|

چالش‌های زمین شناختی تونل بهشت آباد

دکتر سید نعیم امامی .عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی

طرح‌هاي انتقال آب بين حوضه‌اي به دليل تغيير در رژيم طبيعي دو حوضه مبدا و مقصد از اهميت و حساسيت بالاتري نسبت به ساير طرح‌هاي آبي برخوردارند و تجارب مثبت و منفي زيادي در سطح كشور و دنيا در مورد اينگونه طرح‌ها وجود دارد. آنچه مهم است رعايت قوانين و ضوابط در تصميم‌گيري در مورد اين طرح‌ها مي‌باشد تا خسارات آن‌ها به حداقل و مزاياي آن‌ها به حداكثر برسد. طرح انتقال آب رودخانه بهشت‌آباد به فلات مركزي ايران ازجمله طرح‌هاي چالش برانگيزي است كه به لحاظ ابعاد و به ويژه طول ۶۵ كيلومتري تونل انتقال، در سال‌هاي اخير منشاء چالش‌هاي جدي متخصصين و سياست‌گزاران بخش آب شده است. در اين رهگذر و در فراسوي مباحث اقتصادي، اجتماعي و سياسي مطروحه در خصوص اين پروژه‏‏، كمتر به مباحث فني - اجرايي و به ویژه معضلات زمين‌شناختي اين طرح پرداخته شده است.
بررسی‌های زمین‌شناسی صورت گرفته و مطالعه گزارشات ارایه شده توسط مشاور پروژه انتقال آب بهشت‌آباد به فلات مرکزی نشان دهنده وجود چالش‌های مهمی فراروی این پروژه ملی است که اجرای آن را با مشخصات و شرایط کنونی غیر ممکن می‌سازد. فارغ از مشكلات و تبعات اقتصادي - اجتماعي مترتب بر پروژه انتقال آب بهشت‌آباد به فلات مركزي كه عمدتاً متوجه حوضه مبداء در استان چهارمحال وبختياري خواهد بود، در اين نوشتار تلاش شده تا از زاويه‌اي فني به چالش‌هاي زمين‌شناختي پيرامون اين پروژه ملي پرداخته شود. بدون ترديد اگر تصميم سازان و تصميم‌گيرندگان چنين پروژه‌هايي بتوانند به شیوه‌های مختلف براي جبران و كنترل آثار اقتصادي - اجتماعي وعده و وعيد بدهند، قطعاً از تهديدات طبيعي و زمين‌شناختي نمي‌توانند با سهل‌انگاري عبور كنند. مهم‌ترین چالش فنی پیش روی پروژه‏، عدم قطعيت‌هاي موجود در مسير پيشنهادي تونل آب‌بر مي‌باشد. عبور اين سازه از مرز دو پهنه ساختاري مهم كشور شامل پهنه زاگرس مرتفع يا زاگرس خرد شده و پهنه سنندج - سيرجان و وجود حداقل ۲۴ گسل مهم و تاثيرگذار بر عمليات حفاري، امكان پيشروي را تا مرز غيرممكن دشوار مي‌سازد. استفاده از فناوري‌هاي نوين همچون دستگاه TBM نيز نمي‌تواند پاسخي بر پيچيدگي‌هاي زمين‌شناسي اين منطقه باشد چرا كه تجربيات فراواني از عدم كارايي اين دستگاه‌ها در نقاط مختلف دنيا و از جمله در كشور و به ويژه در استان چهارمحال بختياري (تونل سوم كوهرنگ) وجود دارد كه هر تصميم‌ساز عاقلي را به بازنگري و حذف تونل ترغيب خواهد نمود. كارستيفيكاسيون گسترده در سنگ‌هاي مسير تونل از يكسو حفاري را با مشكلات عديده روبرو خواهد ساخت به گونه‌اي كه زمان اجراي پروژه را تا چهار برابر زمان پيش‌بيني شده به تعويق خواهد انداخت و از طرف ديگر منجر به برهم خوردن تعادل هيدروژئولوژيكي سفره‌هاي كارستي و حتي آبرفتي شرق و شمال استان خواهد شد. مناطقي كه حفاري و زهكشي آب به سمت تونل و دسترس‌ها باعث ايجاد ارتباط هيدروليكي با منابع آب شده و موجب آسيب‌رساني جدي به منابع آب منطقه ميشود عبارتند از: مناطقي كه بين آبخوان در سطح و آبخوان در تراز تونل امكان ارتباط هيدروليكي وجود دارد مانند ارتباط هيدروليكي آبخوان دشت شلمزار با آبخوان‌هاي كنگلومراي بختياري (كيلومتر ۱۲ تا ۱۷ تونل) مناطقي كه منابع آب و محور تونل دريك آبخوان قرار گرفته‌اند مانند چشمه سلم، پل تلفريك و چشمه آب شرب روستاي سلم در آبخوان آسماري از كيلومتر ۵تا۹، چشمه وقت و ساعت و لري در آبخوان آهك‌هاي اربيتولين‌دار ارتفاعات جهان‌بين از كيلومتر ۱۹تا ۲۲ و چاه آب فرخ‌شهر در آبخوان آهك‌هاي كرتاسه از كيلومتر ۴۵ تا ۴۷، مناطقي كه عوامل تكتونيكي به خصوص گسل‌ها باعث ايجاد ارتباط هيدروليكي ميشود مانند ايجاد ارتباط هيدروليكي توسط گسل خراجي و تاثير بر منابع دشت شهركرد و محدوده شمس‌آباد.
بدين ترتيب وقوع مسایل ناشي از تعارضات اجتماعي كه حاصل خشك شدن منابع آبي منطقه مي‌باشد اولين نتيجه اجراي پروژه با ابعاد و اجزاي كنوني است. براين اساس پيشنهاد مي‌شود كه ضمن ارجاع مطالعات به مشاوري که مورد توافق همه ذينفعان مقصد و مبداء‏ باشد، مطالعات مهندسي ارزش در خصوص پروژه، بدون اغماض و فوت وقت انجام پذيرد. بدون ترديد حتي اگر وضعيت ناهنجار منابع آب در فلات مركزي مسوولان را وادار به اتخاذ تصميم براي چنين انتقالي بکند‏ روش‌هاي جايگزين تونل فعلي وجود خواهد داشت كه فاقد تبعات مخرب طرح فعلي باشد.
طرح‌هاي انتقال آب بين حوضه‌اي به دليل تغيير در رژيم طبيعي دو حوضه مبدا و مقصد از اهميت و حساسيت بالاتري نسبت به ساير طرح‌هاي آبي برخوردارند و تجارب مثبت و منفي زيادي در سطح كشور و دنيا در مورد اينگونه طرح‌ها وجود دارد. آنچه مهم است رعايت قوانين و ضوابط در تصميم‌گيري در مورد اين طرح‌ها مي‌باشد تا خسارات آن‌ها به حداقل و مزاياي آن‌ها به حداكثر برسد. طرح انتقال آب رودخانه بهشت‌آباد به فلات مركزي ايران ازجمله طرح‌هاي چالش برانگيزي است كه به لحاظ ابعاد و به ويژه طول ۶۵ كيلومتري تونل انتقال، در سال‌هاي اخير منشاء چالش‌هاي جدي متخصصين و سياست‌گزاران بخش آب شده است. در اين رهگذر و در فراسوي مباحث اقتصادي، اجتماعي و سياسي مطروحه در خصوص اين پروژه‏‏، كمتر به مباحث فني - اجرايي و به ویژه معضلات زمين‌شناختي اين طرح پرداخته شده است.
بررسی‌های زمین‌شناسی صورت گرفته و مطالعه گزارشات ارایه شده توسط مشاور پروژه انتقال آب بهشت‌آباد به فلات مرکزی نشان دهنده وجود چالش‌های مهمی فراروی این پروژه ملی است که اجرای آن را با مشخصات و شرایط کنونی غیر ممکن می‌سازد. فارغ از مشكلات و تبعات اقتصادي - اجتماعي مترتب بر پروژه انتقال آب بهشت‌آباد به فلات مركزي كه عمدتاً متوجه حوضه مبداء در استان چهارمحال وبختياري خواهد بود، در اين نوشتار تلاش شده تا از زاويه‌اي فني به چالش‌هاي زمين‌شناختي پيرامون اين پروژه ملي پرداخته شود. بدون ترديد اگر تصميم سازان و تصميم‌گيرندگان چنين پروژه‌هايي بتوانند به شیوه‌های مختلف براي جبران و كنترل آثار اقتصادي - اجتماعي وعده و وعيد بدهند، قطعاً از تهديدات طبيعي و زمين‌شناختي نمي‌توانند با سهل‌انگاري عبور كنند. مهم‌ترین چالش فنی پیش روی پروژه‏، عدم قطعيت‌هاي موجود در مسير پيشنهادي تونل آب‌بر مي‌باشد. عبور اين سازه از مرز دو پهنه ساختاري مهم كشور شامل پهنه زاگرس مرتفع يا زاگرس خرد شده و پهنه سنندج - سيرجان و وجود حداقل ۲۴ گسل مهم و تاثيرگذار بر عمليات حفاري، امكان پيشروي را تا مرز غيرممكن دشوار مي‌سازد. استفاده از فناوري‌هاي نوين همچون دستگاه TBM نيز نمي‌تواند پاسخي بر پيچيدگي‌هاي زمين‌شناسي اين منطقه باشد چرا كه تجربيات فراواني از عدم كارايي اين دستگاه‌ها در نقاط مختلف دنيا و از جمله در كشور و به ويژه در استان چهارمحال بختياري (تونل سوم كوهرنگ) وجود دارد كه هر تصميم‌ساز عاقلي را به بازنگري و حذف تونل ترغيب خواهد نمود. كارستيفيكاسيون گسترده در سنگ‌هاي مسير تونل از يكسو حفاري را با مشكلات عديده روبرو خواهد ساخت به گونه‌اي كه زمان اجراي پروژه را تا چهار برابر زمان پيش‌بيني شده به تعويق خواهد انداخت و از طرف ديگر منجر به برهم خوردن تعادل هيدروژئولوژيكي سفره‌هاي كارستي و حتي آبرفتي شرق و شمال استان خواهد شد. مناطقي كه حفاري و زهكشي آب به سمت تونل و دسترس‌ها باعث ايجاد ارتباط هيدروليكي با منابع آب شده و موجب آسيب‌رساني جدي به منابع آب منطقه ميشود عبارتند از: مناطقي كه بين آبخوان در سطح و آبخوان در تراز تونل امكان ارتباط هيدروليكي وجود دارد مانند ارتباط هيدروليكي آبخوان دشت شلمزار با آبخوان‌هاي كنگلومراي بختياري (كيلومتر ۱۲ تا ۱۷ تونل) مناطقي كه منابع آب و محور تونل دريك آبخوان قرار گرفته‌اند مانند چشمه سلم، پل تلفريك و چشمه آب شرب روستاي سلم در آبخوان آسماري از كيلومتر ۵تا۹، چشمه وقت و ساعت و لري در آبخوان آهك‌هاي اربيتولين‌دار ارتفاعات جهان‌بين از كيلومتر ۱۹تا ۲۲ و چاه آب فرخ‌شهر در آبخوان آهك‌هاي كرتاسه از كيلومتر ۴۵ تا ۴۷، مناطقي كه عوامل تكتونيكي به خصوص گسل‌ها باعث ايجاد ارتباط هيدروليكي ميشود مانند ايجاد ارتباط هيدروليكي توسط گسل خراجي و تاثير بر منابع دشت شهركرد و محدوده شمس‌آباد.
بدين ترتيب وقوع مسایل ناشي از تعارضات اجتماعي كه حاصل خشك شدن منابع آبي منطقه مي‌باشد اولين نتيجه اجراي پروژه با ابعاد و اجزاي كنوني است. براين اساس پيشنهاد مي‌شود كه ضمن ارجاع مطالعات به مشاوري که مورد توافق همه ذينفعان مقصد و مبداء‏ باشد، مطالعات مهندسي ارزش در خصوص پروژه، بدون اغماض و فوت وقت انجام پذيرد. بدون ترديد حتي اگر وضعيت ناهنجار منابع آب در فلات مركزي مسوولان را وادار به اتخاذ تصميم براي چنين انتقالي بکند‏ روش‌هاي جايگزين تونل فعلي وجود خواهد داشت كه فاقد تبعات مخرب طرح فعلي باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.