|

نگاهی به ظرفیت ها و جاذبه های تاریخی و فرهنگی شرق کشور

شرق ؛ سرزمین طلوع خورشید تابان

طاهره شهرکی . مدیر موزه مردم شناسی و مدرس دانشگاه

سرزميني پهناور در شرقي ترين بخش از خاک ايران زمين قرار دارد که به لحاظ تقسيمات سياسي، ترکيبي از چهار استان به نام خراسان شمالي، خراسان رضوي، خراسان جنوبي و سيستان و بلوچستان است. در گذشته‌اي نه چندان دور اين خطه را با نام خراسان (سرزمين طلوع خورشيد تابان)، قهستان (سرزمين قلعه‌ها و کوه‌هاي بلند)، سيستان (سرزمين پهلوانان و شعر پارسي)، مکران (سرزمين کوه‌هاي سر به فلک کشيده و درياي گرم) مي‌شناختند.
طبيعت اين سرزمين پهناور در طول اعصار مختلف جمعيت‌هاي انساني را به سوي خود جذب کرده و باعث پديد آمدن تمدن هاي بشري شده است. آثار تمدني کرانه‌هاي کشف رود و غارهاي مسکوني اطراف قاين گواهي بر اين امر است.
مهم‌ترين جاذبه‌هاي طبيعي اين خطه، جنگل هاي سرسبز در شمال و درياي نيلگون عمان در جنوب است. چشمه‌هاي آب گرم و آب معدني در بخش‌هاي مختلف شرق کشور و همچنين غارها، چشمه‌ها و رودخانه‌هاي دايمي که در دشت هاي پهناور شرق جاري هستند از ديگر جاذبه‌هايي است که نظر هر بيننده‌اي را به سوي خود جلب مي‌کنند.
کوه‌ها و دره‌هاي هزار مسجد و قله‌هاي بينالود، تفتان و بزمان که سر به فلک ساييده‌اند، در زير پاي کوهنوردان و صخره نوردان کرنش کرده و پذيراي ورزشکاران سراسر ايران زمين هستند.
به رغم ناملايمات طبيعت و بروز حوادث مختلف طبيعي از قبيل طوفان، سيل و زلزله، شور اميد و زندگي در بين مردمان اين خطه همچنان پايدار و نشاط آفرين است. وجود آثار تاريخي متعدد در نقاط مختلف که در جهت همزيستي با طبيعت ساخته شده، نشان از اين اميد و مبارزه دارد. قنات که اختراع و ابتکار ايرانيان هوشمند است در مناطق مختلف باعث رونق و آباداني کوير شرقي ايران زمين شده است. قنات قصبه گناباد، قنات بلده فردوس و قنات فتح آباد در بشرويه از شاهکارهاي مهندسي قنات در ايران است که هر سه در شرق کشور ايجاد شده‌اند.
فناوري سازه‌هاي آبي منحصر به فرد که نشان از بلوغ مهندسي و علمي مردمان اين سرزمين است از شمال تا جنوب شرق کشور خود نمايي مي‌کنند. اولين سد دو قوسي جهان در طبس و در دوره ساسانيان بر مسير رودخانه دايمي کُريت ساخته شد که در دهه‌هاي اخير الگوي ساخت بزرگ‌ترين سدها در سراسر جهان شده است. پل های آب بر يا انتقالي که بر مسير قنات‌ها ساخته شده‌اند نيز نمونه‌اي از مهندسي منحصر به فرد در اين زمينه است. از نمونه پل‌هاي آب بر مي توان به پل تِرناو در بشرويه اشاره کرد که متعلق به دوره ساسانيان بوده و تا چند دهه پيش استفاده مي‌شده است. سدهاي باستاني سيستان که براي مهار آب‌هاي خروشان هيرمند بر مسير اين رودخانه پر تلاطم ساخته شده‌اند نيز از شاهکارهاي سدسازي شرق کشور هستند.
از ديگر سازه‌هاي آبي مي توان به آسياب‌ها اشاره کرد که با مهار و آزادسازي انرژي پنهان آب، رونق زندگي را در اين منطقه بر پا داشته‌اند. آسياب‌ها هنوز در شهرهاي بشرويه، سرايان و خوسف فعالند و بخشي از قوت مردم اين سرزمين را تامين مي‌کنند.
بادهاي 120 روزه و طوفان‌هاي سهمگين که در شرق کشور مي‌وزند را شايد معضلي براي زندگي در بخش‌هاي مرکزي شرق کشور به شمار آورند. اما مردمان سخت کوش و هوشمند اين ديار آن رانيز مهار کرده و به خدمت در آورده‌اند. آسبادهاي سيستان، نهبندان و نشتيفان خواف نشانه‌هايي از تعظيم باد در برابر علم و عمل اين مردمان است.
وقتي از کوير سخن به ميان مي‌آيد، ياد حرکت شن‌هاي روان و گرماي طاقت فرساي آن تن آدم را به لرزه در مي‌آورد. اما به يمن وجود فناوري ساخت قنات و سخت کوشي مردان اين ديار، آب به سوي اين کوير جريان يافت و باعث پديد آمدن بي‌نظيرترين باغ‌هاي ايراني در سرزمين نيمه بياباني شرق ايران شد. باغ هاي اکبريه، رحيم آباد، بهلگرد، شوکت آباد، اميرآباد، بهارستان، کلاه فرنگي و بيش از 20 باغ ايراني ديگر، هر کدام يادآور بهشتي در دل بيابان هستند. اين باغ‌ها در شهر بيرجند و اطراف آن ساخته شده‌اند و نمونه‌هايي از آن در شهرهاي طبس، فردوس، بشرويه و قاين نيز ديده مي‌شود. سنت باغ‌سازي ايراني از دوره هخامنشي شروع شده و تا اواخر دوره پهلوي نيز از اين هنر بهره جسته‌اند.
خاک عنصريست که با زندگي و اعتقادات مردم اين سرزمين عجين شده است. هم قوت و غذاي خود را و هم سرپناه خود را از خاک گرفته‌اند. بزرگ‌ترين و زيباترين مجموعه‌هاي خشتي را مي توان در شرق ايران به نظاره نشست. قلعه بلقيس در اسفراين، ارگ کلاه فرنگي در بيرجند، شهر خشتي بشرويه، کوه خواجه در سيستان و قلعه بمپور (نمونه‌اي کوچک از ارگ بم) در بلوچستان نمونه‌هايي منحصر به فرد از کاربرد خشت در معماري بومي منطقه است. اينها نشاني از نبوغ و تبحر معماران شرقي است که در خلق اين آثار بروز کرده‌اند.
چگونه مي توان از دهانه غلامان و شهر سوخته سخن نگفت وقتي که پيشرفت‌هاي علمي معماري و پزشکي در آنها زبانزد دانشمندان ايراني و غيرايراني شده است. ساخت مجموعه‌اي خشتي در کرانه رودخانه‌اي پر آب، خروشان و طغيان‌گر و بر روي زميني که آب‌هاي زير سطحي در بالاترين حد آن قرار دارد و استوار کردن جرزهاي ضخيم خشتي بر روي ستون‌هاي باريک سفالي با پيشرفته‌ترين تکنيک‌هاي مهندسي امروزي قابل مقايسه و برابري است. بلندترين بناي خشتي جهان با بيش از 35 متر ارتفاع به نام قلعه سب در سراوان را بايد به اين گنجينه ارزشمند و افتخارات معماري افزود.
کشف نخستين شي که با عنوان چشم مصنوعي شناخته مي‌شود و همچنين جراحي جمجمه در شهر سوخته سيستان، پيشرفت‌هاي پزشکي است که در شرق ايران زمين و در هزاره‌هاي قبل از ميلاد رخ داده و باعث غرور ملي و سربلندي ايرانيان شده است.
شرقيان ايران، مدافعان مرزهاي شرقي سرزمين کهن ايران بوده‌اند. تاخت و تازهاي اقوام بيگانه بي‌فرهنگ نيز نتوانست فرهنگ اين قوم را ازميان بردارد. قلعه‌هايي بر فراز کوه‌هاي سر به فلک کشيده قهستان ساخته و دانشمندان و مردمان غيور خود را در آنها محفوظ داشته‌اند. بزرگ‌ترين قلاع سنگي در سراسر اين منطقه قابل رويت است. قله کوه قاين، قلعه کل حسن صباح، قلاع دختر بشرويه و فردوس و زابل از مهم‌ترين قلعه‌هاي سنگي اين ديار هستند. اما در اين بين قلعه شاه دژ نهبندان، خلقتي متفاوت دارد. قلعه‌اي دفاعي با حدود 18 هکتار مساحت که کاملا با سنگ لاشه و به صورت خشکه چين اجرا شده است، نمونه‌اي بي‌نظير از تکنيک‌هاي مهندسي و معماري اين ديار است.
باز گرديم به طبيعت زيباي سرزمين شرقي ايران و از گل فشان‌هاي چابهار بگوييم. جايي که به جاي آتش، گل از زمين مي‌جوشد. از تپه نمکي گشت در سراوان و از درياچه ليپار با آب‌هاي صورتي رنگش در چابهار. از هواي هميشه بهار چابهار که بگذريم، جنگل‌هاي حرا و ساحل صخره‌اي و زيباي درياي عمان، چشم نوازترين مناظر در جنوب اين ديار کهن است. گرم‌ترين نقطه زمين با دمايي بيش از 75 درجه سانتيگراد و کلوت‌هايي که مانند دژي استوار، کوير شهداد را در بر گرفته‌اند، انسان را به سمت خود مي‌خواند تا قدرت خالق را به او گوشزد کند. اين منطقه که در غرب نهبندان واقع شده به سرزمين گندم بريان مشهور است. گفتيم از تمدن و گفتيم از طبيعت شرق ايران هر چند که يک از هزار بود. اما اين سرزمين را مردماني زنده نگه داشته‌اند که به سخت کوشي و مهرباني و غيرت زبانزد شده‌اند. مردماني که زبان پارسي را قدرت بخشيده و اولين سروده‌هاي پارسي را بر زبان قلم جاري کرده‌اند. پهلواناني پرورانده‌اند که ايران زمين را از گزند تورانيان ناپاک و نامهربان در امان نگه داشته‌اند. مردماني که ولايت مداري آنان سرزمينشان را به پايتخت مذهبي ايران بدل کرد. حرم مطهر رضوي را چون نگيني بر تارک سرزمين خود استوار کرده و با جان و دل پذيراي زایران هشتمين اختر از آسمان تابناک ولايت و امامت شده‌اند و اين افتخار نصيبشان شد که قطعه‌اي از بهشت در سرزمينشان نمايان شود.
آري مردمان اين ديار به ميهمان نوازي شهره عالمند.
سرزميني پهناور در شرقي ترين بخش از خاک ايران زمين قرار دارد که به لحاظ تقسيمات سياسي، ترکيبي از چهار استان به نام خراسان شمالي، خراسان رضوي، خراسان جنوبي و سيستان و بلوچستان است. در گذشته‌اي نه چندان دور اين خطه را با نام خراسان (سرزمين طلوع خورشيد تابان)، قهستان (سرزمين قلعه‌ها و کوه‌هاي بلند)، سيستان (سرزمين پهلوانان و شعر پارسي)، مکران (سرزمين کوه‌هاي سر به فلک کشيده و درياي گرم) مي‌شناختند.
طبيعت اين سرزمين پهناور در طول اعصار مختلف جمعيت‌هاي انساني را به سوي خود جذب کرده و باعث پديد آمدن تمدن هاي بشري شده است. آثار تمدني کرانه‌هاي کشف رود و غارهاي مسکوني اطراف قاين گواهي بر اين امر است.
مهم‌ترين جاذبه‌هاي طبيعي اين خطه، جنگل هاي سرسبز در شمال و درياي نيلگون عمان در جنوب است. چشمه‌هاي آب گرم و آب معدني در بخش‌هاي مختلف شرق کشور و همچنين غارها، چشمه‌ها و رودخانه‌هاي دايمي که در دشت هاي پهناور شرق جاري هستند از ديگر جاذبه‌هايي است که نظر هر بيننده‌اي را به سوي خود جلب مي‌کنند.
کوه‌ها و دره‌هاي هزار مسجد و قله‌هاي بينالود، تفتان و بزمان که سر به فلک ساييده‌اند، در زير پاي کوهنوردان و صخره نوردان کرنش کرده و پذيراي ورزشکاران سراسر ايران زمين هستند.
به رغم ناملايمات طبيعت و بروز حوادث مختلف طبيعي از قبيل طوفان، سيل و زلزله، شور اميد و زندگي در بين مردمان اين خطه همچنان پايدار و نشاط آفرين است. وجود آثار تاريخي متعدد در نقاط مختلف که در جهت همزيستي با طبيعت ساخته شده، نشان از اين اميد و مبارزه دارد. قنات که اختراع و ابتکار ايرانيان هوشمند است در مناطق مختلف باعث رونق و آباداني کوير شرقي ايران زمين شده است. قنات قصبه گناباد، قنات بلده فردوس و قنات فتح آباد در بشرويه از شاهکارهاي مهندسي قنات در ايران است که هر سه در شرق کشور ايجاد شده‌اند.
فناوري سازه‌هاي آبي منحصر به فرد که نشان از بلوغ مهندسي و علمي مردمان اين سرزمين است از شمال تا جنوب شرق کشور خود نمايي مي‌کنند. اولين سد دو قوسي جهان در طبس و در دوره ساسانيان بر مسير رودخانه دايمي کُريت ساخته شد که در دهه‌هاي اخير الگوي ساخت بزرگ‌ترين سدها در سراسر جهان شده است. پل های آب بر يا انتقالي که بر مسير قنات‌ها ساخته شده‌اند نيز نمونه‌اي از مهندسي منحصر به فرد در اين زمينه است. از نمونه پل‌هاي آب بر مي توان به پل تِرناو در بشرويه اشاره کرد که متعلق به دوره ساسانيان بوده و تا چند دهه پيش استفاده مي‌شده است. سدهاي باستاني سيستان که براي مهار آب‌هاي خروشان هيرمند بر مسير اين رودخانه پر تلاطم ساخته شده‌اند نيز از شاهکارهاي سدسازي شرق کشور هستند.
از ديگر سازه‌هاي آبي مي توان به آسياب‌ها اشاره کرد که با مهار و آزادسازي انرژي پنهان آب، رونق زندگي را در اين منطقه بر پا داشته‌اند. آسياب‌ها هنوز در شهرهاي بشرويه، سرايان و خوسف فعالند و بخشي از قوت مردم اين سرزمين را تامين مي‌کنند.
بادهاي 120 روزه و طوفان‌هاي سهمگين که در شرق کشور مي‌وزند را شايد معضلي براي زندگي در بخش‌هاي مرکزي شرق کشور به شمار آورند. اما مردمان سخت کوش و هوشمند اين ديار آن رانيز مهار کرده و به خدمت در آورده‌اند. آسبادهاي سيستان، نهبندان و نشتيفان خواف نشانه‌هايي از تعظيم باد در برابر علم و عمل اين مردمان است.
وقتي از کوير سخن به ميان مي‌آيد، ياد حرکت شن‌هاي روان و گرماي طاقت فرساي آن تن آدم را به لرزه در مي‌آورد. اما به يمن وجود فناوري ساخت قنات و سخت کوشي مردان اين ديار، آب به سوي اين کوير جريان يافت و باعث پديد آمدن بي‌نظيرترين باغ‌هاي ايراني در سرزمين نيمه بياباني شرق ايران شد. باغ هاي اکبريه، رحيم آباد، بهلگرد، شوکت آباد، اميرآباد، بهارستان، کلاه فرنگي و بيش از 20 باغ ايراني ديگر، هر کدام يادآور بهشتي در دل بيابان هستند. اين باغ‌ها در شهر بيرجند و اطراف آن ساخته شده‌اند و نمونه‌هايي از آن در شهرهاي طبس، فردوس، بشرويه و قاين نيز ديده مي‌شود. سنت باغ‌سازي ايراني از دوره هخامنشي شروع شده و تا اواخر دوره پهلوي نيز از اين هنر بهره جسته‌اند.
خاک عنصريست که با زندگي و اعتقادات مردم اين سرزمين عجين شده است. هم قوت و غذاي خود را و هم سرپناه خود را از خاک گرفته‌اند. بزرگ‌ترين و زيباترين مجموعه‌هاي خشتي را مي توان در شرق ايران به نظاره نشست. قلعه بلقيس در اسفراين، ارگ کلاه فرنگي در بيرجند، شهر خشتي بشرويه، کوه خواجه در سيستان و قلعه بمپور (نمونه‌اي کوچک از ارگ بم) در بلوچستان نمونه‌هايي منحصر به فرد از کاربرد خشت در معماري بومي منطقه است. اينها نشاني از نبوغ و تبحر معماران شرقي است که در خلق اين آثار بروز کرده‌اند.
چگونه مي توان از دهانه غلامان و شهر سوخته سخن نگفت وقتي که پيشرفت‌هاي علمي معماري و پزشکي در آنها زبانزد دانشمندان ايراني و غيرايراني شده است. ساخت مجموعه‌اي خشتي در کرانه رودخانه‌اي پر آب، خروشان و طغيان‌گر و بر روي زميني که آب‌هاي زير سطحي در بالاترين حد آن قرار دارد و استوار کردن جرزهاي ضخيم خشتي بر روي ستون‌هاي باريک سفالي با پيشرفته‌ترين تکنيک‌هاي مهندسي امروزي قابل مقايسه و برابري است. بلندترين بناي خشتي جهان با بيش از 35 متر ارتفاع به نام قلعه سب در سراوان را بايد به اين گنجينه ارزشمند و افتخارات معماري افزود.
کشف نخستين شي که با عنوان چشم مصنوعي شناخته مي‌شود و همچنين جراحي جمجمه در شهر سوخته سيستان، پيشرفت‌هاي پزشکي است که در شرق ايران زمين و در هزاره‌هاي قبل از ميلاد رخ داده و باعث غرور ملي و سربلندي ايرانيان شده است.
شرقيان ايران، مدافعان مرزهاي شرقي سرزمين کهن ايران بوده‌اند. تاخت و تازهاي اقوام بيگانه بي‌فرهنگ نيز نتوانست فرهنگ اين قوم را ازميان بردارد. قلعه‌هايي بر فراز کوه‌هاي سر به فلک کشيده قهستان ساخته و دانشمندان و مردمان غيور خود را در آنها محفوظ داشته‌اند. بزرگ‌ترين قلاع سنگي در سراسر اين منطقه قابل رويت است. قله کوه قاين، قلعه کل حسن صباح، قلاع دختر بشرويه و فردوس و زابل از مهم‌ترين قلعه‌هاي سنگي اين ديار هستند. اما در اين بين قلعه شاه دژ نهبندان، خلقتي متفاوت دارد. قلعه‌اي دفاعي با حدود 18 هکتار مساحت که کاملا با سنگ لاشه و به صورت خشکه چين اجرا شده است، نمونه‌اي بي‌نظير از تکنيک‌هاي مهندسي و معماري اين ديار است.
باز گرديم به طبيعت زيباي سرزمين شرقي ايران و از گل فشان‌هاي چابهار بگوييم. جايي که به جاي آتش، گل از زمين مي‌جوشد. از تپه نمکي گشت در سراوان و از درياچه ليپار با آب‌هاي صورتي رنگش در چابهار. از هواي هميشه بهار چابهار که بگذريم، جنگل‌هاي حرا و ساحل صخره‌اي و زيباي درياي عمان، چشم نوازترين مناظر در جنوب اين ديار کهن است. گرم‌ترين نقطه زمين با دمايي بيش از 75 درجه سانتيگراد و کلوت‌هايي که مانند دژي استوار، کوير شهداد را در بر گرفته‌اند، انسان را به سمت خود مي‌خواند تا قدرت خالق را به او گوشزد کند. اين منطقه که در غرب نهبندان واقع شده به سرزمين گندم بريان مشهور است. گفتيم از تمدن و گفتيم از طبيعت شرق ايران هر چند که يک از هزار بود. اما اين سرزمين را مردماني زنده نگه داشته‌اند که به سخت کوشي و مهرباني و غيرت زبانزد شده‌اند. مردماني که زبان پارسي را قدرت بخشيده و اولين سروده‌هاي پارسي را بر زبان قلم جاري کرده‌اند. پهلواناني پرورانده‌اند که ايران زمين را از گزند تورانيان ناپاک و نامهربان در امان نگه داشته‌اند. مردماني که ولايت مداري آنان سرزمينشان را به پايتخت مذهبي ايران بدل کرد. حرم مطهر رضوي را چون نگيني بر تارک سرزمين خود استوار کرده و با جان و دل پذيراي زایران هشتمين اختر از آسمان تابناک ولايت و امامت شده‌اند و اين افتخار نصيبشان شد که قطعه‌اي از بهشت در سرزمينشان نمايان شود.
آري مردمان اين ديار به ميهمان نوازي شهره عالمند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.