تاملاتی در باب تسخیر سفارت آمریکا
شمسالدین وهابی . از دانشجویان مسلمان پیرو خط امام
1 اندیشه امری سیال است و در سطح فرد یا جامعه باقی نمیماند. یک اندیشه در صورت داشتن عمق و ظرفیت میتواند همه مرزهای جهانی را درنوردد و به یک مفهوم عام بدل شود. مبارزه با امپریالیسم که به لحاظ معنوی تفسیر لنینی مارکسیسستها از جهان سرمایهداری بود نهتنها در دو دهه پیش از انقلاب اسلامی سال 57 بلکه در دهههای قبل نیز به صورت گوناگون مطرح بوده است. با این حال باید تاکید کنم که مبارزه برای عدالت و آزادی در چنین ظرفهایی محدود نمیشود و به چندین سده پیش برمیگردد. تعابیری چون حق وباطل از مفاهیم مذهبی ما به دست آمده است. در هر دوره حق و باطل شاخصهایی پیدا میکند که در دوره مورد اشاره شما به سبب تغییرات در معادلات جهانی، به ویژه بعد از جنگ جهانی دوم به سبب جابهجایی نفتی دو کشور استعمارگر روز یعنی انگلیس و آمریکا نوک پیکان حمله به سمت آمریکا نشانه رفته بود.
2 اشغال سفارت آمریکا، موضوعی است که باید از زوایای مختلفی به آن نگریست. این حرکت، تفسیر جنبش دانشجویی صرف نبود. در عین حال در آن مقطع، جنبش دانشجویی با تشکیلاتی متحد، منطبق بر نیازهای اجتماعی - سیاسی جامعه با تمایلات جهانی بود. زخم 28 مرداد و سرنگونی دولت مرحوم مصدق و استقرار حکومت 35ساله کودتا با محوریت ایالات متحده هنوز تازه بود و با توجه به اقدامات مشابه آمریکا در شیلی و سرنگونی دولت مردمی سالواتور آلنده، بسیاری از بخشهای جامعه از جمله عمده طیف روشنفکری نیز از تکرار چنین اقداماتی واهمه داشتند. همه نیز بیشترین خطر را از جانب واشنگتن و شبکه ارتباطی آن در ایران احساس میکردند. تصمیم به تسخیر سفارت، امری جمعی بود و با توجه به فاصله گرفتن از آن دوران در حال حاضر جزییات ماجرا کمتر در ذهن من باقی مانده است با این حال در این مجال به نظر میرسد که مناسب باشد به مساله جنبش متحد دانشجویی در آن دوران اشاره کنم. جریان دانشجویی در آن زمان به معنای کامل کلمه، «جنبش» بود. به این معنی که از سویی نماینده بخش گستردهای از جامعه دانشجویی سراسر کشور بود و از سوی دیگر منطبق بر نیازهای سیاسی و اجتماعی جامعه، عمل میکرد و تلاش داشت تا خواست عمومی در تحلیلها و تصمیمات آن، لحاظ شود. در کنار این موضوع در بخش جهانی نیز مانند بسیاری دیگر از جنبشهای دانشجویی سراسر جهان خوی ضدامپریالیستی داشت. مبارزه با ایالات متحده و واهمه از توطئه این کشور علیه انقلاب نوپای ایران، در بخشهای مهمی از جامعه آن روز به خواستی همگانی بدل شده بود و جوانان جنبش به این خواست همگانی پاسخ دادند. اگرچه ممکن است گفته شود در 22بهمن 57، امکان حمله به سفارت به شکل مناسبتری فراهم بود پس چرا این اتفاق رخ نداد و چندین ماه بعد، دانشجویان دست به چنین اقدامی زدند؟ شاید بهتر باشد برای ترسیم بهتر فضای آن مقطع، به این نکته کلیدی توجه شود که در ابتدای انقلاب، هدف ملت ساقط کردن رژیمی بود که وابستگی آن به ایالات متحده به ویژه پس از 28 مرداد کاملا هویدا بود. در نتیجه مهمترین هدف، سرنگونی شاه بود و بقیه اهداف ذیل آن تعریف میشد. بنابراین در آن روز همه پتانسیل برای حمله به نظام سلطنتی خرج شد و توجه به اهداف دیگر، کمتر امکان بررسی داشت. به بیان دیگر هیچکس در22 بهمن پیروزی انقلاب را مترادف با اعلام جنگ با نظام سلطه نمیدید. اصولا هدف انقلاب یا حتی داعیه آن مبارزه و جنگ با آمریکا و امپریالیسم جهانی نبود. جنبش دانشجویی نیز آن زمان به فکر اشغال سفارت نبود. زمانی که نگرانی از توطئههای آمریکا در جامعه مستولی و برخورد با آن به یک خواست عمومی بدل شد دانشجویان پیرو خط امام در پاسخ به این خواست جامعه، سفارت آمریکا را تسخیر کردند.
3 اینکه نظر مردم چگونه به جنبش دانشجویی انتقال مییافت امر دشواری نیست و ما توهم نمایندگی مردم را نداشتیم. به طور معمول، در همه ادوار، ملتها دوست دارند که مناسبات قدرتهای جهانی که عمدتا ناعادلانه و به نفع کشورهای قدرتمند است تغییر جهت داده و بر پایه احترام متقابل و عدم دخالت در امور داخلی کشورها به سمت عدالت حرکت کند. در 13آبان، سه مولفه جنبش دانشجویی، جامعه و رهبری با هم انطباق و همپوشانی پیدا کردند. همین امر باعث تداوم 444 روز حرکت در این حوزه شد. اگر این حرکت مورد اقبال عمومی ملت قرار نمیگرفت و حضرت امام از آن حمایت نمیکردند به حرکتی کوتاهمدت و کم اثر بدل میشد. دانشجویان در ابتدا تنها برای اعتراضی دو، سه روزه به سفارت حمله کردند اما پس از حضور مردم در صحنه و حمایت امام، این مردم بودند که این جریان را راهبری کردند. به هر حال مقتضیات زمان و واکنشها به این اتفاق در کنار یافتههای دانشجویان، حرکت را وارد فاز تازهای کرد. در 13 آبان 58، پاسخ به جنایات آمریکا اصلا مطرح نبود. خواست دانشجویان این مساله بود که در ایران، انقلابی مردمی علیه یک دیکتاتور صورت بگیرد؛ دیکتاتوری که در پرونده وی، جنایتها و خیانتهای فراوانی ثبت شده است. دانشجویان به پناهدادن ایالات متحده به محمدرضا پهلوی اعتراض و تقاضا داشتند وی را برای محاکمه در یک دادگاه ملی به ایران تسلیم کند.
4 شاید این تصور امروز وجود داشته باشد که آیا دانشجویان پیرو خط امام توقع داشتند که با این حرکت، یک قدرت جهانی در برابر اقدام آنها منفعلانه برخورد کند و رفتار خود را اصلاح کند؟ فکر میکنم اگر بدون توجه به شرایط آن زمان به بحث بپردازیم وارد نوعی جدل شویم. به نظر من باید رویداد 13 آبان و تبعات آن را فارغ از مسایل احساسی به صورت علمی مورد بررسی قرار دهیم، آنگاه شاید بتوان با دیدی منطقیتر به این حوادث پرداخت. مخالفان آن اقدام و افرادی که تسخیر سفارت را سبب خصومت میان دو کشور و تبعات آن تا امروز میدانند، باید واقعه 13 آبان را یکبار دیگر مرور کنند. بخشی از دانشجویان که نه مسوولیتی در این مملکت و نه نقشی در بخشهای تصمیمگیری کشور داشتند و تنها مورد وثوق بعضی از رهبران انقلاب بودند و با متوسط سنی معمول دانشجویان تصمیم گرفتند که اعتراض خود را به صورت حمله به سفارت آمریکا نشان دهند. اصلا هم معلوم نبود که این اقدام چه تبعاتی خواهد داشت. ممکن بود که دانشجویان را بازداشت کنند یا برخوردهای دیگری با آنها انجام گیرد. هیچگونه حمایت یا چراغ سبزی در کار نبود. پیشنهاد میکنم در این زمینه کار تحقیقی انجام شود. اگر از من که در آن موقع حضور داشتم میپرسید میگویم کسی خبر نداشت یا اینکه میخواهید بگویید ما دروغ میگوییم. آیتالله موسوی خویینیها به ما گفتند که اگر پیش از روی دادن این اتفاق به امام خبر دهیم ممکن است امام در برابر آن مخالفت کنند اما در صورت وقوع شاید به این صورت عمل نکنند. حالا که اتفاقات روی داده است اینگونه تحلیل میکنید. اگر امام با اقدام دانشجویان مخالفت میکرد آیا دانشجویان حتی به فرض تمایل خود میتوانستند بدون اقبال مردمی در سفارت باقی بمانند. اگر به ما اعتماد دارید ما میگوییم دانشجویان بدون هماهنگی با بقیه نهادهای حاکمیتی دست به این اقدام زدند. اما اگر به استنباط صرف روی آوریم به بسیاری از ادعاهای پوچ در این زمینه میرسیم. تا جایی که یک مجتهد از نوادر دوران و از چهرههای مورد وثوق امام خمینی یعنی آیتالله موسوی خویینیها را آموزش دیده کوبا و عامل کمونیسم و شوروی معرفی کنند در حالی که ایشان هیچگاه در این کشورها نبوده و تحصیل نکرده است. با این حال معتقدم که در رویدادها کاملترین روایتها از خالقان آن بیان میشود. باز هم تاکید میکنم که دانشجویان در این مورد کاملا مستقل عمل کردند. مبارزه با ظلم مورد توجه امام و مردم بود. یکی از دغدغههای اصلی دانشجویان نیز همین امر بود. نماد ظلم در آن دوره نیز ایالات متحده بود: پس طبیعی به نظر میرسید که مردم و دانشجویان مبارزات خود را به سمت آمریکا متمایل کنند.
با این حال مورد اعتماد بودن دانشجویان نیز برای رهبران انقلاب بسیار مهم بود. به نظر من در اینجا نقش موثر و غیرقابل انکار آیتالله موسویخویینیها بیش از همه به چشم میخورد. ایشان با معرفی درست دانشجویان به امام خمینی زمینه اعتماد رهبری به جنبش دانشجویی را فراهم کردند. با این حال استقبال گسترده مردم از این اقدام را نمیتوان از یاد برد. شاید اگر مردم دانشجویان را اینگونه مورد حمایت قرار نمیدادند رهبر انقلاب نیز در این راه استوارتر نمیشدند.
5-هنگامی که تیم دولت شهید رجایی به سرپرستی بهزاد نبوی با وارن کریستوفر نماینده آمریکا مذاکره کرد، این مساله با پذیرش در میان دانشجویان مواجه شد. در واقع دانشجویان پس از روزهای ابتدایی اشغال سفارت منتظر شدند که نخستین مجلس شورای اسلامی تشکیل شود سپس تصمیم و سرنوشت را به نمایندگان ملت سپردند. دانشجویان به نظر مردم اطمینان داشتند و خود را موظف به اجرای آن میدانستند. در واقع دانشجویان مسلمان پیرو خط امام هیچگاه چیزی برای خود نمیخواستند. خواسته اغلب آنها این بود که در دوران جنگ که به حضورشان در جبهه و سایر نهادهایی تامینکننده امنیت یا بخشهای عمرانی نیاز بود، بیهیچ مضایقهای حضور یابند. در دوران سازندگی، تلاش کردند فرصتهای مطالعاتی از دست رفته را پیگیری کنند و در دوران اصلاحات، از کنشگران این اتفاق و فعالیتهای آن بودند و در دوران دولتهای نهم و دهم، به حاشیه رانده شدند. معمولا گفته میشود که هر انقلاب، ریزشهایی خواهد داشت. در هر کلاسی معمولا بخشی از دانشآموزان نمره کافی به دست نمیآورند. نرم مردودیهای یک کلاس حدود 20 درصد است. اگر کلاسی 80 درصد ریزش داشته باشد آنگاه نباید در نوع تدریس تامل کرد؟ فراوانی چهرههای تاثیرگذار در حاشیه کشور بسیار پرسشبرانگیز است. این پرسش ما نیز هست. چه کسانی سبب شدهاند که افراد موثر نظام را چنین هتک کنند. موسوی خویینیها بیرق وحدت امام، مردم و دانشجویان در 13 آبان بود. طبق آموزههای دینی تکریم بزرگان از امور مهم است. اینها نشان از تفاوتهایی است که برخی مایل بوده و هستند که در اصل حرکت انقلاب و اصول آن پدید آورند و نباید در مقابل آن سکوت کرد.
2 اشغال سفارت آمریکا، موضوعی است که باید از زوایای مختلفی به آن نگریست. این حرکت، تفسیر جنبش دانشجویی صرف نبود. در عین حال در آن مقطع، جنبش دانشجویی با تشکیلاتی متحد، منطبق بر نیازهای اجتماعی - سیاسی جامعه با تمایلات جهانی بود. زخم 28 مرداد و سرنگونی دولت مرحوم مصدق و استقرار حکومت 35ساله کودتا با محوریت ایالات متحده هنوز تازه بود و با توجه به اقدامات مشابه آمریکا در شیلی و سرنگونی دولت مردمی سالواتور آلنده، بسیاری از بخشهای جامعه از جمله عمده طیف روشنفکری نیز از تکرار چنین اقداماتی واهمه داشتند. همه نیز بیشترین خطر را از جانب واشنگتن و شبکه ارتباطی آن در ایران احساس میکردند. تصمیم به تسخیر سفارت، امری جمعی بود و با توجه به فاصله گرفتن از آن دوران در حال حاضر جزییات ماجرا کمتر در ذهن من باقی مانده است با این حال در این مجال به نظر میرسد که مناسب باشد به مساله جنبش متحد دانشجویی در آن دوران اشاره کنم. جریان دانشجویی در آن زمان به معنای کامل کلمه، «جنبش» بود. به این معنی که از سویی نماینده بخش گستردهای از جامعه دانشجویی سراسر کشور بود و از سوی دیگر منطبق بر نیازهای سیاسی و اجتماعی جامعه، عمل میکرد و تلاش داشت تا خواست عمومی در تحلیلها و تصمیمات آن، لحاظ شود. در کنار این موضوع در بخش جهانی نیز مانند بسیاری دیگر از جنبشهای دانشجویی سراسر جهان خوی ضدامپریالیستی داشت. مبارزه با ایالات متحده و واهمه از توطئه این کشور علیه انقلاب نوپای ایران، در بخشهای مهمی از جامعه آن روز به خواستی همگانی بدل شده بود و جوانان جنبش به این خواست همگانی پاسخ دادند. اگرچه ممکن است گفته شود در 22بهمن 57، امکان حمله به سفارت به شکل مناسبتری فراهم بود پس چرا این اتفاق رخ نداد و چندین ماه بعد، دانشجویان دست به چنین اقدامی زدند؟ شاید بهتر باشد برای ترسیم بهتر فضای آن مقطع، به این نکته کلیدی توجه شود که در ابتدای انقلاب، هدف ملت ساقط کردن رژیمی بود که وابستگی آن به ایالات متحده به ویژه پس از 28 مرداد کاملا هویدا بود. در نتیجه مهمترین هدف، سرنگونی شاه بود و بقیه اهداف ذیل آن تعریف میشد. بنابراین در آن روز همه پتانسیل برای حمله به نظام سلطنتی خرج شد و توجه به اهداف دیگر، کمتر امکان بررسی داشت. به بیان دیگر هیچکس در22 بهمن پیروزی انقلاب را مترادف با اعلام جنگ با نظام سلطه نمیدید. اصولا هدف انقلاب یا حتی داعیه آن مبارزه و جنگ با آمریکا و امپریالیسم جهانی نبود. جنبش دانشجویی نیز آن زمان به فکر اشغال سفارت نبود. زمانی که نگرانی از توطئههای آمریکا در جامعه مستولی و برخورد با آن به یک خواست عمومی بدل شد دانشجویان پیرو خط امام در پاسخ به این خواست جامعه، سفارت آمریکا را تسخیر کردند.
3 اینکه نظر مردم چگونه به جنبش دانشجویی انتقال مییافت امر دشواری نیست و ما توهم نمایندگی مردم را نداشتیم. به طور معمول، در همه ادوار، ملتها دوست دارند که مناسبات قدرتهای جهانی که عمدتا ناعادلانه و به نفع کشورهای قدرتمند است تغییر جهت داده و بر پایه احترام متقابل و عدم دخالت در امور داخلی کشورها به سمت عدالت حرکت کند. در 13آبان، سه مولفه جنبش دانشجویی، جامعه و رهبری با هم انطباق و همپوشانی پیدا کردند. همین امر باعث تداوم 444 روز حرکت در این حوزه شد. اگر این حرکت مورد اقبال عمومی ملت قرار نمیگرفت و حضرت امام از آن حمایت نمیکردند به حرکتی کوتاهمدت و کم اثر بدل میشد. دانشجویان در ابتدا تنها برای اعتراضی دو، سه روزه به سفارت حمله کردند اما پس از حضور مردم در صحنه و حمایت امام، این مردم بودند که این جریان را راهبری کردند. به هر حال مقتضیات زمان و واکنشها به این اتفاق در کنار یافتههای دانشجویان، حرکت را وارد فاز تازهای کرد. در 13 آبان 58، پاسخ به جنایات آمریکا اصلا مطرح نبود. خواست دانشجویان این مساله بود که در ایران، انقلابی مردمی علیه یک دیکتاتور صورت بگیرد؛ دیکتاتوری که در پرونده وی، جنایتها و خیانتهای فراوانی ثبت شده است. دانشجویان به پناهدادن ایالات متحده به محمدرضا پهلوی اعتراض و تقاضا داشتند وی را برای محاکمه در یک دادگاه ملی به ایران تسلیم کند.
4 شاید این تصور امروز وجود داشته باشد که آیا دانشجویان پیرو خط امام توقع داشتند که با این حرکت، یک قدرت جهانی در برابر اقدام آنها منفعلانه برخورد کند و رفتار خود را اصلاح کند؟ فکر میکنم اگر بدون توجه به شرایط آن زمان به بحث بپردازیم وارد نوعی جدل شویم. به نظر من باید رویداد 13 آبان و تبعات آن را فارغ از مسایل احساسی به صورت علمی مورد بررسی قرار دهیم، آنگاه شاید بتوان با دیدی منطقیتر به این حوادث پرداخت. مخالفان آن اقدام و افرادی که تسخیر سفارت را سبب خصومت میان دو کشور و تبعات آن تا امروز میدانند، باید واقعه 13 آبان را یکبار دیگر مرور کنند. بخشی از دانشجویان که نه مسوولیتی در این مملکت و نه نقشی در بخشهای تصمیمگیری کشور داشتند و تنها مورد وثوق بعضی از رهبران انقلاب بودند و با متوسط سنی معمول دانشجویان تصمیم گرفتند که اعتراض خود را به صورت حمله به سفارت آمریکا نشان دهند. اصلا هم معلوم نبود که این اقدام چه تبعاتی خواهد داشت. ممکن بود که دانشجویان را بازداشت کنند یا برخوردهای دیگری با آنها انجام گیرد. هیچگونه حمایت یا چراغ سبزی در کار نبود. پیشنهاد میکنم در این زمینه کار تحقیقی انجام شود. اگر از من که در آن موقع حضور داشتم میپرسید میگویم کسی خبر نداشت یا اینکه میخواهید بگویید ما دروغ میگوییم. آیتالله موسوی خویینیها به ما گفتند که اگر پیش از روی دادن این اتفاق به امام خبر دهیم ممکن است امام در برابر آن مخالفت کنند اما در صورت وقوع شاید به این صورت عمل نکنند. حالا که اتفاقات روی داده است اینگونه تحلیل میکنید. اگر امام با اقدام دانشجویان مخالفت میکرد آیا دانشجویان حتی به فرض تمایل خود میتوانستند بدون اقبال مردمی در سفارت باقی بمانند. اگر به ما اعتماد دارید ما میگوییم دانشجویان بدون هماهنگی با بقیه نهادهای حاکمیتی دست به این اقدام زدند. اما اگر به استنباط صرف روی آوریم به بسیاری از ادعاهای پوچ در این زمینه میرسیم. تا جایی که یک مجتهد از نوادر دوران و از چهرههای مورد وثوق امام خمینی یعنی آیتالله موسوی خویینیها را آموزش دیده کوبا و عامل کمونیسم و شوروی معرفی کنند در حالی که ایشان هیچگاه در این کشورها نبوده و تحصیل نکرده است. با این حال معتقدم که در رویدادها کاملترین روایتها از خالقان آن بیان میشود. باز هم تاکید میکنم که دانشجویان در این مورد کاملا مستقل عمل کردند. مبارزه با ظلم مورد توجه امام و مردم بود. یکی از دغدغههای اصلی دانشجویان نیز همین امر بود. نماد ظلم در آن دوره نیز ایالات متحده بود: پس طبیعی به نظر میرسید که مردم و دانشجویان مبارزات خود را به سمت آمریکا متمایل کنند.
با این حال مورد اعتماد بودن دانشجویان نیز برای رهبران انقلاب بسیار مهم بود. به نظر من در اینجا نقش موثر و غیرقابل انکار آیتالله موسویخویینیها بیش از همه به چشم میخورد. ایشان با معرفی درست دانشجویان به امام خمینی زمینه اعتماد رهبری به جنبش دانشجویی را فراهم کردند. با این حال استقبال گسترده مردم از این اقدام را نمیتوان از یاد برد. شاید اگر مردم دانشجویان را اینگونه مورد حمایت قرار نمیدادند رهبر انقلاب نیز در این راه استوارتر نمیشدند.
5-هنگامی که تیم دولت شهید رجایی به سرپرستی بهزاد نبوی با وارن کریستوفر نماینده آمریکا مذاکره کرد، این مساله با پذیرش در میان دانشجویان مواجه شد. در واقع دانشجویان پس از روزهای ابتدایی اشغال سفارت منتظر شدند که نخستین مجلس شورای اسلامی تشکیل شود سپس تصمیم و سرنوشت را به نمایندگان ملت سپردند. دانشجویان به نظر مردم اطمینان داشتند و خود را موظف به اجرای آن میدانستند. در واقع دانشجویان مسلمان پیرو خط امام هیچگاه چیزی برای خود نمیخواستند. خواسته اغلب آنها این بود که در دوران جنگ که به حضورشان در جبهه و سایر نهادهایی تامینکننده امنیت یا بخشهای عمرانی نیاز بود، بیهیچ مضایقهای حضور یابند. در دوران سازندگی، تلاش کردند فرصتهای مطالعاتی از دست رفته را پیگیری کنند و در دوران اصلاحات، از کنشگران این اتفاق و فعالیتهای آن بودند و در دوران دولتهای نهم و دهم، به حاشیه رانده شدند. معمولا گفته میشود که هر انقلاب، ریزشهایی خواهد داشت. در هر کلاسی معمولا بخشی از دانشآموزان نمره کافی به دست نمیآورند. نرم مردودیهای یک کلاس حدود 20 درصد است. اگر کلاسی 80 درصد ریزش داشته باشد آنگاه نباید در نوع تدریس تامل کرد؟ فراوانی چهرههای تاثیرگذار در حاشیه کشور بسیار پرسشبرانگیز است. این پرسش ما نیز هست. چه کسانی سبب شدهاند که افراد موثر نظام را چنین هتک کنند. موسوی خویینیها بیرق وحدت امام، مردم و دانشجویان در 13 آبان بود. طبق آموزههای دینی تکریم بزرگان از امور مهم است. اینها نشان از تفاوتهایی است که برخی مایل بوده و هستند که در اصل حرکت انقلاب و اصول آن پدید آورند و نباید در مقابل آن سکوت کرد.
1 اندیشه امری سیال است و در سطح فرد یا جامعه باقی نمیماند. یک اندیشه در صورت داشتن عمق و ظرفیت میتواند همه مرزهای جهانی را درنوردد و به یک مفهوم عام بدل شود. مبارزه با امپریالیسم که به لحاظ معنوی تفسیر لنینی مارکسیسستها از جهان سرمایهداری بود نهتنها در دو دهه پیش از انقلاب اسلامی سال 57 بلکه در دهههای قبل نیز به صورت گوناگون مطرح بوده است. با این حال باید تاکید کنم که مبارزه برای عدالت و آزادی در چنین ظرفهایی محدود نمیشود و به چندین سده پیش برمیگردد. تعابیری چون حق وباطل از مفاهیم مذهبی ما به دست آمده است. در هر دوره حق و باطل شاخصهایی پیدا میکند که در دوره مورد اشاره شما به سبب تغییرات در معادلات جهانی، به ویژه بعد از جنگ جهانی دوم به سبب جابهجایی نفتی دو کشور استعمارگر روز یعنی انگلیس و آمریکا نوک پیکان حمله به سمت آمریکا نشانه رفته بود.
2 اشغال سفارت آمریکا، موضوعی است که باید از زوایای مختلفی به آن نگریست. این حرکت، تفسیر جنبش دانشجویی صرف نبود. در عین حال در آن مقطع، جنبش دانشجویی با تشکیلاتی متحد، منطبق بر نیازهای اجتماعی - سیاسی جامعه با تمایلات جهانی بود. زخم 28 مرداد و سرنگونی دولت مرحوم مصدق و استقرار حکومت 35ساله کودتا با محوریت ایالات متحده هنوز تازه بود و با توجه به اقدامات مشابه آمریکا در شیلی و سرنگونی دولت مردمی سالواتور آلنده، بسیاری از بخشهای جامعه از جمله عمده طیف روشنفکری نیز از تکرار چنین اقداماتی واهمه داشتند. همه نیز بیشترین خطر را از جانب واشنگتن و شبکه ارتباطی آن در ایران احساس میکردند. تصمیم به تسخیر سفارت، امری جمعی بود و با توجه به فاصله گرفتن از آن دوران در حال حاضر جزییات ماجرا کمتر در ذهن من باقی مانده است با این حال در این مجال به نظر میرسد که مناسب باشد به مساله جنبش متحد دانشجویی در آن دوران اشاره کنم. جریان دانشجویی در آن زمان به معنای کامل کلمه، «جنبش» بود. به این معنی که از سویی نماینده بخش گستردهای از جامعه دانشجویی سراسر کشور بود و از سوی دیگر منطبق بر نیازهای سیاسی و اجتماعی جامعه، عمل میکرد و تلاش داشت تا خواست عمومی در تحلیلها و تصمیمات آن، لحاظ شود. در کنار این موضوع در بخش جهانی نیز مانند بسیاری دیگر از جنبشهای دانشجویی سراسر جهان خوی ضدامپریالیستی داشت. مبارزه با ایالات متحده و واهمه از توطئه این کشور علیه انقلاب نوپای ایران، در بخشهای مهمی از جامعه آن روز به خواستی همگانی بدل شده بود و جوانان جنبش به این خواست همگانی پاسخ دادند. اگرچه ممکن است گفته شود در 22بهمن 57، امکان حمله به سفارت به شکل مناسبتری فراهم بود پس چرا این اتفاق رخ نداد و چندین ماه بعد، دانشجویان دست به چنین اقدامی زدند؟ شاید بهتر باشد برای ترسیم بهتر فضای آن مقطع، به این نکته کلیدی توجه شود که در ابتدای انقلاب، هدف ملت ساقط کردن رژیمی بود که وابستگی آن به ایالات متحده به ویژه پس از 28 مرداد کاملا هویدا بود. در نتیجه مهمترین هدف، سرنگونی شاه بود و بقیه اهداف ذیل آن تعریف میشد. بنابراین در آن روز همه پتانسیل برای حمله به نظام سلطنتی خرج شد و توجه به اهداف دیگر، کمتر امکان بررسی داشت. به بیان دیگر هیچکس در22 بهمن پیروزی انقلاب را مترادف با اعلام جنگ با نظام سلطه نمیدید. اصولا هدف انقلاب یا حتی داعیه آن مبارزه و جنگ با آمریکا و امپریالیسم جهانی نبود. جنبش دانشجویی نیز آن زمان به فکر اشغال سفارت نبود. زمانی که نگرانی از توطئههای آمریکا در جامعه مستولی و برخورد با آن به یک خواست عمومی بدل شد دانشجویان پیرو خط امام در پاسخ به این خواست جامعه، سفارت آمریکا را تسخیر کردند.
3 اینکه نظر مردم چگونه به جنبش دانشجویی انتقال مییافت امر دشواری نیست و ما توهم نمایندگی مردم را نداشتیم. به طور معمول، در همه ادوار، ملتها دوست دارند که مناسبات قدرتهای جهانی که عمدتا ناعادلانه و به نفع کشورهای قدرتمند است تغییر جهت داده و بر پایه احترام متقابل و عدم دخالت در امور داخلی کشورها به سمت عدالت حرکت کند. در 13آبان، سه مولفه جنبش دانشجویی، جامعه و رهبری با هم انطباق و همپوشانی پیدا کردند. همین امر باعث تداوم 444 روز حرکت در این حوزه شد. اگر این حرکت مورد اقبال عمومی ملت قرار نمیگرفت و حضرت امام از آن حمایت نمیکردند به حرکتی کوتاهمدت و کم اثر بدل میشد. دانشجویان در ابتدا تنها برای اعتراضی دو، سه روزه به سفارت حمله کردند اما پس از حضور مردم در صحنه و حمایت امام، این مردم بودند که این جریان را راهبری کردند. به هر حال مقتضیات زمان و واکنشها به این اتفاق در کنار یافتههای دانشجویان، حرکت را وارد فاز تازهای کرد. در 13 آبان 58، پاسخ به جنایات آمریکا اصلا مطرح نبود. خواست دانشجویان این مساله بود که در ایران، انقلابی مردمی علیه یک دیکتاتور صورت بگیرد؛ دیکتاتوری که در پرونده وی، جنایتها و خیانتهای فراوانی ثبت شده است. دانشجویان به پناهدادن ایالات متحده به محمدرضا پهلوی اعتراض و تقاضا داشتند وی را برای محاکمه در یک دادگاه ملی به ایران تسلیم کند.
4 شاید این تصور امروز وجود داشته باشد که آیا دانشجویان پیرو خط امام توقع داشتند که با این حرکت، یک قدرت جهانی در برابر اقدام آنها منفعلانه برخورد کند و رفتار خود را اصلاح کند؟ فکر میکنم اگر بدون توجه به شرایط آن زمان به بحث بپردازیم وارد نوعی جدل شویم. به نظر من باید رویداد 13 آبان و تبعات آن را فارغ از مسایل احساسی به صورت علمی مورد بررسی قرار دهیم، آنگاه شاید بتوان با دیدی منطقیتر به این حوادث پرداخت. مخالفان آن اقدام و افرادی که تسخیر سفارت را سبب خصومت میان دو کشور و تبعات آن تا امروز میدانند، باید واقعه 13 آبان را یکبار دیگر مرور کنند. بخشی از دانشجویان که نه مسوولیتی در این مملکت و نه نقشی در بخشهای تصمیمگیری کشور داشتند و تنها مورد وثوق بعضی از رهبران انقلاب بودند و با متوسط سنی معمول دانشجویان تصمیم گرفتند که اعتراض خود را به صورت حمله به سفارت آمریکا نشان دهند. اصلا هم معلوم نبود که این اقدام چه تبعاتی خواهد داشت. ممکن بود که دانشجویان را بازداشت کنند یا برخوردهای دیگری با آنها انجام گیرد. هیچگونه حمایت یا چراغ سبزی در کار نبود. پیشنهاد میکنم در این زمینه کار تحقیقی انجام شود. اگر از من که در آن موقع حضور داشتم میپرسید میگویم کسی خبر نداشت یا اینکه میخواهید بگویید ما دروغ میگوییم. آیتالله موسوی خویینیها به ما گفتند که اگر پیش از روی دادن این اتفاق به امام خبر دهیم ممکن است امام در برابر آن مخالفت کنند اما در صورت وقوع شاید به این صورت عمل نکنند. حالا که اتفاقات روی داده است اینگونه تحلیل میکنید. اگر امام با اقدام دانشجویان مخالفت میکرد آیا دانشجویان حتی به فرض تمایل خود میتوانستند بدون اقبال مردمی در سفارت باقی بمانند. اگر به ما اعتماد دارید ما میگوییم دانشجویان بدون هماهنگی با بقیه نهادهای حاکمیتی دست به این اقدام زدند. اما اگر به استنباط صرف روی آوریم به بسیاری از ادعاهای پوچ در این زمینه میرسیم. تا جایی که یک مجتهد از نوادر دوران و از چهرههای مورد وثوق امام خمینی یعنی آیتالله موسوی خویینیها را آموزش دیده کوبا و عامل کمونیسم و شوروی معرفی کنند در حالی که ایشان هیچگاه در این کشورها نبوده و تحصیل نکرده است. با این حال معتقدم که در رویدادها کاملترین روایتها از خالقان آن بیان میشود. باز هم تاکید میکنم که دانشجویان در این مورد کاملا مستقل عمل کردند. مبارزه با ظلم مورد توجه امام و مردم بود. یکی از دغدغههای اصلی دانشجویان نیز همین امر بود. نماد ظلم در آن دوره نیز ایالات متحده بود: پس طبیعی به نظر میرسید که مردم و دانشجویان مبارزات خود را به سمت آمریکا متمایل کنند.
با این حال مورد اعتماد بودن دانشجویان نیز برای رهبران انقلاب بسیار مهم بود. به نظر من در اینجا نقش موثر و غیرقابل انکار آیتالله موسویخویینیها بیش از همه به چشم میخورد. ایشان با معرفی درست دانشجویان به امام خمینی زمینه اعتماد رهبری به جنبش دانشجویی را فراهم کردند. با این حال استقبال گسترده مردم از این اقدام را نمیتوان از یاد برد. شاید اگر مردم دانشجویان را اینگونه مورد حمایت قرار نمیدادند رهبر انقلاب نیز در این راه استوارتر نمیشدند.
5-هنگامی که تیم دولت شهید رجایی به سرپرستی بهزاد نبوی با وارن کریستوفر نماینده آمریکا مذاکره کرد، این مساله با پذیرش در میان دانشجویان مواجه شد. در واقع دانشجویان پس از روزهای ابتدایی اشغال سفارت منتظر شدند که نخستین مجلس شورای اسلامی تشکیل شود سپس تصمیم و سرنوشت را به نمایندگان ملت سپردند. دانشجویان به نظر مردم اطمینان داشتند و خود را موظف به اجرای آن میدانستند. در واقع دانشجویان مسلمان پیرو خط امام هیچگاه چیزی برای خود نمیخواستند. خواسته اغلب آنها این بود که در دوران جنگ که به حضورشان در جبهه و سایر نهادهایی تامینکننده امنیت یا بخشهای عمرانی نیاز بود، بیهیچ مضایقهای حضور یابند. در دوران سازندگی، تلاش کردند فرصتهای مطالعاتی از دست رفته را پیگیری کنند و در دوران اصلاحات، از کنشگران این اتفاق و فعالیتهای آن بودند و در دوران دولتهای نهم و دهم، به حاشیه رانده شدند. معمولا گفته میشود که هر انقلاب، ریزشهایی خواهد داشت. در هر کلاسی معمولا بخشی از دانشآموزان نمره کافی به دست نمیآورند. نرم مردودیهای یک کلاس حدود 20 درصد است. اگر کلاسی 80 درصد ریزش داشته باشد آنگاه نباید در نوع تدریس تامل کرد؟ فراوانی چهرههای تاثیرگذار در حاشیه کشور بسیار پرسشبرانگیز است. این پرسش ما نیز هست. چه کسانی سبب شدهاند که افراد موثر نظام را چنین هتک کنند. موسوی خویینیها بیرق وحدت امام، مردم و دانشجویان در 13 آبان بود. طبق آموزههای دینی تکریم بزرگان از امور مهم است. اینها نشان از تفاوتهایی است که برخی مایل بوده و هستند که در اصل حرکت انقلاب و اصول آن پدید آورند و نباید در مقابل آن سکوت کرد.
2 اشغال سفارت آمریکا، موضوعی است که باید از زوایای مختلفی به آن نگریست. این حرکت، تفسیر جنبش دانشجویی صرف نبود. در عین حال در آن مقطع، جنبش دانشجویی با تشکیلاتی متحد، منطبق بر نیازهای اجتماعی - سیاسی جامعه با تمایلات جهانی بود. زخم 28 مرداد و سرنگونی دولت مرحوم مصدق و استقرار حکومت 35ساله کودتا با محوریت ایالات متحده هنوز تازه بود و با توجه به اقدامات مشابه آمریکا در شیلی و سرنگونی دولت مردمی سالواتور آلنده، بسیاری از بخشهای جامعه از جمله عمده طیف روشنفکری نیز از تکرار چنین اقداماتی واهمه داشتند. همه نیز بیشترین خطر را از جانب واشنگتن و شبکه ارتباطی آن در ایران احساس میکردند. تصمیم به تسخیر سفارت، امری جمعی بود و با توجه به فاصله گرفتن از آن دوران در حال حاضر جزییات ماجرا کمتر در ذهن من باقی مانده است با این حال در این مجال به نظر میرسد که مناسب باشد به مساله جنبش متحد دانشجویی در آن دوران اشاره کنم. جریان دانشجویی در آن زمان به معنای کامل کلمه، «جنبش» بود. به این معنی که از سویی نماینده بخش گستردهای از جامعه دانشجویی سراسر کشور بود و از سوی دیگر منطبق بر نیازهای سیاسی و اجتماعی جامعه، عمل میکرد و تلاش داشت تا خواست عمومی در تحلیلها و تصمیمات آن، لحاظ شود. در کنار این موضوع در بخش جهانی نیز مانند بسیاری دیگر از جنبشهای دانشجویی سراسر جهان خوی ضدامپریالیستی داشت. مبارزه با ایالات متحده و واهمه از توطئه این کشور علیه انقلاب نوپای ایران، در بخشهای مهمی از جامعه آن روز به خواستی همگانی بدل شده بود و جوانان جنبش به این خواست همگانی پاسخ دادند. اگرچه ممکن است گفته شود در 22بهمن 57، امکان حمله به سفارت به شکل مناسبتری فراهم بود پس چرا این اتفاق رخ نداد و چندین ماه بعد، دانشجویان دست به چنین اقدامی زدند؟ شاید بهتر باشد برای ترسیم بهتر فضای آن مقطع، به این نکته کلیدی توجه شود که در ابتدای انقلاب، هدف ملت ساقط کردن رژیمی بود که وابستگی آن به ایالات متحده به ویژه پس از 28 مرداد کاملا هویدا بود. در نتیجه مهمترین هدف، سرنگونی شاه بود و بقیه اهداف ذیل آن تعریف میشد. بنابراین در آن روز همه پتانسیل برای حمله به نظام سلطنتی خرج شد و توجه به اهداف دیگر، کمتر امکان بررسی داشت. به بیان دیگر هیچکس در22 بهمن پیروزی انقلاب را مترادف با اعلام جنگ با نظام سلطه نمیدید. اصولا هدف انقلاب یا حتی داعیه آن مبارزه و جنگ با آمریکا و امپریالیسم جهانی نبود. جنبش دانشجویی نیز آن زمان به فکر اشغال سفارت نبود. زمانی که نگرانی از توطئههای آمریکا در جامعه مستولی و برخورد با آن به یک خواست عمومی بدل شد دانشجویان پیرو خط امام در پاسخ به این خواست جامعه، سفارت آمریکا را تسخیر کردند.
3 اینکه نظر مردم چگونه به جنبش دانشجویی انتقال مییافت امر دشواری نیست و ما توهم نمایندگی مردم را نداشتیم. به طور معمول، در همه ادوار، ملتها دوست دارند که مناسبات قدرتهای جهانی که عمدتا ناعادلانه و به نفع کشورهای قدرتمند است تغییر جهت داده و بر پایه احترام متقابل و عدم دخالت در امور داخلی کشورها به سمت عدالت حرکت کند. در 13آبان، سه مولفه جنبش دانشجویی، جامعه و رهبری با هم انطباق و همپوشانی پیدا کردند. همین امر باعث تداوم 444 روز حرکت در این حوزه شد. اگر این حرکت مورد اقبال عمومی ملت قرار نمیگرفت و حضرت امام از آن حمایت نمیکردند به حرکتی کوتاهمدت و کم اثر بدل میشد. دانشجویان در ابتدا تنها برای اعتراضی دو، سه روزه به سفارت حمله کردند اما پس از حضور مردم در صحنه و حمایت امام، این مردم بودند که این جریان را راهبری کردند. به هر حال مقتضیات زمان و واکنشها به این اتفاق در کنار یافتههای دانشجویان، حرکت را وارد فاز تازهای کرد. در 13 آبان 58، پاسخ به جنایات آمریکا اصلا مطرح نبود. خواست دانشجویان این مساله بود که در ایران، انقلابی مردمی علیه یک دیکتاتور صورت بگیرد؛ دیکتاتوری که در پرونده وی، جنایتها و خیانتهای فراوانی ثبت شده است. دانشجویان به پناهدادن ایالات متحده به محمدرضا پهلوی اعتراض و تقاضا داشتند وی را برای محاکمه در یک دادگاه ملی به ایران تسلیم کند.
4 شاید این تصور امروز وجود داشته باشد که آیا دانشجویان پیرو خط امام توقع داشتند که با این حرکت، یک قدرت جهانی در برابر اقدام آنها منفعلانه برخورد کند و رفتار خود را اصلاح کند؟ فکر میکنم اگر بدون توجه به شرایط آن زمان به بحث بپردازیم وارد نوعی جدل شویم. به نظر من باید رویداد 13 آبان و تبعات آن را فارغ از مسایل احساسی به صورت علمی مورد بررسی قرار دهیم، آنگاه شاید بتوان با دیدی منطقیتر به این حوادث پرداخت. مخالفان آن اقدام و افرادی که تسخیر سفارت را سبب خصومت میان دو کشور و تبعات آن تا امروز میدانند، باید واقعه 13 آبان را یکبار دیگر مرور کنند. بخشی از دانشجویان که نه مسوولیتی در این مملکت و نه نقشی در بخشهای تصمیمگیری کشور داشتند و تنها مورد وثوق بعضی از رهبران انقلاب بودند و با متوسط سنی معمول دانشجویان تصمیم گرفتند که اعتراض خود را به صورت حمله به سفارت آمریکا نشان دهند. اصلا هم معلوم نبود که این اقدام چه تبعاتی خواهد داشت. ممکن بود که دانشجویان را بازداشت کنند یا برخوردهای دیگری با آنها انجام گیرد. هیچگونه حمایت یا چراغ سبزی در کار نبود. پیشنهاد میکنم در این زمینه کار تحقیقی انجام شود. اگر از من که در آن موقع حضور داشتم میپرسید میگویم کسی خبر نداشت یا اینکه میخواهید بگویید ما دروغ میگوییم. آیتالله موسوی خویینیها به ما گفتند که اگر پیش از روی دادن این اتفاق به امام خبر دهیم ممکن است امام در برابر آن مخالفت کنند اما در صورت وقوع شاید به این صورت عمل نکنند. حالا که اتفاقات روی داده است اینگونه تحلیل میکنید. اگر امام با اقدام دانشجویان مخالفت میکرد آیا دانشجویان حتی به فرض تمایل خود میتوانستند بدون اقبال مردمی در سفارت باقی بمانند. اگر به ما اعتماد دارید ما میگوییم دانشجویان بدون هماهنگی با بقیه نهادهای حاکمیتی دست به این اقدام زدند. اما اگر به استنباط صرف روی آوریم به بسیاری از ادعاهای پوچ در این زمینه میرسیم. تا جایی که یک مجتهد از نوادر دوران و از چهرههای مورد وثوق امام خمینی یعنی آیتالله موسوی خویینیها را آموزش دیده کوبا و عامل کمونیسم و شوروی معرفی کنند در حالی که ایشان هیچگاه در این کشورها نبوده و تحصیل نکرده است. با این حال معتقدم که در رویدادها کاملترین روایتها از خالقان آن بیان میشود. باز هم تاکید میکنم که دانشجویان در این مورد کاملا مستقل عمل کردند. مبارزه با ظلم مورد توجه امام و مردم بود. یکی از دغدغههای اصلی دانشجویان نیز همین امر بود. نماد ظلم در آن دوره نیز ایالات متحده بود: پس طبیعی به نظر میرسید که مردم و دانشجویان مبارزات خود را به سمت آمریکا متمایل کنند.
با این حال مورد اعتماد بودن دانشجویان نیز برای رهبران انقلاب بسیار مهم بود. به نظر من در اینجا نقش موثر و غیرقابل انکار آیتالله موسویخویینیها بیش از همه به چشم میخورد. ایشان با معرفی درست دانشجویان به امام خمینی زمینه اعتماد رهبری به جنبش دانشجویی را فراهم کردند. با این حال استقبال گسترده مردم از این اقدام را نمیتوان از یاد برد. شاید اگر مردم دانشجویان را اینگونه مورد حمایت قرار نمیدادند رهبر انقلاب نیز در این راه استوارتر نمیشدند.
5-هنگامی که تیم دولت شهید رجایی به سرپرستی بهزاد نبوی با وارن کریستوفر نماینده آمریکا مذاکره کرد، این مساله با پذیرش در میان دانشجویان مواجه شد. در واقع دانشجویان پس از روزهای ابتدایی اشغال سفارت منتظر شدند که نخستین مجلس شورای اسلامی تشکیل شود سپس تصمیم و سرنوشت را به نمایندگان ملت سپردند. دانشجویان به نظر مردم اطمینان داشتند و خود را موظف به اجرای آن میدانستند. در واقع دانشجویان مسلمان پیرو خط امام هیچگاه چیزی برای خود نمیخواستند. خواسته اغلب آنها این بود که در دوران جنگ که به حضورشان در جبهه و سایر نهادهایی تامینکننده امنیت یا بخشهای عمرانی نیاز بود، بیهیچ مضایقهای حضور یابند. در دوران سازندگی، تلاش کردند فرصتهای مطالعاتی از دست رفته را پیگیری کنند و در دوران اصلاحات، از کنشگران این اتفاق و فعالیتهای آن بودند و در دوران دولتهای نهم و دهم، به حاشیه رانده شدند. معمولا گفته میشود که هر انقلاب، ریزشهایی خواهد داشت. در هر کلاسی معمولا بخشی از دانشآموزان نمره کافی به دست نمیآورند. نرم مردودیهای یک کلاس حدود 20 درصد است. اگر کلاسی 80 درصد ریزش داشته باشد آنگاه نباید در نوع تدریس تامل کرد؟ فراوانی چهرههای تاثیرگذار در حاشیه کشور بسیار پرسشبرانگیز است. این پرسش ما نیز هست. چه کسانی سبب شدهاند که افراد موثر نظام را چنین هتک کنند. موسوی خویینیها بیرق وحدت امام، مردم و دانشجویان در 13 آبان بود. طبق آموزههای دینی تکریم بزرگان از امور مهم است. اینها نشان از تفاوتهایی است که برخی مایل بوده و هستند که در اصل حرکت انقلاب و اصول آن پدید آورند و نباید در مقابل آن سکوت کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.