است که در شرايط کنوني ميتوان آن را جديترين مشکل جهت ايجاد امکان ارتباط و ديالوگ بين يک گروه و مخاطبانش بدانيم. بسياري از متنهايي که در حال حاضر در تئاتر کشور مورد استفاده قرار ميگيرند متنهاي خارجي هستند شايد به اين دليل کارگردان متن خارجي را انتخاب ميکند که مجبور نباشد هزينههايي بابت نوشتن متن در شرايط نامساعد مالي که معمولا گروهها با آن مواجه هستند متحمل شوند، اما بسياري از اين متنها مناسب با ذایقه و حتي نياز مخاطب ايراني نيستند .
صدرا: من ميخواهم در مورد متن توضيح بدهم. اگرچه بسياري از متنهاي خارجي بر اساس دغدغههاي انساني نوشته شدهاند، که اين دغدغهها فراتر از مرزهاي جغرافيايي تعريف ميشوند، اما جنبه ديگري نيز وجود دارد که در رويکرد ما به متن و انتخاب آن بسيار مهم است ما بايد به سمت اجراي متنهايي برويم که با ساخت، بافت، المانهاي فرهنگي و شرايط اجتماعي زندگي يک ايراني ارتباط داشته باشد تا در واقع مخاطب احساس کند. کاري از جنس نياز و ضرورت زندگي خود ميبيند در غيراين صورت تبعا اجراي کار حسي از بيگانگي در مخاطب را توليد ميکند و به مرور باعث روي گرداني مردم از تئاتر ميشود معضلي که ما امروز نه تنها در اين استان که در ساير نقاط کشور هم با آن مواجه هستيم. من معتقدم آنچه ما در اين کار روي صحنه برديم نشاندهنده قابليت متن در امکان ارتباط با مخاطب بود. زيرا متن از جنس واقعيتها و مسووليتهاي جامعه و خانواده در قبال يکديگر بود. آن چه عامل رفتار بابک به عنوان شخصيت زنداني اثر بود تا حد زيادي به نحوه برخورد و مواجهه پدر خانواده با او بر ميگشت. تمايز و فرقگذاري ميان بچهها جداي از واقعيت يا توهم، چالشي است که در بسياري از خانوادههاي ايراني وجود دارد و تربيت اجتماعي اعضاي خانواده را تحت تاثير قرار ميدهد. به همين دليل معتقدم ما توانستيم يک متن ايراني با رويکردهاي بومي مبتني بر تجربه شهروند ايراني، که در هر کجاي کشور زندگي ميکند را روي صحنه نمايش ببريم. که به نظر خودم در انتقال پيام موفق بوديم.
فرساد: من نقش متن را مهم ميدانم اما مجموعه عوامل ديگري هم هستند که امکان فرهنگسازي بر حضور مخاطب و ايجاد ديالوگهاي پايدار را تحت تاثير قرار ميدهند. موانع و محدوديتهاي فرهنگي و اجتماعي وجود دارند که باعث ميشوند که نتوانيم پيام را آن گونه که ميخواهيم انتقال دهيم. بخشي از اين قضيه به دليل محدوديتهاي سنتي و اهرمهاي نظارتي تحميلي بر تئاتر است، که مجبور ميشويم دست به خود سانسوري بزنيم يا از المانهايي استفاده کنيم که براي مخاطب ملموس نباشد. بسياري از سوژهها هستند که موضوعيت و واقعيت جامعه ايراناند، اما به دليل خط قرمزهايي که وجود دارند نميتوانيم آنها را روي صحنه ببريم. بخشي ديگر به محدوديتهاي خودمان بر ميگردد. به دليل محدوديتهاي زيادي که در طراحي صحنه يا نداشتن بضاعت مالي داريم نميتوانيم همه اجزاي کار را آن گونه که ميخواهيم به مخاطبمان نشان دهيم. در نتيجه مجبور به حذف برخي اپيزودها ميشويم که اين مساله تاثير خود را قطعا در کليت اجرا نشان ميدهد.
خانم عليآبادي! اگر بخواهيم به طور مشخص مشکلاتي که زنان به دليل جنسيت و ذهنيت عمومي جامعه با آن مواجه هستند را بيان کنيد به چه مواردي اشاره خواهيد کرد؟
بايد بپذيريم زنان فعال در عرصه تئاتر کشور ما در مجموع شرايط مطلوبي ندارند. هر چه از تهران فاصله ميگيريم و به سمت مراکز استانها ميرويم اين مشکلات به شکل ملموستري خود را نشان ميدهند. به دليل وجود بافت سنتي و ذهنيت بستهاي که در برخي قسمتهاي اجتماع وجود دارد، کار براي زنان بسيار سختتر ميشود زيرا زنان تنها با محدوديتهاي مالي و امکانات اجرا نميجنگند بخشي از انرژي آنها مصروف تغيير اين نگاه در جامعه و حتي در خانوادههاي خودمان ميشود. در همین راستا، هر چه از مرکز استان فاصله بگيريم و به سمت شهرستانها برويم پذيرش حقوق اجتماعي زنان سختتر و تبعات آن سنگينتر ميشود. ما مصمم هستيم با تلاش و ايستادگي خودمان اين شرايط را عوض کنيم.
اگر بخواهيم به صورت خاص به نمايش ضلع پنجم مربع بپردازيم، چند نکته به عنوان توانايي و قابليتهاي اثر جلب توجه ميکند: ابتدا اينکه در پردازش متن جسارت و نوآوري به کار رفته بود يعني کار از جنس رئاليسم کلاسيک نبود. نکته ديگر اينکه کار داراي عناصر زيبا شناختي برجستهاي بود به عنوان مثال جا نماييهاي مناسب، استفاده بهينه از فضا و زمان، استفاده از المانهايي نظير ساعت و پاندول نکاتي بودند که به کار، تمايز و قابليت بالايي بخشيده بودند. ابتدا ميخواهم بپرسم چه تفاوتهايي ميان کارهایی از این جنس با نمونه آثار متعارف و خطی وجود دارد؟
صدرا: بايد اين را بگويم که متن اولیه، يک متن رئاليستي بود. اما خودمان سعي کرديم تا جايي که به محتوا يا شاخصههاي اصلي کار آسيب نرسد دست به تغييرات بزنيم. در اين راستا استفاده از جا نماييهاي صحنه و روايت بر اساس زمان غيرخطي از نکات مهمي هستند که بعدا به کار اضافه شدند. البته فکر ميکنم مهمترين تمايز آنچه ما روي صحنه آورديم با متن اوليه که آقاي اشکذري نوشته بودند در خلق شخصيت پنجم يا به عبارتي مرد خاکستري بود که ما به متن اضافه کرديم.
عشقي: اضافه کردن شخصيت خاکستري توانست بخشي از محدوديتهاي متن و حتي بازيگري را بپوشاند. ضمن اين که ما سعي کرديم، از المانهايي استفاده کنيم که براي مخاطب قابل لمس باشد نظیر بزرگنمايي مرد خاکستري که به نوعي وجدان عمومي يا ناخودآگاه جمعي جامعه بود يا حلقهاي که در صحنه زندان در ديالوگ ميان بابک و فهيمه استفاده شد.
چه المانهاي ديگري در کار استفاده شده بود که بتواند حلقههاي اتصال بازيگر و طراح صحنه با تماشاگر باشد؟
فرساد: اگر در ابتدا تصور کلي از فضاي نمايش داشته باشيم شايد بهتر بتوانيم به اين سوال جواب دهيم. تمام فضاها هندسي و خشک بودند در همه اجسام اشکال شکل دايرهاي و خطي داشتند که به نوعي عدم انعطاف را باز گو ميکردند. اين عدم انعطاف و سنگيني فضا، زاده حقيقتي در داستان بود. اين که همه چيز پول بود و همه چيز بر سر پول بود، کسي که پدرش را ميکشد يا فهيمه که به خاطر مهريهاش ميخواهد از بابک جدا شود.
صدرا: اين را ميخواهم به صحبتهاي آقاي فرساد اضافه کنم که صحنه در ابتدا يک اتود ديگر داشت که با اضافه کردن شخصيت خاکستري عملا همه چيز عوض شد ما بعد از 20روز کار به اين نتيجه رسيديم که بايد شخصيت پنجم به داستان اضافه شود و بنيان کار به صورت ديگري روایت شود. اگر به فضا، اتمسفر و کارکرد توجه شود، متوجه استفاده تعمدي از عناصر سرد و بيروح ميشويم که در همه اجزاي صحنه نمود عيني داشتند یا استفاده از رنگهايي مثل خاکستري يا شکل صندلي و ساعت که روايتگر سختي، سنگيني و سردي فضا بودند.
خانم عليآبادي! آن چه نمايش را با يک کار راديويي متمايز ميکرد جداي از شخصيت خاکستري، شخصيت هستي بود اين شخصيت چه ويژگيهاي خاص و منحصر به فردي داشت؟
اول اين که تمام کاراکترها دچار از هم گسيختگي بودند. تنها هستي بود که ميتوانست از زاويه ديگر به داستان نگاه کند. ضمن اين که تمام کاراکترها به نوعي به من (هستي) وابسته بودند: شوهرم، فهيمه و حتي بابک. موجوديت شخصيت هستي بر نشان دادن ترس و دلهرهاي بود که بايد ميتوانستم آن را با چهرهام نشان دهم يا نشان دادن حسادت که در نحوه تعامل يا حتي تقابل من با فهيمه آشکار بود. نکته ديگر اين که همه شخصيتها مستقيم به قتل وابسته بودند و تنها هستي بود که ميتوانست با تمايز و فاصله به داستان نگاه کند. نقش هستي متضمن انعطاف در داستان بود که سعي کردم آن را به خوبي در صحنه نشان دهم.
چه مشکلات و موانعي در مسير انجام کار وجود داشت؟
صدرا: ما جلسات تمرين را در دانشگاه آزاد برگزار ميکرديم ولي مسوولان دانشگاه همکاري لازم را با ما انجام ندادند و عملا بعد از چند جلسه، سالن را از ما گرفتند. اگر بخواهم در مورد تنگناها، چالشها و عملکرد دانشگاه آزاد صحبت کنم حرفهاي زيادي براي گفتن دارم که شايد اين جا امکان طرح بسياري از آن ها نباشد. هزينهاي که دانشگاه براي اجراي اين کار تقبل کرد حتی هزينه تراکتهاي ما را تامين نکرد. متأسفانه نگاه دانشگاه و مراکز آموزش عالي ما به هنر خصوصا تئاتر امري فرعي و تفنني است که با اعمال سليقههاي خاص نيز انجام ميگيرد. من مطمئنم اگر ما کار را در جشنواره با حداکثر امکانات و همکاري روي صحنه می بردیم، ميتوانستيم اول جشنواره باشيم.
آقاي عشقي! آينده تئاتر استان را چگونه ميبينيد؟
مسوولان در اين يک سال اخير پذيرفتهاند که تئاتر هم يک رشته هنري پرطرفدار است و به نظر ميرسد در حوزه تئاتر استان متوليان امر ميخواهند گامهاي جدي بردارند. شايد براي آن ها که درگير کار تئاتر هستند، بتوانند حرف من را بهتر درک کنند. ما در سالهاي گذشته امکان استفاده از سالن گلبانگ را براي تمرين نداشتيم که دليل آن، هزينه بالا در زمان استفاده از نور پروژکتورها بود. اما اکنون، ارشاد اين کار را انجام ميدهد. به نظر من اين مثال کوچک، سرفصل تغييرات اساسي و چشماندازي اميد بخش براي آينده تئاتر استان است. اداره کل ارشاد حتي در تامين هزينههاي مالي همکاري قابل تقديري با ما داشت.
اگرچه رويکردها تغيير کرده است و نگاه مديران ارشد استاني عوض شده است اما اين را هم ميخواهم بگويم که دليل بسياري از اين ها سماجت و پشتکار خود بچهها بوده است. ما سعي ميکنيم گامهاي خود را محکم برداريم. اگرچه اين را هم نبايد فراموش کرد که تا رسيدن تئاتر در کشور و استان ما به جايگاه واقعياش، راهي دراز مانده است که بايد با دقت پشتکار، تدبير و درايت طي شود.
عارف عشقي موحد کارگردان ضلع پنجم مربع و متولد 1370 است. شروع جدي تئاتر را با حضور در کارگاههاي آموزشي استاد ايوب آقا خاني آغاز ميکند. بعد از مدتي فعاليت هنري در بيرجند و ايجاد ارتباط موثر با گروههاي همکار در مرکز استان خراسان جنوبي به همراه عدهاي ديگر از جوانان و دانشجويان مشتاق به خواندن نمايشنامه روي ميآورد. در سال گذشته نمايش «بيا تا چاي بخوريم» را روي صحنه ميبرد و مقام مشترک دوم کارگرداني در جشنواره استاني را به دست ميآورد.
ميثم صدرا تهیه کننده نمایش، که کار طراحي صحنه را نیز برعهده داشته است. ايشان متولد 1367 است. فعاليت جدي در حوزه هنرهاي نمايشي را در سال 83 با حضور در گروههاي دانشآموزي آغاز ميکند. اولين کار او «سرانجام يزدگرد» به کارگرداني آقاي ماکان وزيري بود. او ضمن حضور در جشنوارههاي دانشآموزي کشوري ادامه فعاليتهاي خود در حوزه هنرهاي نمايشي را با کار «نخل و ماهور» به کارگرداني مجيد عباسي پي ميگيرد. نمايش ضلع پنجم مربع سومين کار اين عضو «گروه ميم» است.
فائزه عليآبادي ديگر عضو اين گروه که نقش هستي را بازي ميکرد متولد 1366 است. او عکاسي را به عنوان رشته مورد علاقه هنرياش به طور جدي دنبال ميکند و تاکنون در چند جشنواره، حضوري فعال و مستمر داشته است. در چهار سال گذشته 5 نمايش اجرا کرده است که ضلع پنجم مربع آخرين حضور او در عرصه تئاتر استان تا کنون است.
سيد فريد فرساد بازيگر نقش بهنام متولد 1369 است. او تئاتر را از سال 1389 با حضور در دورههاي بازيگري زير نظر اساتيد مجرب در کارگاههاي آموزشي موسسه خاوران آغاز ميکند. او در نقش بهنام توانست قابليتها و توانمنديهاي خود را روي صحنه به مخاطبان و منتقدانش نشان دهد.
اغراق نيست اگر تئاتر را در زمره معدود هنرهايي بدانيم که بدون واسطه با مخاطبانش گفتوگو ميکند و از سويي ديگر ميزان استقبال مخاطبان از هنرهاي نمايشي خود بازگوکننده سطحي از توسعه يافتگي فرهنگي در جوامع گوناگون است. اما شواهد و قراین نشان ميدهد که بازيگران و فعالان اين حوزه با مشکلات عديدهاي مواجه هستند به نظر شما تئاتر در حال حاضر با چه مشکلاتي به لحاظ زير بنايي و ساختاري مواجه است؟
عشقي موحد: عمدهترين مشکل تئاتر در شرايط کنوني به نظر من تنگناهاي مالي است. براي درک اين قضيه کافي است که مقايسهاي سطحي بين تئاتر با سينما انجام دهيم. سينما توانسته است عدهاي را به عنوان سرمايهگذار وارد کار کند و هستند کساني که در قالب اسپانسر وارد شدند و همين مساله سبب ميشود تا دل مشغولي بازيگران و عوامل گروهها تا حدود زيادي مرتفع شود. ما اگر بخواهيم بازيگر حرفهاي داشته باشيم که شغل و دل مشغولي اصلياش تئاتر باشد بايد بتوانيم ابتدا به لحاظ مالي او را تامين کنيم.
فائزه عليآبادي: در ادامه صحبتهاي آقاي عشقي بايد بگويم براي اينکه يک گروه تئاتر بتواند کار خود را در بالاترين سطح ممکن انجام دهد و تماشاگر را به صحنه بياورد، بايد دغدغههاي مالي را در الويت قرار دهد. دغدغههاي ما در شرايط کنوني مصایب و مشکلات حداقلي است. ما امروز فقط به اين فکر ميکنيم که حداقل درآمدي داشته باشيم تا بتوانيم خود را به محل تمرين مان برسانيم. تئاتر نیاز به حمايت دارد، البته اين حمايت صرفا به همين حوزه بحث خلاصه نميشود. در شرايط کنوني جوي بر فرهنگ و مناسبات اجتماعي جامعه ما حاکم است که کار را براي بازيگران خصوصا بازيگران زن سخت ميکند. تفکرات مسموم و انرژيهاي منفي حتي در ميان خانواده بازيگران رايج است طوري که همواره تاکيد ميشود که تئاتر نميتواند براي کسي زندگي امن و راحت ايجاد کند. ما نميخواهيم مقهور شرايط حاکم بر جامعه شويم اما ميخواهم اين را بگويم که تداوم تئاتر نيازمند پشتوانهسازي و حمايتهاي جدي متوليان و مسوولان امر است.
ميثم صدرا: به نظر من مشکلات کنوني تئاتر بيشتر تحت تاثير عوامل بيروني هستند. متأسفانه نگاه به تئاتر براي عدهاي صرفا امري اقتصادي و کاسب کارانه است. نمونه آن را در همين استان سراغ داريم. زماني که متوليان امر امثال ايوب آقاخاني را دعوت کردند و کارهایی هم انجام شد. اما وقتي که این افراد صاحب نام ميروند عملا مشکلات تئاتر همانطور دست نخورده باقي ميماند. من علت اين مساله را آن ميبينم که نگاه مسوولان ما به تئاتر نگاهي دراز مدت مبتني بر فرآيندي از تمرين و تجربه نيست و تنها به اهداف دم دستي بسنده ميشود. اگرچه در يک سال اخير شاهد جهتگيري متفاوتي در حوزه تئاتر هستيم که در جاي خود به آن اشاره خواهم کرد.
فرساد: تا بازيگر حرفهاي نشود نميتوان انتظار داشت که تئاتر در جايگاه واقعي خود قرار بگيرد و ما انتظار استقبال مخاطبان خصوصا در بيرجند و شهرهاي استان را داشته باشيم. در کنار ساير مواردي که دوستان به آن اشاره کردند من ميخواهم به عامل ديگري نيز تاکيد کنم و آن حضور افرادي است که به دليل عشق و علاقه دچار هزينههاي سنگيني شدند. ما نمونه اين افراد را در استان خودمان هم داريم. مجموعه اين عوامل در کنار هم تمرکز بر روي تئاتر را براي من به عنوان يک بازيگر کم ميکند و دليلي ميشود که نتوانم توانايي و بضاعت خود را به طور کامل روي صحنه به مخاطب نشان دهم.
موانع و چالشهاي اساسي تئاتر در شهرهايي نظير بيرجند در چه مواردي خلاصه ميشود؟
عشقي: بايد بگويم که مشکلات و موانع اصلي در مسير بهبود وضعيت هنرهاي نمايشي محدود به شهرهاي کوچک نميشود. ما يک مشکل اساسي در کشورمان داريم و آن هم اين است که نميتوانيم تئاتر را يک شغل بدانيم. عدهاي هم که در تئاتر سر آمد هستند از راههاي ديگر ارتزاق ميکنند براي نمونه آقاي ايوب آقاخاني استاد دانشگاه است، منبع در آمد معيني دارد و ميتواند بدون تنگناهاي مالي که براي بازيگران و نه صرفاً در شهرهاي کوچک متصور است به کار نمايش و فعاليت مورد علاقهاش بپردازد. به نظر من تا زماني که تئاتر به يک شغل تبديل نشود وضعيت کنوني تغييري نخواهد کرد. البته بايد اين را هم بگويم که تغيير وضعيت کنوني تابع عوامل متعددي است که وجود اين عوامل در شدت يا حدت چالش فوق الذکر موثر است.
فرساد: بازيگران تئاتر در شهرهاي کوچک نميتوانند پلهاي پشت سرشان را خراب کنند. ما نمونههاي متعدد از کساني را ديدهايم که در سطوح ملي و حتي در استان خودمان زندگي شان را پاي تئاتر گذاشتهاند، اما هيچگونه حمايتي نشدند. انرژي و قابليتها در شهرهاي کوچک هرز ميرود. اما مشکل ديگر اين است که فرهنگ تئاتر در شهرهاي کوچک هنوز جا نيفتاده است و مردم حاضر به هزينه نيستند. تا زماني که مردم نسبت به هنر نگاهي دست چندمي داشته باشند نميتوان بسترهاي مناسبي را جهت توسعه هنرهاي نمايشي و بهبود شرايط انتظار داشت. البته در شهرهاي بزرگ مانند تهران و مشهد به دليل وجود اسپانسر و امکانات نمايش نظير سالن، نور و صدا شرايط تا حدودي بهتر است.
چه عاملي باعث شده است که سينما بتواند موقعيت مناسبتري در جذب مخاطب نسبت به ساير هنرها داشته باشد؟
فرساد: من دليل اين امر را آن ميدانم که سينما فضاي تبليغاتي بهتري نسبت به ساير هنرها در اختيار دارد. ميبينيم که رسانههاي جمعي خصوصا تلويزيون به صورت گسترده تبليغات فيلمها، سينماها و بازيگران را پخش ميکنند، اما اين فضاي تبليغاتي که ميتواند ذهنيت مخاطب را نسبت به يک کار هنري آماده کند در مورد تئاتر وجود ندارد.
صدرا: سرمايهگذار به اميد بازگشت سرمايهاش وارد عرصه ميشود که البته اين امر طبيعي است. اسپانسر در سينما يا شبکه خانگي ميتواند فعاليت کند به دليل اينکه استقبال عمومي نسبت به سينما در سطح نسبتا معقولي قرار دارد. اما در شرايط کنوني تئاتر و با توجه به وضعيت نامطلوب استقبال مخاطبان بعيد است که بخش خصوصي حاضر به هزينه باشد و اين مشکل در شهرهاي کوچک حادتر و بغرنجتر است.
به نظر ميرسد تمايز بين دو صورت تئاتر جشنوارهاي و تئاتر مخاطب پسند خود يکي از چالشهاي اساسي است که البته در ساير اشکال هنري هم نمود و بروز دارد. يکي ميخواهد المانهاي حرفهاي توليد کند و ديگري به ضرورت جذب مخاطب ميانديشد شما در کار ضلع پنجم مربع کدام حوزه عمل را به عنوان جهتگيري اصلي خود انتخاب کرده بوديد؟
عشقي: بايد به اين مساله اذعان کنم که در شهرهايي مثل بيرجند گروههاي تئاتر بيشتر به سمتي ميروند که بتوانند کارهاي جشنوارهاي توليد کنند. زيرا جشنوارهها تنها بستر رقابت و شکوفايي استعدادها به حساب ميآيد. طبيعي است که کارهاي جشنوارهاي المانهاي خاص خودش را دارند و بسياري از آنها براي مخاطب عادي قابل هضم نيست. کارگردان متني را انتخاب ميکند که براي داوران قابل طرح و تبيين باشد بديهي است که در اين شرايط ديگر نميشود انتظار حضور مخاطب عادي براي تماشاي تئاتر را داشت. از طرفي ديگر ما در همين بيرجند نمونه کارهايي مانند «ديگ جادو» را داشتيم که از همان ابتدا مخاطب خود را شناسايي کرده بود. اين اثر به جشنواره نرفت ولي توانست مخاطب عادي را به سمت خود جذب کند.
پس در واقع ما با يک دوگانگي طرف هستيم و اگر بخواهيم کاري با المانهاي استاندارد توليد کنيم ميبايد از بخش عمده مخاطبان صرف نظر کنيم در اين صورت قطعا نميتوان براي جذب مخاطب فرصتي اساسي مهيا کرد.
صدرا: يک بنر طنز در سطح شهر ميتواند توجه مخاطب عادي را به خود جلب کند. در صورتي که مخاطب خاص جهتگيري و المانهاي ديگري را در انتخاب خود ضروري ميبيند.
فائزه عليآبادي: من فکر ميکنم اين دوگانگي در نحوه نگاه ما به مخاطب وجود دارد. اما معتقدم براي اينکه تئاتر بتواند مخاطب خود را جذب کند و به بدنه اجتماعي وصل شود بايد بتواند مخاطب عادي را به سمت خود بکشد و ضروريات زندگي آنها را در نظر بگيرد. مردم امروز آنقدر درگير مشکلات و سختيهاي زندگي هستندکه به خنده نياز دارند ما نبايد از نياز مخاطبان خود غافل بمانيم. براي کاري که ما انجام داديم شايد گلايهاي از مخاطب عادي نباشد ولي انتقاد اصلي ما به کساني است که مدعياند تئاتر را ميفهمند و براي آن ارزش قايلاند اما حاضر نشدند به سالن بيايند و اين کار را ببينند.
به نظر ميرسد آنچه طرح آن به ميان آمد بيشتر عوامل بيروني هستند. چه عواملي از داخل بر نحوه نگرش و تصميم مخاطب تاثير ميگذارد؟
عشقي: به نظر من مهمترين مساله متن است که در شرايط کنوني ميتوان آن را جديترين مشکل جهت ايجاد امکان ارتباط و ديالوگ بين يک گروه و مخاطبانش بدانيم. بسياري از متنهايي که در حال حاضر در تئاتر کشور مورد استفاده قرار ميگيرند متنهاي خارجي هستند شايد به اين دليل کارگردان متن خارجي را انتخاب ميکند که مجبور نباشد هزينههايي بابت نوشتن متن در شرايط نامساعد مالي که معمولا گروهها با آن مواجه هستند متحمل شوند، اما بسياري از اين متنها مناسب با ذایقه و حتي نياز مخاطب ايراني نيستند .
صدرا: من ميخواهم در مورد متن توضيح بدهم. اگرچه بسياري از متنهاي خارجي بر اساس دغدغههاي انساني نوشته شدهاند، که اين دغدغهها فراتر از مرزهاي جغرافيايي تعريف ميشوند، اما جنبه ديگري نيز وجود دارد که در رويکرد ما به متن و انتخاب آن بسيار مهم است ما بايد به سمت اجراي متنهايي برويم که با ساخت، بافت، المانهاي فرهنگي و شرايط اجتماعي زندگي يک ايراني ارتباط داشته باشد تا در واقع مخاطب احساس کند. کاري از جنس نياز و ضرورت زندگي خود ميبيند در غيراين صورت تبعا اجراي کار حسي از بيگانگي در مخاطب را توليد ميکند و به مرور باعث روي گرداني مردم از تئاتر ميشود معضلي که ما امروز نه تنها در اين استان که در ساير نقاط کشور هم با آن مواجه هستيم. من معتقدم آنچه ما در اين کار روي صحنه برديم نشاندهنده قابليت متن در امکان ارتباط با مخاطب بود. زيرا متن از جنس واقعيتها و مسووليتهاي جامعه و خانواده در قبال يکديگر بود. آن چه عامل رفتار بابک به عنوان شخصيت زنداني اثر بود تا حد زيادي به نحوه برخورد و مواجهه پدر خانواده با او بر ميگشت. تمايز و فرقگذاري ميان بچهها جداي از واقعيت يا توهم، چالشي است که در بسياري از خانوادههاي ايراني وجود دارد و تربيت اجتماعي اعضاي خانواده را تحت تاثير قرار ميدهد. به همين دليل معتقدم ما توانستيم يک متن ايراني با رويکردهاي بومي مبتني بر تجربه شهروند ايراني، که در هر کجاي کشور زندگي ميکند را روي صحنه نمايش ببريم. که به نظر خودم در انتقال پيام موفق بوديم.
فرساد: من نقش متن را مهم ميدانم اما مجموعه عوامل ديگري هم هستند که امکان فرهنگسازي بر حضور مخاطب و ايجاد ديالوگهاي پايدار را تحت تاثير قرار ميدهند. موانع و محدوديتهاي فرهنگي و اجتماعي وجود دارند که باعث ميشوند که نتوانيم پيام را آن گونه که ميخواهيم انتقال دهيم. بخشي از اين قضيه به دليل محدوديتهاي سنتي و اهرمهاي نظارتي تحميلي بر تئاتر است، که مجبور ميشويم دست به خود سانسوري بزنيم يا از المانهايي استفاده کنيم که براي مخاطب ملموس نباشد. بسياري از سوژهها هستند که موضوعيت و واقعيت جامعه ايراناند، اما به دليل خط قرمزهايي که وجود دارند نميتوانيم آنها را روي صحنه ببريم. بخشي ديگر به محدوديتهاي خودمان بر ميگردد. به دليل محدوديتهاي زيادي که در طراحي صحنه يا نداشتن بضاعت مالي داريم نميتوانيم همه اجزاي کار را آن گونه که ميخواهيم به مخاطبمان نشان دهيم. در نتيجه مجبور به حذف برخي اپيزودها ميشويم که اين مساله تاثير خود را قطعا در کليت اجرا نشان ميدهد.
خانم عليآبادي! اگر بخواهيم به طور مشخص مشکلاتي که زنان به دليل جنسيت و ذهنيت عمومي جامعه با آن مواجه هستند را بيان کنيد به چه مواردي اشاره خواهيد کرد؟
بايد بپذيريم زنان فعال در عرصه تئاتر کشور ما در مجموع شرايط مطلوبي ندارند. هر چه از تهران فاصله ميگيريم و به سمت مراکز استانها ميرويم اين مشکلات به شکل ملموستري خود را نشان ميدهند. به دليل وجود بافت سنتي و ذهنيت بستهاي که در برخي قسمتهاي اجتماع وجود دارد، کار براي زنان بسيار سختتر ميشود زيرا زنان تنها با محدوديتهاي مالي و امکانات اجرا نميجنگند بخشي از انرژي آنها مصروف تغيير اين نگاه در جامعه و حتي در خانوادههاي خودمان ميشود. در همین راستا، هر چه از مرکز استان فاصله بگيريم و به سمت شهرستانها برويم پذيرش حقوق اجتماعي زنان سختتر و تبعات آن سنگينتر ميشود. ما مصمم هستيم با تلاش و ايستادگي خودمان اين شرايط را عوض کنيم.
اگر بخواهيم به صورت خاص به نمايش ضلع پنجم مربع بپردازيم، چند نکته به عنوان توانايي و قابليتهاي اثر جلب توجه ميکند: ابتدا اينکه در پردازش متن جسارت و نوآوري به کار رفته بود يعني کار از جنس رئاليسم کلاسيک نبود. نکته ديگر اينکه کار داراي عناصر زيبا شناختي برجستهاي بود به عنوان مثال جا نماييهاي مناسب، استفاده بهينه از فضا و زمان، استفاده از المانهايي نظير ساعت و پاندول نکاتي بودند که به کار، تمايز و قابليت بالايي بخشيده بودند. ابتدا ميخواهم بپرسم چه تفاوتهايي ميان کارهایی از این جنس با نمونه آثار متعارف و خطی وجود دارد؟
صدرا: بايد اين را بگويم که متن اولیه، يک متن رئاليستي بود. اما خودمان سعي کرديم تا جايي که به محتوا يا شاخصههاي اصلي کار آسيب نرسد دست به تغييرات بزنيم. در اين راستا استفاده از جا نماييهاي صحنه و روايت بر اساس زمان غيرخطي از نکات مهمي هستند که بعدا به کار اضافه شدند. البته فکر ميکنم مهمترين تمايز آنچه ما روي صحنه آورديم با متن اوليه که آقاي اشکذري نوشته بودند در خلق شخصيت پنجم يا به عبارتي مرد خاکستري بود که ما به متن اضافه کرديم.
عشقي: اضافه کردن شخصيت خاکستري توانست بخشي از محدوديتهاي متن و حتي بازيگري را بپوشاند. ضمن اين که ما سعي کرديم، از المانهايي استفاده کنيم که براي مخاطب قابل لمس باشد نظیر بزرگنمايي مرد خاکستري که به نوعي وجدان عمومي يا ناخودآگاه جمعي جامعه بود يا حلقهاي که در صحنه زندان در ديالوگ ميان بابک و فهيمه استفاده شد.
چه المانهاي ديگري در کار استفاده شده بود که بتواند حلقههاي اتصال بازيگر و طراح صحنه با تماشاگر باشد؟
فرساد: اگر در ابتدا تصور کلي از فضاي نمايش داشته باشيم شايد بهتر بتوانيم به اين سوال جواب دهيم. تمام فضاها هندسي و خشک بودند در همه اجسام اشکال شکل دايرهاي و خطي داشتند که به نوعي عدم انعطاف را باز گو ميکردند. اين عدم انعطاف و سنگيني فضا، زاده حقيقتي در داستان بود. اين که همه چيز پول بود و همه چيز بر سر پول بود، کسي که پدرش را ميکشد يا فهيمه که به خاطر مهريهاش ميخواهد از بابک جدا شود.
صدرا: اين را ميخواهم به صحبتهاي آقاي فرساد اضافه کنم که صحنه در ابتدا يک اتود ديگر داشت که با اضافه کردن شخصيت خاکستري عملا همه چيز عوض شد ما بعد از 20روز کار به اين نتيجه رسيديم که بايد شخصيت پنجم به داستان اضافه شود و بنيان کار به صورت ديگري روایت شود. اگر به فضا، اتمسفر و کارکرد توجه شود، متوجه استفاده تعمدي از عناصر سرد و بيروح ميشويم که در همه اجزاي صحنه نمود عيني داشتند یا استفاده از رنگهايي مثل خاکستري يا شکل صندلي و ساعت که روايتگر سختي، سنگيني و سردي فضا بودند.
خانم عليآبادي! آن چه نمايش را با يک کار راديويي متمايز ميکرد جداي از شخصيت خاکستري، شخصيت هستي بود اين شخصيت چه ويژگيهاي خاص و منحصر به فردي داشت؟
اول اين که تمام کاراکترها دچار از هم گسيختگي بودند. تنها هستي بود که ميتوانست از زاويه ديگر به داستان نگاه کند. ضمن اين که تمام کاراکترها به نوعي به من (هستي) وابسته بودند: شوهرم، فهيمه و حتي بابک. موجوديت شخصيت هستي بر نشان دادن ترس و دلهرهاي بود که بايد ميتوانستم آن را با چهرهام نشان دهم يا نشان دادن حسادت که در نحوه تعامل يا حتي تقابل من با فهيمه آشکار بود. نکته ديگر اين که همه شخصيتها مستقيم به قتل وابسته بودند و تنها هستي بود که ميتوانست با تمايز و فاصله به داستان نگاه کند. نقش هستي متضمن انعطاف در داستان بود که سعي کردم آن را به خوبي در صحنه نشان دهم.
چه مشکلات و موانعي در مسير انجام کار وجود داشت؟
صدرا: ما جلسات تمرين را در دانشگاه آزاد برگزار ميکرديم ولي مسوولان دانشگاه همکاري لازم را با ما انجام ندادند و عملا بعد از چند جلسه، سالن را از ما گرفتند. اگر بخواهم در مورد تنگناها، چالشها و عملکرد دانشگاه آزاد صحبت کنم حرفهاي زيادي براي گفتن دارم که شايد اين جا امکان طرح بسياري از آن ها نباشد. هزينهاي که دانشگاه براي اجراي اين کار تقبل کرد حتی هزينه تراکتهاي ما را تامين نکرد. متأسفانه نگاه دانشگاه و مراکز آموزش عالي ما به هنر خصوصا تئاتر امري فرعي و تفنني است که با اعمال سليقههاي خاص نيز انجام ميگيرد. من مطمئنم اگر ما کار را در جشنواره با حداکثر امکانات و همکاري روي صحنه می بردیم، ميتوانستيم اول جشنواره باشيم.
آقاي عشقي! آينده تئاتر استان را چگونه ميبينيد؟
مسوولان در اين يک سال اخير پذيرفتهاند که تئاتر هم يک رشته هنري پرطرفدار است و به نظر ميرسد در حوزه تئاتر استان متوليان امر ميخواهند گامهاي جدي بردارند. شايد براي آن ها که درگير کار تئاتر هستند، بتوانند حرف من را بهتر درک کنند. ما در سالهاي گذشته امکان استفاده از سالن گلبانگ را براي تمرين نداشتيم که دليل آن، هزينه بالا در زمان استفاده از نور پروژکتورها بود. اما اکنون، ارشاد اين کار را انجام ميدهد. به نظر من اين مثال کوچک، سرفصل تغييرات اساسي و چشماندازي اميد بخش براي آينده تئاتر استان است. اداره کل ارشاد حتي در تامين هزينههاي مالي همکاري قابل تقديري با ما داشت.
اگرچه رويکردها تغيير کرده است و نگاه مديران ارشد استاني عوض شده است اما اين را هم ميخواهم بگويم که دليل بسياري از اين ها سماجت و پشتکار خود بچهها بوده است. ما سعي ميکنيم گامهاي خود را محکم برداريم. اگرچه اين را هم نبايد فراموش کرد که تا رسيدن تئاتر در کشور و استان ما به جايگاه واقعياش، راهي دراز مانده است که بايد با دقت پشتکار، تدبير و درايت طي شود.
تئاتر ضلع پنجم مربع در سالن علامه فرزان اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان روی صحنه رفت. کاری که به نظر می رسد با توجه به قدرت روایت، قابلیت بازیگران و جسارت به کار برده شده در انتخاب المان ها و عناصر زیبا شناختی، هم در متن و هم در اجرا بتواند استانداردی جدید برای تئاتر استان تعریف کند. متن زیر مشروح گفت و گوی گرم و صمیمانه ویژه نامه شرق خراسان جنوبی با کارگردان، تهیه کننده و تنی چند از بازیگران این نمایش است که با بیوگرافی و سابقه فعالیت هنری این عزیزان به حضور مخاطبان تقدیم می شود تا شاید بتوان با تبیین مشکلات به رفع دغدغه هنرمندان این استان اندیشید و با ارتقای جایگاه هنر، بهبود زندگی اجتماعی آحاد ملت را انتظار کشید.
عارف عشقي موحد کارگردان ضلع پنجم مربع و متولد 1370 است. شروع جدي تئاتر را با حضور در کارگاههاي آموزشي استاد ايوب آقا خاني آغاز ميکند. بعد از مدتي فعاليت هنري در بيرجند و ايجاد ارتباط موثر با گروههاي همکار در مرکز استان خراسان جنوبي به همراه عدهاي ديگر از جوانان و دانشجويان مشتاق به خواندن نمايشنامه روي ميآورد. در سال گذشته نمايش «بيا تا چاي بخوريم» را روي صحنه ميبرد و مقام مشترک دوم کارگرداني در جشنواره استاني را به دست ميآورد.
ميثم صدرا تهیه کننده نمایش، که کار طراحي صحنه را نیز برعهده داشته است. ايشان متولد 1367 است. فعاليت جدي در حوزه هنرهاي نمايشي را در سال 83 با حضور در گروههاي دانشآموزي آغاز ميکند. اولين کار او «سرانجام يزدگرد» به کارگرداني آقاي ماکان وزيري بود. او ضمن حضور در جشنوارههاي دانشآموزي کشوري ادامه فعاليتهاي خود در حوزه هنرهاي نمايشي را با کار «نخل و ماهور» به کارگرداني مجيد عباسي پي ميگيرد. نمايش ضلع پنجم مربع سومين کار اين عضو «گروه ميم» است.
فائزه عليآبادي ديگر عضو اين گروه که نقش هستي را بازي ميکرد متولد 1366 است. او عکاسي را به عنوان رشته مورد علاقه هنرياش به طور جدي دنبال ميکند و تاکنون در چند جشنواره، حضوري فعال و مستمر داشته است. در چهار سال گذشته 5 نمايش اجرا کرده است که ضلع پنجم مربع آخرين حضور او در عرصه تئاتر استان تا کنون است.
سيد فريد فرساد بازيگر نقش بهنام متولد 1369 است. او تئاتر را از سال 1389 با حضور در دورههاي بازيگري زير نظر اساتيد مجرب در کارگاههاي آموزشي موسسه خاوران آغاز ميکند. او در نقش بهنام توانست قابليتها و توانمنديهاي خود را روي صحنه به مخاطبان و منتقدانش نشان دهد.
اغراق نيست اگر تئاتر را در زمره معدود هنرهايي بدانيم که بدون واسطه با مخاطبانش گفتوگو ميکند و از سويي ديگر ميزان استقبال مخاطبان از هنرهاي نمايشي خود بازگوکننده سطحي از توسعه يافتگي فرهنگي در جوامع گوناگون است. اما شواهد و قراین نشان ميدهد که بازيگران و فعالان اين حوزه با مشکلات عديدهاي مواجه هستند به نظر شما تئاتر در حال حاضر با چه مشکلاتي به لحاظ زير بنايي و ساختاري مواجه است؟
عشقي موحد: عمدهترين مشکل تئاتر در شرايط کنوني به نظر من تنگناهاي مالي است. براي درک اين قضيه کافي است که مقايسهاي سطحي بين تئاتر با سينما انجام دهيم. سينما توانسته است عدهاي را به عنوان سرمايهگذار وارد کار کند و هستند کساني که در قالب اسپانسر وارد شدند و همين مساله سبب ميشود تا دل مشغولي بازيگران و عوامل گروهها تا حدود زيادي مرتفع شود. ما اگر بخواهيم بازيگر حرفهاي داشته باشيم که شغل و دل مشغولي اصلياش تئاتر باشد بايد بتوانيم ابتدا به لحاظ مالي او را تامين کنيم.
فائزه عليآبادي: در ادامه صحبتهاي آقاي عشقي بايد بگويم براي اينکه يک گروه تئاتر بتواند کار خود را در بالاترين سطح ممکن انجام دهد و تماشاگر را به صحنه بياورد، بايد دغدغههاي مالي را در الويت قرار دهد. دغدغههاي ما در شرايط کنوني مصایب و مشکلات حداقلي است. ما امروز فقط به اين فکر ميکنيم که حداقل درآمدي داشته باشيم تا بتوانيم خود را به محل تمرين مان برسانيم. تئاتر نیاز به حمايت دارد، البته اين حمايت صرفا به همين حوزه بحث خلاصه نميشود. در شرايط کنوني جوي بر فرهنگ و مناسبات اجتماعي جامعه ما حاکم است که کار را براي بازيگران خصوصا بازيگران زن سخت ميکند. تفکرات مسموم و انرژيهاي منفي حتي در ميان خانواده بازيگران رايج است طوري که همواره تاکيد ميشود که تئاتر نميتواند براي کسي زندگي امن و راحت ايجاد کند. ما نميخواهيم مقهور شرايط حاکم بر جامعه شويم اما ميخواهم اين را بگويم که تداوم تئاتر نيازمند پشتوانهسازي و حمايتهاي جدي متوليان و مسوولان امر است.
ميثم صدرا: به نظر من مشکلات کنوني تئاتر بيشتر تحت تاثير عوامل بيروني هستند. متأسفانه نگاه به تئاتر براي عدهاي صرفا امري اقتصادي و کاسب کارانه است. نمونه آن را در همين استان سراغ داريم. زماني که متوليان امر امثال ايوب آقاخاني را دعوت کردند و کارهایی هم انجام شد. اما وقتي که این افراد صاحب نام ميروند عملا مشکلات تئاتر همانطور دست نخورده باقي ميماند. من علت اين مساله را آن ميبينم که نگاه مسوولان ما به تئاتر نگاهي دراز مدت مبتني بر فرآيندي از تمرين و تجربه نيست و تنها به اهداف دم دستي بسنده ميشود. اگرچه در يک سال اخير شاهد جهتگيري متفاوتي در حوزه تئاتر هستيم که در جاي خود به آن اشاره خواهم کرد.
فرساد: تا بازيگر حرفهاي نشود نميتوان انتظار داشت که تئاتر در جايگاه واقعي خود قرار بگيرد و ما انتظار استقبال مخاطبان خصوصا در بيرجند و شهرهاي استان را داشته باشيم. در کنار ساير مواردي که دوستان به آن اشاره کردند من ميخواهم به عامل ديگري نيز تاکيد کنم و آن حضور افرادي است که به دليل عشق و علاقه دچار هزينههاي سنگيني شدند. ما نمونه اين افراد را در استان خودمان هم داريم. مجموعه اين عوامل در کنار هم تمرکز بر روي تئاتر را براي من به عنوان يک بازيگر کم ميکند و دليلي ميشود که نتوانم توانايي و بضاعت خود را به طور کامل روي صحنه به مخاطب نشان دهم.
موانع و چالشهاي اساسي تئاتر در شهرهايي نظير بيرجند در چه مواردي خلاصه ميشود؟
عشقي: بايد بگويم که مشکلات و موانع اصلي در مسير بهبود وضعيت هنرهاي نمايشي محدود به شهرهاي کوچک نميشود. ما يک مشکل اساسي در کشورمان داريم و آن هم اين است که نميتوانيم تئاتر را يک شغل بدانيم. عدهاي هم که در تئاتر سر آمد هستند از راههاي ديگر ارتزاق ميکنند براي نمونه آقاي ايوب آقاخاني استاد دانشگاه است، منبع در آمد معيني دارد و ميتواند بدون تنگناهاي مالي که براي بازيگران و نه صرفاً در شهرهاي کوچک متصور است به کار نمايش و فعاليت مورد علاقهاش بپردازد. به نظر من تا زماني که تئاتر به يک شغل تبديل نشود وضعيت کنوني تغييري نخواهد کرد. البته بايد اين را هم بگويم که تغيير وضعيت کنوني تابع عوامل متعددي است که وجود اين عوامل در شدت يا حدت چالش فوق الذکر موثر است.
فرساد: بازيگران تئاتر در شهرهاي کوچک نميتوانند پلهاي پشت سرشان را خراب کنند. ما نمونههاي متعدد از کساني را ديدهايم که در سطوح ملي و حتي در استان خودمان زندگي شان را پاي تئاتر گذاشتهاند، اما هيچگونه حمايتي نشدند. انرژي و قابليتها در شهرهاي کوچک هرز ميرود. اما مشکل ديگر اين است که فرهنگ تئاتر در شهرهاي کوچک هنوز جا نيفتاده است و مردم حاضر به هزينه نيستند. تا زماني که مردم نسبت به هنر نگاهي دست چندمي داشته باشند نميتوان بسترهاي مناسبي را جهت توسعه هنرهاي نمايشي و بهبود شرايط انتظار داشت. البته در شهرهاي بزرگ مانند تهران و مشهد به دليل وجود اسپانسر و امکانات نمايش نظير سالن، نور و صدا شرايط تا حدودي بهتر است.
چه عاملي باعث شده است که سينما بتواند موقعيت مناسبتري در جذب مخاطب نسبت به ساير هنرها داشته باشد؟
فرساد: من دليل اين امر را آن ميدانم که سينما فضاي تبليغاتي بهتري نسبت به ساير هنرها در اختيار دارد. ميبينيم که رسانههاي جمعي خصوصا تلويزيون به صورت گسترده تبليغات فيلمها، سينماها و بازيگران را پخش ميکنند، اما اين فضاي تبليغاتي که ميتواند ذهنيت مخاطب را نسبت به يک کار هنري آماده کند در مورد تئاتر وجود ندارد.
صدرا: سرمايهگذار به اميد بازگشت سرمايهاش وارد عرصه ميشود که البته اين امر طبيعي است. اسپانسر در سينما يا شبکه خانگي ميتواند فعاليت کند به دليل اينکه استقبال عمومي نسبت به سينما در سطح نسبتا معقولي قرار دارد. اما در شرايط کنوني تئاتر و با توجه به وضعيت نامطلوب استقبال مخاطبان بعيد است که بخش خصوصي حاضر به هزينه باشد و اين مشکل در شهرهاي کوچک حادتر و بغرنجتر است.
به نظر ميرسد تمايز بين دو صورت تئاتر جشنوارهاي و تئاتر مخاطب پسند خود يکي از چالشهاي اساسي است که البته در ساير اشکال هنري هم نمود و بروز دارد. يکي ميخواهد المانهاي حرفهاي توليد کند و ديگري به ضرورت جذب مخاطب ميانديشد شما در کار ضلع پنجم مربع کدام حوزه عمل را به عنوان جهتگيري اصلي خود انتخاب کرده بوديد؟
عشقي: بايد به اين مساله اذعان کنم که در شهرهايي مثل بيرجند گروههاي تئاتر بيشتر به سمتي ميروند که بتوانند کارهاي جشنوارهاي توليد کنند. زيرا جشنوارهها تنها بستر رقابت و شکوفايي استعدادها به حساب ميآيد. طبيعي است که کارهاي جشنوارهاي المانهاي خاص خودش را دارند و بسياري از آنها براي مخاطب عادي قابل هضم نيست. کارگردان متني را انتخاب ميکند که براي داوران قابل طرح و تبيين باشد بديهي است که در اين شرايط ديگر نميشود انتظار حضور مخاطب عادي براي تماشاي تئاتر را داشت. از طرفي ديگر ما در همين بيرجند نمونه کارهايي مانند «ديگ جادو» را داشتيم که از همان ابتدا مخاطب خود را شناسايي کرده بود. اين اثر به جشنواره نرفت ولي توانست مخاطب عادي را به سمت خود جذب کند.
پس در واقع ما با يک دوگانگي طرف هستيم و اگر بخواهيم کاري با المانهاي استاندارد توليد کنيم ميبايد از بخش عمده مخاطبان صرف نظر کنيم در اين صورت قطعا نميتوان براي جذب مخاطب فرصتي اساسي مهيا کرد.
صدرا: يک بنر طنز در سطح شهر ميتواند توجه مخاطب عادي را به خود جلب کند. در صورتي که مخاطب خاص جهتگيري و المانهاي ديگري را در انتخاب خود ضروري ميبيند.
فائزه عليآبادي: من فکر ميکنم اين دوگانگي در نحوه نگاه ما به مخاطب وجود دارد. اما معتقدم براي اينکه تئاتر بتواند مخاطب خود را جذب کند و به بدنه اجتماعي وصل شود بايد بتواند مخاطب عادي را به سمت خود بکشد و ضروريات زندگي آنها را در نظر بگيرد. مردم امروز آنقدر درگير مشکلات و سختيهاي زندگي هستندکه به خنده نياز دارند ما نبايد از نياز مخاطبان خود غافل بمانيم. براي کاري که ما انجام داديم شايد گلايهاي از مخاطب عادي نباشد ولي انتقاد اصلي ما به کساني است که مدعياند تئاتر را ميفهمند و براي آن ارزش قايلاند اما حاضر نشدند به سالن بيايند و اين کار را ببينند.
به نظر ميرسد آنچه طرح آن به ميان آمد بيشتر عوامل بيروني هستند. چه عواملي از داخل بر نحوه نگرش و تصميم مخاطب تاثير ميگذارد؟
عشقي: به نظر من مهمترين مساله متن است که در شرايط کنوني ميتوان آن را جديترين مشکل جهت ايجاد امکان ارتباط و ديالوگ بين يک گروه و مخاطبانش بدانيم. بسياري از متنهايي که در حال حاضر در تئاتر کشور مورد استفاده قرار ميگيرند متنهاي خارجي هستند شايد به اين دليل کارگردان متن خارجي را انتخاب ميکند که مجبور نباشد هزينههايي بابت نوشتن متن در شرايط نامساعد مالي که معمولا گروهها با آن مواجه هستند متحمل شوند، اما بسياري از اين متنها مناسب با ذایقه و حتي نياز مخاطب ايراني نيستند .
صدرا: من ميخواهم در مورد متن توضيح بدهم. اگرچه بسياري از متنهاي خارجي بر اساس دغدغههاي انساني نوشته شدهاند، که اين دغدغهها فراتر از مرزهاي جغرافيايي تعريف ميشوند، اما جنبه ديگري نيز وجود دارد که در رويکرد ما به متن و انتخاب آن بسيار مهم است ما بايد به سمت اجراي متنهايي برويم که با ساخت، بافت، المانهاي فرهنگي و شرايط اجتماعي زندگي يک ايراني ارتباط داشته باشد تا در واقع مخاطب احساس کند. کاري از جنس نياز و ضرورت زندگي خود ميبيند در غيراين صورت تبعا اجراي کار حسي از بيگانگي در مخاطب را توليد ميکند و به مرور باعث روي گرداني مردم از تئاتر ميشود معضلي که ما امروز نه تنها در اين استان که در ساير نقاط کشور هم با آن مواجه هستيم. من معتقدم آنچه ما در اين کار روي صحنه برديم نشاندهنده قابليت متن در امکان ارتباط با مخاطب بود. زيرا متن از جنس واقعيتها و مسووليتهاي جامعه و خانواده در قبال يکديگر بود. آن چه عامل رفتار بابک به عنوان شخصيت زنداني اثر بود تا حد زيادي به نحوه برخورد و مواجهه پدر خانواده با او بر ميگشت. تمايز و فرقگذاري ميان بچهها جداي از واقعيت يا توهم، چالشي است که در بسياري از خانوادههاي ايراني وجود دارد و تربيت اجتماعي اعضاي خانواده را تحت تاثير قرار ميدهد. به همين دليل معتقدم ما توانستيم يک متن ايراني با رويکردهاي بومي مبتني بر تجربه شهروند ايراني، که در هر کجاي کشور زندگي ميکند را روي صحنه نمايش ببريم. که به نظر خودم در انتقال پيام موفق بوديم.
فرساد: من نقش متن را مهم ميدانم اما مجموعه عوامل ديگري هم هستند که امکان فرهنگسازي بر حضور مخاطب و ايجاد ديالوگهاي پايدار را تحت تاثير قرار ميدهند. موانع و محدوديتهاي فرهنگي و اجتماعي وجود دارند که باعث ميشوند که نتوانيم پيام را آن گونه که ميخواهيم انتقال دهيم. بخشي از اين قضيه به دليل محدوديتهاي سنتي و اهرمهاي نظارتي تحميلي بر تئاتر است، که مجبور ميشويم دست به خود سانسوري بزنيم يا از المانهايي استفاده کنيم که براي مخاطب ملموس نباشد. بسياري از سوژهها هستند که موضوعيت و واقعيت جامعه ايراناند، اما به دليل خط قرمزهايي که وجود دارند نميتوانيم آنها را روي صحنه ببريم. بخشي ديگر به محدوديتهاي خودمان بر ميگردد. به دليل محدوديتهاي زيادي که در طراحي صحنه يا نداشتن بضاعت مالي داريم نميتوانيم همه اجزاي کار را آن گونه که ميخواهيم به مخاطبمان نشان دهيم. در نتيجه مجبور به حذف برخي اپيزودها ميشويم که اين مساله تاثير خود را قطعا در کليت اجرا نشان ميدهد.
خانم عليآبادي! اگر بخواهيم به طور مشخص مشکلاتي که زنان به دليل جنسيت و ذهنيت عمومي جامعه با آن مواجه هستند را بيان کنيد به چه مواردي اشاره خواهيد کرد؟
بايد بپذيريم زنان فعال در عرصه تئاتر کشور ما در مجموع شرايط مطلوبي ندارند. هر چه از تهران فاصله ميگيريم و به سمت مراکز استانها ميرويم اين مشکلات به شکل ملموستري خود را نشان ميدهند. به دليل وجود بافت سنتي و ذهنيت بستهاي که در برخي قسمتهاي اجتماع وجود دارد، کار براي زنان بسيار سختتر ميشود زيرا زنان تنها با محدوديتهاي مالي و امکانات اجرا نميجنگند بخشي از انرژي آنها مصروف تغيير اين نگاه در جامعه و حتي در خانوادههاي خودمان ميشود. در همین راستا، هر چه از مرکز استان فاصله بگيريم و به سمت شهرستانها برويم پذيرش حقوق اجتماعي زنان سختتر و تبعات آن سنگينتر ميشود. ما مصمم هستيم با تلاش و ايستادگي خودمان اين شرايط را عوض کنيم.
اگر بخواهيم به صورت خاص به نمايش ضلع پنجم مربع بپردازيم، چند نکته به عنوان توانايي و قابليتهاي اثر جلب توجه ميکند: ابتدا اينکه در پردازش متن جسارت و نوآوري به کار رفته بود يعني کار از جنس رئاليسم کلاسيک نبود. نکته ديگر اينکه کار داراي عناصر زيبا شناختي برجستهاي بود به عنوان مثال جا نماييهاي مناسب، استفاده بهينه از فضا و زمان، استفاده از المانهايي نظير ساعت و پاندول نکاتي بودند که به کار، تمايز و قابليت بالايي بخشيده بودند. ابتدا ميخواهم بپرسم چه تفاوتهايي ميان کارهایی از این جنس با نمونه آثار متعارف و خطی وجود دارد؟
صدرا: بايد اين را بگويم که متن اولیه، يک متن رئاليستي بود. اما خودمان سعي کرديم تا جايي که به محتوا يا شاخصههاي اصلي کار آسيب نرسد دست به تغييرات بزنيم. در اين راستا استفاده از جا نماييهاي صحنه و روايت بر اساس زمان غيرخطي از نکات مهمي هستند که بعدا به کار اضافه شدند. البته فکر ميکنم مهمترين تمايز آنچه ما روي صحنه آورديم با متن اوليه که آقاي اشکذري نوشته بودند در خلق شخصيت پنجم يا به عبارتي مرد خاکستري بود که ما به متن اضافه کرديم.
عشقي: اضافه کردن شخصيت خاکستري توانست بخشي از محدوديتهاي متن و حتي بازيگري را بپوشاند. ضمن اين که ما سعي کرديم، از المانهايي استفاده کنيم که براي مخاطب قابل لمس باشد نظیر بزرگنمايي مرد خاکستري که به نوعي وجدان عمومي يا ناخودآگاه جمعي جامعه بود يا حلقهاي که در صحنه زندان در ديالوگ ميان بابک و فهيمه استفاده شد.
چه المانهاي ديگري در کار استفاده شده بود که بتواند حلقههاي اتصال بازيگر و طراح صحنه با تماشاگر باشد؟
فرساد: اگر در ابتدا تصور کلي از فضاي نمايش داشته باشيم شايد بهتر بتوانيم به اين سوال جواب دهيم. تمام فضاها هندسي و خشک بودند در همه اجسام اشکال شکل دايرهاي و خطي داشتند که به نوعي عدم انعطاف را باز گو ميکردند. اين عدم انعطاف و سنگيني فضا، زاده حقيقتي در داستان بود. اين که همه چيز پول بود و همه چيز بر سر پول بود، کسي که پدرش را ميکشد يا فهيمه که به خاطر مهريهاش ميخواهد از بابک جدا شود.
صدرا: اين را ميخواهم به صحبتهاي آقاي فرساد اضافه کنم که صحنه در ابتدا يک اتود ديگر داشت که با اضافه کردن شخصيت خاکستري عملا همه چيز عوض شد ما بعد از 20روز کار به اين نتيجه رسيديم که بايد شخصيت پنجم به داستان اضافه شود و بنيان کار به صورت ديگري روایت شود. اگر به فضا، اتمسفر و کارکرد توجه شود، متوجه استفاده تعمدي از عناصر سرد و بيروح ميشويم که در همه اجزاي صحنه نمود عيني داشتند یا استفاده از رنگهايي مثل خاکستري يا شکل صندلي و ساعت که روايتگر سختي، سنگيني و سردي فضا بودند.
خانم عليآبادي! آن چه نمايش را با يک کار راديويي متمايز ميکرد جداي از شخصيت خاکستري، شخصيت هستي بود اين شخصيت چه ويژگيهاي خاص و منحصر به فردي داشت؟
اول اين که تمام کاراکترها دچار از هم گسيختگي بودند. تنها هستي بود که ميتوانست از زاويه ديگر به داستان نگاه کند. ضمن اين که تمام کاراکترها به نوعي به من (هستي) وابسته بودند: شوهرم، فهيمه و حتي بابک. موجوديت شخصيت هستي بر نشان دادن ترس و دلهرهاي بود که بايد ميتوانستم آن را با چهرهام نشان دهم يا نشان دادن حسادت که در نحوه تعامل يا حتي تقابل من با فهيمه آشکار بود. نکته ديگر اين که همه شخصيتها مستقيم به قتل وابسته بودند و تنها هستي بود که ميتوانست با تمايز و فاصله به داستان نگاه کند. نقش هستي متضمن انعطاف در داستان بود که سعي کردم آن را به خوبي در صحنه نشان دهم.
چه مشکلات و موانعي در مسير انجام کار وجود داشت؟
صدرا: ما جلسات تمرين را در دانشگاه آزاد برگزار ميکرديم ولي مسوولان دانشگاه همکاري لازم را با ما انجام ندادند و عملا بعد از چند جلسه، سالن را از ما گرفتند. اگر بخواهم در مورد تنگناها، چالشها و عملکرد دانشگاه آزاد صحبت کنم حرفهاي زيادي براي گفتن دارم که شايد اين جا امکان طرح بسياري از آن ها نباشد. هزينهاي که دانشگاه براي اجراي اين کار تقبل کرد حتی هزينه تراکتهاي ما را تامين نکرد. متأسفانه نگاه دانشگاه و مراکز آموزش عالي ما به هنر خصوصا تئاتر امري فرعي و تفنني است که با اعمال سليقههاي خاص نيز انجام ميگيرد. من مطمئنم اگر ما کار را در جشنواره با حداکثر امکانات و همکاري روي صحنه می بردیم، ميتوانستيم اول جشنواره باشيم.
آقاي عشقي! آينده تئاتر استان را چگونه ميبينيد؟
مسوولان در اين يک سال اخير پذيرفتهاند که تئاتر هم يک رشته هنري پرطرفدار است و به نظر ميرسد در حوزه تئاتر استان متوليان امر ميخواهند گامهاي جدي بردارند. شايد براي آن ها که درگير کار تئاتر هستند، بتوانند حرف من را بهتر درک کنند. ما در سالهاي گذشته امکان استفاده از سالن گلبانگ را براي تمرين نداشتيم که دليل آن، هزينه بالا در زمان استفاده از نور پروژکتورها بود. اما اکنون، ارشاد اين کار را انجام ميدهد. به نظر من اين مثال کوچک، سرفصل تغييرات اساسي و چشماندازي اميد بخش براي آينده تئاتر استان است. اداره کل ارشاد حتي در تامين هزينههاي مالي همکاري قابل تقديري با ما داشت.
اگرچه رويکردها تغيير کرده است و نگاه مديران ارشد استاني عوض شده است اما اين را هم ميخواهم بگويم که دليل بسياري از اين ها سماجت و پشتکار خود بچهها بوده است. ما سعي ميکنيم گامهاي خود را محکم برداريم. اگرچه اين را هم نبايد فراموش کرد که تا رسيدن تئاتر در کشور و استان ما به جايگاه واقعياش، راهي دراز مانده است که بايد با دقت پشتکار، تدبير و درايت طي شود.
عارف عشقي موحد کارگردان ضلع پنجم مربع و متولد 1370 است. شروع جدي تئاتر را با حضور در کارگاههاي آموزشي استاد ايوب آقا خاني آغاز ميکند. بعد از مدتي فعاليت هنري در بيرجند و ايجاد ارتباط موثر با گروههاي همکار در مرکز استان خراسان جنوبي به همراه عدهاي ديگر از جوانان و دانشجويان مشتاق به خواندن نمايشنامه روي ميآورد. در سال گذشته نمايش «بيا تا چاي بخوريم» را روي صحنه ميبرد و مقام مشترک دوم کارگرداني در جشنواره استاني را به دست ميآورد.
ميثم صدرا تهیه کننده نمایش، که کار طراحي صحنه را نیز برعهده داشته است. ايشان متولد 1367 است. فعاليت جدي در حوزه هنرهاي نمايشي را در سال 83 با حضور در گروههاي دانشآموزي آغاز ميکند. اولين کار او «سرانجام يزدگرد» به کارگرداني آقاي ماکان وزيري بود. او ضمن حضور در جشنوارههاي دانشآموزي کشوري ادامه فعاليتهاي خود در حوزه هنرهاي نمايشي را با کار «نخل و ماهور» به کارگرداني مجيد عباسي پي ميگيرد. نمايش ضلع پنجم مربع سومين کار اين عضو «گروه ميم» است.
فائزه عليآبادي ديگر عضو اين گروه که نقش هستي را بازي ميکرد متولد 1366 است. او عکاسي را به عنوان رشته مورد علاقه هنرياش به طور جدي دنبال ميکند و تاکنون در چند جشنواره، حضوري فعال و مستمر داشته است. در چهار سال گذشته 5 نمايش اجرا کرده است که ضلع پنجم مربع آخرين حضور او در عرصه تئاتر استان تا کنون است.
سيد فريد فرساد بازيگر نقش بهنام متولد 1369 است. او تئاتر را از سال 1389 با حضور در دورههاي بازيگري زير نظر اساتيد مجرب در کارگاههاي آموزشي موسسه خاوران آغاز ميکند. او در نقش بهنام توانست قابليتها و توانمنديهاي خود را روي صحنه به مخاطبان و منتقدانش نشان دهد.
اغراق نيست اگر تئاتر را در زمره معدود هنرهايي بدانيم که بدون واسطه با مخاطبانش گفتوگو ميکند و از سويي ديگر ميزان استقبال مخاطبان از هنرهاي نمايشي خود بازگوکننده سطحي از توسعه يافتگي فرهنگي در جوامع گوناگون است. اما شواهد و قراین نشان ميدهد که بازيگران و فعالان اين حوزه با مشکلات عديدهاي مواجه هستند به نظر شما تئاتر در حال حاضر با چه مشکلاتي به لحاظ زير بنايي و ساختاري مواجه است؟
عشقي موحد: عمدهترين مشکل تئاتر در شرايط کنوني به نظر من تنگناهاي مالي است. براي درک اين قضيه کافي است که مقايسهاي سطحي بين تئاتر با سينما انجام دهيم. سينما توانسته است عدهاي را به عنوان سرمايهگذار وارد کار کند و هستند کساني که در قالب اسپانسر وارد شدند و همين مساله سبب ميشود تا دل مشغولي بازيگران و عوامل گروهها تا حدود زيادي مرتفع شود. ما اگر بخواهيم بازيگر حرفهاي داشته باشيم که شغل و دل مشغولي اصلياش تئاتر باشد بايد بتوانيم ابتدا به لحاظ مالي او را تامين کنيم.
فائزه عليآبادي: در ادامه صحبتهاي آقاي عشقي بايد بگويم براي اينکه يک گروه تئاتر بتواند کار خود را در بالاترين سطح ممکن انجام دهد و تماشاگر را به صحنه بياورد، بايد دغدغههاي مالي را در الويت قرار دهد. دغدغههاي ما در شرايط کنوني مصایب و مشکلات حداقلي است. ما امروز فقط به اين فکر ميکنيم که حداقل درآمدي داشته باشيم تا بتوانيم خود را به محل تمرين مان برسانيم. تئاتر نیاز به حمايت دارد، البته اين حمايت صرفا به همين حوزه بحث خلاصه نميشود. در شرايط کنوني جوي بر فرهنگ و مناسبات اجتماعي جامعه ما حاکم است که کار را براي بازيگران خصوصا بازيگران زن سخت ميکند. تفکرات مسموم و انرژيهاي منفي حتي در ميان خانواده بازيگران رايج است طوري که همواره تاکيد ميشود که تئاتر نميتواند براي کسي زندگي امن و راحت ايجاد کند. ما نميخواهيم مقهور شرايط حاکم بر جامعه شويم اما ميخواهم اين را بگويم که تداوم تئاتر نيازمند پشتوانهسازي و حمايتهاي جدي متوليان و مسوولان امر است.
ميثم صدرا: به نظر من مشکلات کنوني تئاتر بيشتر تحت تاثير عوامل بيروني هستند. متأسفانه نگاه به تئاتر براي عدهاي صرفا امري اقتصادي و کاسب کارانه است. نمونه آن را در همين استان سراغ داريم. زماني که متوليان امر امثال ايوب آقاخاني را دعوت کردند و کارهایی هم انجام شد. اما وقتي که این افراد صاحب نام ميروند عملا مشکلات تئاتر همانطور دست نخورده باقي ميماند. من علت اين مساله را آن ميبينم که نگاه مسوولان ما به تئاتر نگاهي دراز مدت مبتني بر فرآيندي از تمرين و تجربه نيست و تنها به اهداف دم دستي بسنده ميشود. اگرچه در يک سال اخير شاهد جهتگيري متفاوتي در حوزه تئاتر هستيم که در جاي خود به آن اشاره خواهم کرد.
فرساد: تا بازيگر حرفهاي نشود نميتوان انتظار داشت که تئاتر در جايگاه واقعي خود قرار بگيرد و ما انتظار استقبال مخاطبان خصوصا در بيرجند و شهرهاي استان را داشته باشيم. در کنار ساير مواردي که دوستان به آن اشاره کردند من ميخواهم به عامل ديگري نيز تاکيد کنم و آن حضور افرادي است که به دليل عشق و علاقه دچار هزينههاي سنگيني شدند. ما نمونه اين افراد را در استان خودمان هم داريم. مجموعه اين عوامل در کنار هم تمرکز بر روي تئاتر را براي من به عنوان يک بازيگر کم ميکند و دليلي ميشود که نتوانم توانايي و بضاعت خود را به طور کامل روي صحنه به مخاطب نشان دهم.
موانع و چالشهاي اساسي تئاتر در شهرهايي نظير بيرجند در چه مواردي خلاصه ميشود؟
عشقي: بايد بگويم که مشکلات و موانع اصلي در مسير بهبود وضعيت هنرهاي نمايشي محدود به شهرهاي کوچک نميشود. ما يک مشکل اساسي در کشورمان داريم و آن هم اين است که نميتوانيم تئاتر را يک شغل بدانيم. عدهاي هم که در تئاتر سر آمد هستند از راههاي ديگر ارتزاق ميکنند براي نمونه آقاي ايوب آقاخاني استاد دانشگاه است، منبع در آمد معيني دارد و ميتواند بدون تنگناهاي مالي که براي بازيگران و نه صرفاً در شهرهاي کوچک متصور است به کار نمايش و فعاليت مورد علاقهاش بپردازد. به نظر من تا زماني که تئاتر به يک شغل تبديل نشود وضعيت کنوني تغييري نخواهد کرد. البته بايد اين را هم بگويم که تغيير وضعيت کنوني تابع عوامل متعددي است که وجود اين عوامل در شدت يا حدت چالش فوق الذکر موثر است.
فرساد: بازيگران تئاتر در شهرهاي کوچک نميتوانند پلهاي پشت سرشان را خراب کنند. ما نمونههاي متعدد از کساني را ديدهايم که در سطوح ملي و حتي در استان خودمان زندگي شان را پاي تئاتر گذاشتهاند، اما هيچگونه حمايتي نشدند. انرژي و قابليتها در شهرهاي کوچک هرز ميرود. اما مشکل ديگر اين است که فرهنگ تئاتر در شهرهاي کوچک هنوز جا نيفتاده است و مردم حاضر به هزينه نيستند. تا زماني که مردم نسبت به هنر نگاهي دست چندمي داشته باشند نميتوان بسترهاي مناسبي را جهت توسعه هنرهاي نمايشي و بهبود شرايط انتظار داشت. البته در شهرهاي بزرگ مانند تهران و مشهد به دليل وجود اسپانسر و امکانات نمايش نظير سالن، نور و صدا شرايط تا حدودي بهتر است.
چه عاملي باعث شده است که سينما بتواند موقعيت مناسبتري در جذب مخاطب نسبت به ساير هنرها داشته باشد؟
فرساد: من دليل اين امر را آن ميدانم که سينما فضاي تبليغاتي بهتري نسبت به ساير هنرها در اختيار دارد. ميبينيم که رسانههاي جمعي خصوصا تلويزيون به صورت گسترده تبليغات فيلمها، سينماها و بازيگران را پخش ميکنند، اما اين فضاي تبليغاتي که ميتواند ذهنيت مخاطب را نسبت به يک کار هنري آماده کند در مورد تئاتر وجود ندارد.
صدرا: سرمايهگذار به اميد بازگشت سرمايهاش وارد عرصه ميشود که البته اين امر طبيعي است. اسپانسر در سينما يا شبکه خانگي ميتواند فعاليت کند به دليل اينکه استقبال عمومي نسبت به سينما در سطح نسبتا معقولي قرار دارد. اما در شرايط کنوني تئاتر و با توجه به وضعيت نامطلوب استقبال مخاطبان بعيد است که بخش خصوصي حاضر به هزينه باشد و اين مشکل در شهرهاي کوچک حادتر و بغرنجتر است.
به نظر ميرسد تمايز بين دو صورت تئاتر جشنوارهاي و تئاتر مخاطب پسند خود يکي از چالشهاي اساسي است که البته در ساير اشکال هنري هم نمود و بروز دارد. يکي ميخواهد المانهاي حرفهاي توليد کند و ديگري به ضرورت جذب مخاطب ميانديشد شما در کار ضلع پنجم مربع کدام حوزه عمل را به عنوان جهتگيري اصلي خود انتخاب کرده بوديد؟
عشقي: بايد به اين مساله اذعان کنم که در شهرهايي مثل بيرجند گروههاي تئاتر بيشتر به سمتي ميروند که بتوانند کارهاي جشنوارهاي توليد کنند. زيرا جشنوارهها تنها بستر رقابت و شکوفايي استعدادها به حساب ميآيد. طبيعي است که کارهاي جشنوارهاي المانهاي خاص خودش را دارند و بسياري از آنها براي مخاطب عادي قابل هضم نيست. کارگردان متني را انتخاب ميکند که براي داوران قابل طرح و تبيين باشد بديهي است که در اين شرايط ديگر نميشود انتظار حضور مخاطب عادي براي تماشاي تئاتر را داشت. از طرفي ديگر ما در همين بيرجند نمونه کارهايي مانند «ديگ جادو» را داشتيم که از همان ابتدا مخاطب خود را شناسايي کرده بود. اين اثر به جشنواره نرفت ولي توانست مخاطب عادي را به سمت خود جذب کند.
پس در واقع ما با يک دوگانگي طرف هستيم و اگر بخواهيم کاري با المانهاي استاندارد توليد کنيم ميبايد از بخش عمده مخاطبان صرف نظر کنيم در اين صورت قطعا نميتوان براي جذب مخاطب فرصتي اساسي مهيا کرد.
صدرا: يک بنر طنز در سطح شهر ميتواند توجه مخاطب عادي را به خود جلب کند. در صورتي که مخاطب خاص جهتگيري و المانهاي ديگري را در انتخاب خود ضروري ميبيند.
فائزه عليآبادي: من فکر ميکنم اين دوگانگي در نحوه نگاه ما به مخاطب وجود دارد. اما معتقدم براي اينکه تئاتر بتواند مخاطب خود را جذب کند و به بدنه اجتماعي وصل شود بايد بتواند مخاطب عادي را به سمت خود بکشد و ضروريات زندگي آنها را در نظر بگيرد. مردم امروز آنقدر درگير مشکلات و سختيهاي زندگي هستندکه به خنده نياز دارند ما نبايد از نياز مخاطبان خود غافل بمانيم. براي کاري که ما انجام داديم شايد گلايهاي از مخاطب عادي نباشد ولي انتقاد اصلي ما به کساني است که مدعياند تئاتر را ميفهمند و براي آن ارزش قايلاند اما حاضر نشدند به سالن بيايند و اين کار را ببينند.
به نظر ميرسد آنچه طرح آن به ميان آمد بيشتر عوامل بيروني هستند. چه عواملي از داخل بر نحوه نگرش و تصميم مخاطب تاثير ميگذارد؟
عشقي: به نظر من مهمترين مساله متن است که در شرايط کنوني ميتوان آن را جديترين مشکل جهت ايجاد امکان ارتباط و ديالوگ بين يک گروه و مخاطبانش بدانيم. بسياري از متنهايي که در حال حاضر در تئاتر کشور مورد استفاده قرار ميگيرند متنهاي خارجي هستند شايد به اين دليل کارگردان متن خارجي را انتخاب ميکند که مجبور نباشد هزينههايي بابت نوشتن متن در شرايط نامساعد مالي که معمولا گروهها با آن مواجه هستند متحمل شوند، اما بسياري از اين متنها مناسب با ذایقه و حتي نياز مخاطب ايراني نيستند .
صدرا: من ميخواهم در مورد متن توضيح بدهم. اگرچه بسياري از متنهاي خارجي بر اساس دغدغههاي انساني نوشته شدهاند، که اين دغدغهها فراتر از مرزهاي جغرافيايي تعريف ميشوند، اما جنبه ديگري نيز وجود دارد که در رويکرد ما به متن و انتخاب آن بسيار مهم است ما بايد به سمت اجراي متنهايي برويم که با ساخت، بافت، المانهاي فرهنگي و شرايط اجتماعي زندگي يک ايراني ارتباط داشته باشد تا در واقع مخاطب احساس کند. کاري از جنس نياز و ضرورت زندگي خود ميبيند در غيراين صورت تبعا اجراي کار حسي از بيگانگي در مخاطب را توليد ميکند و به مرور باعث روي گرداني مردم از تئاتر ميشود معضلي که ما امروز نه تنها در اين استان که در ساير نقاط کشور هم با آن مواجه هستيم. من معتقدم آنچه ما در اين کار روي صحنه برديم نشاندهنده قابليت متن در امکان ارتباط با مخاطب بود. زيرا متن از جنس واقعيتها و مسووليتهاي جامعه و خانواده در قبال يکديگر بود. آن چه عامل رفتار بابک به عنوان شخصيت زنداني اثر بود تا حد زيادي به نحوه برخورد و مواجهه پدر خانواده با او بر ميگشت. تمايز و فرقگذاري ميان بچهها جداي از واقعيت يا توهم، چالشي است که در بسياري از خانوادههاي ايراني وجود دارد و تربيت اجتماعي اعضاي خانواده را تحت تاثير قرار ميدهد. به همين دليل معتقدم ما توانستيم يک متن ايراني با رويکردهاي بومي مبتني بر تجربه شهروند ايراني، که در هر کجاي کشور زندگي ميکند را روي صحنه نمايش ببريم. که به نظر خودم در انتقال پيام موفق بوديم.
فرساد: من نقش متن را مهم ميدانم اما مجموعه عوامل ديگري هم هستند که امکان فرهنگسازي بر حضور مخاطب و ايجاد ديالوگهاي پايدار را تحت تاثير قرار ميدهند. موانع و محدوديتهاي فرهنگي و اجتماعي وجود دارند که باعث ميشوند که نتوانيم پيام را آن گونه که ميخواهيم انتقال دهيم. بخشي از اين قضيه به دليل محدوديتهاي سنتي و اهرمهاي نظارتي تحميلي بر تئاتر است، که مجبور ميشويم دست به خود سانسوري بزنيم يا از المانهايي استفاده کنيم که براي مخاطب ملموس نباشد. بسياري از سوژهها هستند که موضوعيت و واقعيت جامعه ايراناند، اما به دليل خط قرمزهايي که وجود دارند نميتوانيم آنها را روي صحنه ببريم. بخشي ديگر به محدوديتهاي خودمان بر ميگردد. به دليل محدوديتهاي زيادي که در طراحي صحنه يا نداشتن بضاعت مالي داريم نميتوانيم همه اجزاي کار را آن گونه که ميخواهيم به مخاطبمان نشان دهيم. در نتيجه مجبور به حذف برخي اپيزودها ميشويم که اين مساله تاثير خود را قطعا در کليت اجرا نشان ميدهد.
خانم عليآبادي! اگر بخواهيم به طور مشخص مشکلاتي که زنان به دليل جنسيت و ذهنيت عمومي جامعه با آن مواجه هستند را بيان کنيد به چه مواردي اشاره خواهيد کرد؟
بايد بپذيريم زنان فعال در عرصه تئاتر کشور ما در مجموع شرايط مطلوبي ندارند. هر چه از تهران فاصله ميگيريم و به سمت مراکز استانها ميرويم اين مشکلات به شکل ملموستري خود را نشان ميدهند. به دليل وجود بافت سنتي و ذهنيت بستهاي که در برخي قسمتهاي اجتماع وجود دارد، کار براي زنان بسيار سختتر ميشود زيرا زنان تنها با محدوديتهاي مالي و امکانات اجرا نميجنگند بخشي از انرژي آنها مصروف تغيير اين نگاه در جامعه و حتي در خانوادههاي خودمان ميشود. در همین راستا، هر چه از مرکز استان فاصله بگيريم و به سمت شهرستانها برويم پذيرش حقوق اجتماعي زنان سختتر و تبعات آن سنگينتر ميشود. ما مصمم هستيم با تلاش و ايستادگي خودمان اين شرايط را عوض کنيم.
اگر بخواهيم به صورت خاص به نمايش ضلع پنجم مربع بپردازيم، چند نکته به عنوان توانايي و قابليتهاي اثر جلب توجه ميکند: ابتدا اينکه در پردازش متن جسارت و نوآوري به کار رفته بود يعني کار از جنس رئاليسم کلاسيک نبود. نکته ديگر اينکه کار داراي عناصر زيبا شناختي برجستهاي بود به عنوان مثال جا نماييهاي مناسب، استفاده بهينه از فضا و زمان، استفاده از المانهايي نظير ساعت و پاندول نکاتي بودند که به کار، تمايز و قابليت بالايي بخشيده بودند. ابتدا ميخواهم بپرسم چه تفاوتهايي ميان کارهایی از این جنس با نمونه آثار متعارف و خطی وجود دارد؟
صدرا: بايد اين را بگويم که متن اولیه، يک متن رئاليستي بود. اما خودمان سعي کرديم تا جايي که به محتوا يا شاخصههاي اصلي کار آسيب نرسد دست به تغييرات بزنيم. در اين راستا استفاده از جا نماييهاي صحنه و روايت بر اساس زمان غيرخطي از نکات مهمي هستند که بعدا به کار اضافه شدند. البته فکر ميکنم مهمترين تمايز آنچه ما روي صحنه آورديم با متن اوليه که آقاي اشکذري نوشته بودند در خلق شخصيت پنجم يا به عبارتي مرد خاکستري بود که ما به متن اضافه کرديم.
عشقي: اضافه کردن شخصيت خاکستري توانست بخشي از محدوديتهاي متن و حتي بازيگري را بپوشاند. ضمن اين که ما سعي کرديم، از المانهايي استفاده کنيم که براي مخاطب قابل لمس باشد نظیر بزرگنمايي مرد خاکستري که به نوعي وجدان عمومي يا ناخودآگاه جمعي جامعه بود يا حلقهاي که در صحنه زندان در ديالوگ ميان بابک و فهيمه استفاده شد.
چه المانهاي ديگري در کار استفاده شده بود که بتواند حلقههاي اتصال بازيگر و طراح صحنه با تماشاگر باشد؟
فرساد: اگر در ابتدا تصور کلي از فضاي نمايش داشته باشيم شايد بهتر بتوانيم به اين سوال جواب دهيم. تمام فضاها هندسي و خشک بودند در همه اجسام اشکال شکل دايرهاي و خطي داشتند که به نوعي عدم انعطاف را باز گو ميکردند. اين عدم انعطاف و سنگيني فضا، زاده حقيقتي در داستان بود. اين که همه چيز پول بود و همه چيز بر سر پول بود، کسي که پدرش را ميکشد يا فهيمه که به خاطر مهريهاش ميخواهد از بابک جدا شود.
صدرا: اين را ميخواهم به صحبتهاي آقاي فرساد اضافه کنم که صحنه در ابتدا يک اتود ديگر داشت که با اضافه کردن شخصيت خاکستري عملا همه چيز عوض شد ما بعد از 20روز کار به اين نتيجه رسيديم که بايد شخصيت پنجم به داستان اضافه شود و بنيان کار به صورت ديگري روایت شود. اگر به فضا، اتمسفر و کارکرد توجه شود، متوجه استفاده تعمدي از عناصر سرد و بيروح ميشويم که در همه اجزاي صحنه نمود عيني داشتند یا استفاده از رنگهايي مثل خاکستري يا شکل صندلي و ساعت که روايتگر سختي، سنگيني و سردي فضا بودند.
خانم عليآبادي! آن چه نمايش را با يک کار راديويي متمايز ميکرد جداي از شخصيت خاکستري، شخصيت هستي بود اين شخصيت چه ويژگيهاي خاص و منحصر به فردي داشت؟
اول اين که تمام کاراکترها دچار از هم گسيختگي بودند. تنها هستي بود که ميتوانست از زاويه ديگر به داستان نگاه کند. ضمن اين که تمام کاراکترها به نوعي به من (هستي) وابسته بودند: شوهرم، فهيمه و حتي بابک. موجوديت شخصيت هستي بر نشان دادن ترس و دلهرهاي بود که بايد ميتوانستم آن را با چهرهام نشان دهم يا نشان دادن حسادت که در نحوه تعامل يا حتي تقابل من با فهيمه آشکار بود. نکته ديگر اين که همه شخصيتها مستقيم به قتل وابسته بودند و تنها هستي بود که ميتوانست با تمايز و فاصله به داستان نگاه کند. نقش هستي متضمن انعطاف در داستان بود که سعي کردم آن را به خوبي در صحنه نشان دهم.
چه مشکلات و موانعي در مسير انجام کار وجود داشت؟
صدرا: ما جلسات تمرين را در دانشگاه آزاد برگزار ميکرديم ولي مسوولان دانشگاه همکاري لازم را با ما انجام ندادند و عملا بعد از چند جلسه، سالن را از ما گرفتند. اگر بخواهم در مورد تنگناها، چالشها و عملکرد دانشگاه آزاد صحبت کنم حرفهاي زيادي براي گفتن دارم که شايد اين جا امکان طرح بسياري از آن ها نباشد. هزينهاي که دانشگاه براي اجراي اين کار تقبل کرد حتی هزينه تراکتهاي ما را تامين نکرد. متأسفانه نگاه دانشگاه و مراکز آموزش عالي ما به هنر خصوصا تئاتر امري فرعي و تفنني است که با اعمال سليقههاي خاص نيز انجام ميگيرد. من مطمئنم اگر ما کار را در جشنواره با حداکثر امکانات و همکاري روي صحنه می بردیم، ميتوانستيم اول جشنواره باشيم.
آقاي عشقي! آينده تئاتر استان را چگونه ميبينيد؟
مسوولان در اين يک سال اخير پذيرفتهاند که تئاتر هم يک رشته هنري پرطرفدار است و به نظر ميرسد در حوزه تئاتر استان متوليان امر ميخواهند گامهاي جدي بردارند. شايد براي آن ها که درگير کار تئاتر هستند، بتوانند حرف من را بهتر درک کنند. ما در سالهاي گذشته امکان استفاده از سالن گلبانگ را براي تمرين نداشتيم که دليل آن، هزينه بالا در زمان استفاده از نور پروژکتورها بود. اما اکنون، ارشاد اين کار را انجام ميدهد. به نظر من اين مثال کوچک، سرفصل تغييرات اساسي و چشماندازي اميد بخش براي آينده تئاتر استان است. اداره کل ارشاد حتي در تامين هزينههاي مالي همکاري قابل تقديري با ما داشت.
اگرچه رويکردها تغيير کرده است و نگاه مديران ارشد استاني عوض شده است اما اين را هم ميخواهم بگويم که دليل بسياري از اين ها سماجت و پشتکار خود بچهها بوده است. ما سعي ميکنيم گامهاي خود را محکم برداريم. اگرچه اين را هم نبايد فراموش کرد که تا رسيدن تئاتر در کشور و استان ما به جايگاه واقعياش، راهي دراز مانده است که بايد با دقت پشتکار، تدبير و درايت طي شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.