|

از جنگ‌های نامنظم تا جنگ ایران و عراق در گفت‌وگو با مجید سعیدی

ارزان‌ترین جان، جان عکاسان جنگ است

زهرا توسلی

ارزان‌ترین جان، جان عکاسان جنگ است
مجید سعیدی از عکاسان پرکار خبری است که در کنار دریافت چندین جایزه مهم بین‌المللی از جمله جایزه کندی؛ سابقه سال‌ها عکاسی خبری در رسانه‌های داخلی و خارجی دارد. او در عین حال بارها در افغانستان، عراق سوریه، لبنان، لیبی و دیگر نقاط جنگی به عکاسی از صحنه‌های نبرد در این کشورها پرداخته. این عکاس ایرانی با نشریات بین‌المللی از جمله مجله «تایم» آمریکا همکاری داشته و هم اکنون نیز عکاس آژانس خبری «گتی ایمجیز» آمریکا در افغانستان است. در سال‌های گذشته او چندین جایزه معتبر جهانی از جمله جایزه عکس خبری جهان - World press Photo- جایزه لوسی و NPPA آمریکا را کسب کرده است. سعیدی به‌تازگی در فستیوال ویزا پولیماژ فرانسه شرکت کرد. برای اولین‌بار یک عکاس خبری از ایران در کنار ٢٠عکاس برتر جهان عکس‌هایش را به نمایش گذاشت.

شما سال‌ها تجربه عکاسی در صحنه‌های جنگ دارید. تفاوت عکاسی جنگ و عکاسی خبری از نظر شما چیست؟
عکاسی جنگ هم یک نوع عکاسی خبری است؛ اما عکاسی جنگ به مراتب با خشونت بیشتری همراه است و سرعت انتقال خبر در آن، بیشتر. در عکاسی خبری شما می‌توانید از یک میدان ورزشی، دیدار رییس‌جمهور یا هر چیزی که خبر را برساند، عکاسی کنید؛ اما عکاسی جنگ صرفا در جنگ اتفاق می‌افتد و اتفاقاتی را که در داخل و حواشی جنگ رخ می‌دهد پوشش می‌دهد. از این رو خشونت‌های خودش را دارد. در عکاسی در جنگ شما باید از تمام ظرفیت‌های هوش خود استفاده کنید، کوچک‌ترین اشتباه مصادف با مرگ است.
درحال حاضر فضای عکاسی جنگ با فضای این عکاسی در زمان جنگ ویتنام چه تفاوت‌هایی کرده؟
در جنگ ویتنام، آمریکا دست عکاسان را باز گذاشته بود. کارت خبرنگاری‌ای که این کشور به عکاسان می‌داد حکم درجه سرهنگ را داشت و نشان ارشد محسوب می‌شد. آنها می‌توانستند هر جایی می‌خواهند عکاسی کنند. ستاد جنگ آمریکا این کارت و امتیاز را به عکاسان داد و بعد متوجه شد که اشتباه کرده و دست عکاسان نباید بازبماند.
نه‌تنها آمریکا فهمید اشتباه کرده بلکه کل ممالک متوجه شدند که نباید دست خبرنگاران و عکاسان در جنگ باز باشد به دلیل اینکه فجایع و اتفاقاتی را می‌بینند که نباید دیده شود. بعد از این جنگ، خبرنگاران و عکاسان را به‌صورت کنترل‌شده وارد این حیطه کردند. به‌طور مثال در همین جنگ طالبان و غرب در افغانستان عکاسان باید راه سختی را طی کنند تا درخواست خود را به آمریکایی‌ها برسانند. آنها هم تجسس می‌کنند که ببینند تو در این جنگ چه بخشی را می‌خواهی ببینی؟ و هدفت چیست و سوال و جواب‌های زیادی وجود داشت؛ نهایتا اگر آمریکایی‌ها متوجه شوند که حضور شما به ضررشان است، قطعا همراهی‌تان نمی‌کنند. بعد از جنگ ویتنام عکاسی جنگ بسیار کنترل شد و دست عکاسان را بستند و محدود کردند. با این حال آنها عکاسی می‌کنند اصولا عکاسان جنگ به خاطر این محدودیت‌ها از خود خلاقیت‌ نشان می‌دهند.
با توجه به اینکه به افغانستان رفته‌اید و در این کشور به عکاسی جنگ پرداخته‌اید، چه تفاوتی بین این فضاها می‌بینید؟
البته من در سفر آخرم به افغانستان سعی کردم از جنگ فاصله بگیرم و از زندگی مردم عکاسی کنم.
جنگ در افغانستان فرسایشی است؛ برای اینکه طرف مبارز تقریبا پنهان است. طرف مقابل (غرب) در پایگاه‌های خود مستقر هستند و گشت‌های شبانه منظمی دارند و دایم در انتظار حمله طرف مقابلند و گهگاه دست به حمله می‌زنند چون همه‌چیز منظم و حساب‌شده است. طرف افغان‌ها هم آدم‌های باهوشی هستند و این باعث شده جنگ خیلی فرسایشی شود. گروه طالبان پنهان است و کارش شبیخون‌زدن به آمریکایی‌هاست برای همین عکس‌های خوبی نمی‌بینید و از قبل هیچ پیشینه‌ای از فضا و مکان ندارید. وقتی به جایی می‌رویم ممکن است مین زیر پایمان منفجر شود و درگیری پیش بیاید. در این 10سالی که آمریکا با طالبان جنگ می‌کند، هیچ عکس جنگی‌ای که نشان دهد دو طرف در حال جنگ هستند، پیدا نمی‌کنیم، این برای عکاسی خوب نیست؛ شما یک مجموعه نمی‌توانید ببینید که طالبان در حال جنگ باشد هرچند عکاسان عکس‌های خوبی را می‌گیرند و این دلیل نمی‌شود که اگر صحنه نبرد به‌ندرت اتفاق می‌افتد عکاسان آنجا حضور نداشته باشند. در این 10سال جنگ در افغانستان بزرگ‌ترین عکاسان جنگ و خبری جهان مثل آقای نچوی و کوزیزف و بسیاری دیگر به آنجا آمده‌اند و عکاسی کردند.
تفاوت عکاسی از جنگ‌های نامنظم مثل سوریه و افغانستان را با جنگ‌هایی مثل هشت‌سال جنگ ایران و عراق بیشتر تشریح می‌کنید؟
عکاسی از جنگ‌های نامنظم مثل لیبی، سوریه و جنگ منظمی که میان ایران و عراق بود فرق‌های زیادی دارد؛ اینکه در جنگی مثل جنگ ایران و عراق دو طرف متخاصم را می‌بینید و مشخص هستند. می‌دانید که از کجا گلوله ردوبدل می‌شود و بنابراین می‌دانید کجا قدم بزنید، کجا مین و خطرات دیگر وجود دارد. در جنگ سوریه اوضاع بسیار آشفته است. در جنگ لیبی که شاید در زندگی‌ام چنین جنگی را ندیدم، ناتو به دست آدم‌هایی که تجربه اسلحه‌دردست‌گرفتن نداشتند، سلاح‌های زیادی داده بود. به آنها گفته بودند که باید طرف مقابل را بکشید. طرف مقابل هم نیروهای قذافی بودند که از اسلحه شناخت کافی داشتند و خیلی حساب‌شده جنگ می‌کردند. در این میان خبرنگاران بسیار آسیب‌پذیر بودند و تعدادی از آنها کشته شدند. ناچار بودند با یک طرف متخاصم به جنگ بروند مثلا مجاهدین که با اسلحه و جنگ آشنایی زیادی نداشتند وارد عرصه جنگ شدند. این افراد به جاهایی وارد می‌شدند و جنگ می‌کردند که حرفه‌ای و اصولی نبود. بر فرض در بیابان صاف و برهوت موضع می‌گرفتند. عکاسان هم به‌ناچار وارد صحنه جنگ می‌شدند و طرفداران قذافی هم به‌راحتی آنها را بمباران می‌کردند و می‌کشتند. به همین دلیل حدود ۲۰عکاس و خبرنگار را در سوریه و لیبی از دست دادیم؛ فقط به این دلیل که با طرف غیرحرفه‌ای وارد جنگ شدیم و طرف حرفه‌ای هم آنها را کشت و از بین برد.
در سوریه اتفاقی که در حال شکل‌گیری است این است که مخالفان اسد در حال گرفتن گروگان از خبرنگاران غربی‌‌ هستند. آنها بعد از گرفتن تقاضای پول‌های کلانی می‌کنند. الان در سوریه اوضاع بسیار وخیم است و هیچ کنترلی نیست و صدها گروه با صد عقیده وجود دارد.
عکاسان در عکسبرداری از صحنه‌های جنگ باید به کدام طرف جنگ توجه کنند؟
این سوال متداولی است که از عکاسان جنگ پرسیده می‌شود. عکاسانی که در ایران زحمت کشیدند و صحنه‌های دفاع مقدس را عکاسی کردند، کسانی ‌هستند که از آنها به‌عنوان قهرمان یاد می‌کنند و این خوب است. این قهرمانان جانشان را برای آگاهی مردم کف‌دستشان گذاشته بودند و به خاطر اعتقادشان. من اگر الان عکاس هستم به‌واسطه دیدن عکس‌های بی‌نظیر آنها بوده. اما اصولا عکاس جنگ باید بی‌طرف باشد؛ هرچند همین بی‌طرفی عکاس متاسفانه باعث شده که ارزان‌ترین جان، جان عکاسان جنگ و خبرنگاران جنگ باشد، چون دو طرف آنها را به‌راحتی می‌کشند. در جنگ صربستان کاملا مشهود بود که تک‌تیراندازها عکاسان را شکار می‌کردند. فقط برای تفریح. به‌هرحال عکاس جنگ باید عاشق انسانیت باشد حس انسانی داشته باشد، چون او چشم سوم انسان است.
یکی از سوالاتی که از عکاسان جنگ می‌شود، تلاش آنها برای جلوگیری از فجایع یا عکاسی از فجایع است. آیا عکاس می‌تواند از صحنه دلخراشی عکس بگیرد یا با دخالت در آن، مانع به وجود آمدن آن صحنه شود؟
اگر بتوان در صحنه‌ای دخالت کرد باید این کار را انجام داد و مانع به وجود آمدن فاجعه‌ای شد. قطعا می‌توان دخالت کرد اما وقتی که چند نفر را تیرباران می‌کنند چطور می‌توانید این کار را بکنید؟ عکاس جلو گلوله برود و بگوید من را بکش! قطعا این کار را نخواهد کرد. وقتی در عراق بودم سه نفر را داشتند تیرباران می‌کردند. من رفتم جلو، آنها به طرف من تیراندازی کردند و گفتند برو عقب و‌گر نه تو را هم می‌کشیم! ناچار باید عکست را بگیری و فقط ثبت کنی. وقتی می‌بینی که می‌توانی جلو فاجعه‌ای را بگیری باید مانع اتفاق افتادن آن فاجعه شوی. اما مثلا در لیبی افراد را می‌گرفتند و به‌راحتی گلوله‌ای در سرشان خالی می‌کردند و به ما هم اجازه عکاسی نمی‌دادند. من چطور می‌توانم جلو این قضیه را بگیرم؟ ما عکاسان آدم‌های جنگنده‌ای نیستیم. یک فرد مثل افراد دیگر هستیم که در جنگ شرکت دارند. ما عکاسان جنگ بدون سلاح در این صحنه‌ها حاضر می‌شویم. تمام کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که فردی را که تیراندازی می‌کند منصرف کنیم اما آن شخص که در حال اعدام دیگری است، به این حرکت مصمم است و گرنه این کار را نمی‌کرد.
با اینکه عکاسان جنگ برای اجرای صلح زحمات زیادی می‌کشند، ولی اتهامات زیادی گریبانشان را می‌گیرد و این عاقبت این کار است.
مجید سعیدی از عکاسان پرکار خبری است که در کنار دریافت چندین جایزه مهم بین‌المللی از جمله جایزه کندی؛ سابقه سال‌ها عکاسی خبری در رسانه‌های داخلی و خارجی دارد. او در عین حال بارها در افغانستان، عراق سوریه، لبنان، لیبی و دیگر نقاط جنگی به عکاسی از صحنه‌های نبرد در این کشورها پرداخته. این عکاس ایرانی با نشریات بین‌المللی از جمله مجله «تایم» آمریکا همکاری داشته و هم اکنون نیز عکاس آژانس خبری «گتی ایمجیز» آمریکا در افغانستان است. در سال‌های گذشته او چندین جایزه معتبر جهانی از جمله جایزه عکس خبری جهان - World press Photo- جایزه لوسی و NPPA آمریکا را کسب کرده است. سعیدی به‌تازگی در فستیوال ویزا پولیماژ فرانسه شرکت کرد. برای اولین‌بار یک عکاس خبری از ایران در کنار ٢٠عکاس برتر جهان عکس‌هایش را به نمایش گذاشت.

شما سال‌ها تجربه عکاسی در صحنه‌های جنگ دارید. تفاوت عکاسی جنگ و عکاسی خبری از نظر شما چیست؟
عکاسی جنگ هم یک نوع عکاسی خبری است؛ اما عکاسی جنگ به مراتب با خشونت بیشتری همراه است و سرعت انتقال خبر در آن، بیشتر. در عکاسی خبری شما می‌توانید از یک میدان ورزشی، دیدار رییس‌جمهور یا هر چیزی که خبر را برساند، عکاسی کنید؛ اما عکاسی جنگ صرفا در جنگ اتفاق می‌افتد و اتفاقاتی را که در داخل و حواشی جنگ رخ می‌دهد پوشش می‌دهد. از این رو خشونت‌های خودش را دارد. در عکاسی در جنگ شما باید از تمام ظرفیت‌های هوش خود استفاده کنید، کوچک‌ترین اشتباه مصادف با مرگ است.
درحال حاضر فضای عکاسی جنگ با فضای این عکاسی در زمان جنگ ویتنام چه تفاوت‌هایی کرده؟
در جنگ ویتنام، آمریکا دست عکاسان را باز گذاشته بود. کارت خبرنگاری‌ای که این کشور به عکاسان می‌داد حکم درجه سرهنگ را داشت و نشان ارشد محسوب می‌شد. آنها می‌توانستند هر جایی می‌خواهند عکاسی کنند. ستاد جنگ آمریکا این کارت و امتیاز را به عکاسان داد و بعد متوجه شد که اشتباه کرده و دست عکاسان نباید بازبماند.
نه‌تنها آمریکا فهمید اشتباه کرده بلکه کل ممالک متوجه شدند که نباید دست خبرنگاران و عکاسان در جنگ باز باشد به دلیل اینکه فجایع و اتفاقاتی را می‌بینند که نباید دیده شود. بعد از این جنگ، خبرنگاران و عکاسان را به‌صورت کنترل‌شده وارد این حیطه کردند. به‌طور مثال در همین جنگ طالبان و غرب در افغانستان عکاسان باید راه سختی را طی کنند تا درخواست خود را به آمریکایی‌ها برسانند. آنها هم تجسس می‌کنند که ببینند تو در این جنگ چه بخشی را می‌خواهی ببینی؟ و هدفت چیست و سوال و جواب‌های زیادی وجود داشت؛ نهایتا اگر آمریکایی‌ها متوجه شوند که حضور شما به ضررشان است، قطعا همراهی‌تان نمی‌کنند. بعد از جنگ ویتنام عکاسی جنگ بسیار کنترل شد و دست عکاسان را بستند و محدود کردند. با این حال آنها عکاسی می‌کنند اصولا عکاسان جنگ به خاطر این محدودیت‌ها از خود خلاقیت‌ نشان می‌دهند.
با توجه به اینکه به افغانستان رفته‌اید و در این کشور به عکاسی جنگ پرداخته‌اید، چه تفاوتی بین این فضاها می‌بینید؟
البته من در سفر آخرم به افغانستان سعی کردم از جنگ فاصله بگیرم و از زندگی مردم عکاسی کنم.
جنگ در افغانستان فرسایشی است؛ برای اینکه طرف مبارز تقریبا پنهان است. طرف مقابل (غرب) در پایگاه‌های خود مستقر هستند و گشت‌های شبانه منظمی دارند و دایم در انتظار حمله طرف مقابلند و گهگاه دست به حمله می‌زنند چون همه‌چیز منظم و حساب‌شده است. طرف افغان‌ها هم آدم‌های باهوشی هستند و این باعث شده جنگ خیلی فرسایشی شود. گروه طالبان پنهان است و کارش شبیخون‌زدن به آمریکایی‌هاست برای همین عکس‌های خوبی نمی‌بینید و از قبل هیچ پیشینه‌ای از فضا و مکان ندارید. وقتی به جایی می‌رویم ممکن است مین زیر پایمان منفجر شود و درگیری پیش بیاید. در این 10سالی که آمریکا با طالبان جنگ می‌کند، هیچ عکس جنگی‌ای که نشان دهد دو طرف در حال جنگ هستند، پیدا نمی‌کنیم، این برای عکاسی خوب نیست؛ شما یک مجموعه نمی‌توانید ببینید که طالبان در حال جنگ باشد هرچند عکاسان عکس‌های خوبی را می‌گیرند و این دلیل نمی‌شود که اگر صحنه نبرد به‌ندرت اتفاق می‌افتد عکاسان آنجا حضور نداشته باشند. در این 10سال جنگ در افغانستان بزرگ‌ترین عکاسان جنگ و خبری جهان مثل آقای نچوی و کوزیزف و بسیاری دیگر به آنجا آمده‌اند و عکاسی کردند.
تفاوت عکاسی از جنگ‌های نامنظم مثل سوریه و افغانستان را با جنگ‌هایی مثل هشت‌سال جنگ ایران و عراق بیشتر تشریح می‌کنید؟
عکاسی از جنگ‌های نامنظم مثل لیبی، سوریه و جنگ منظمی که میان ایران و عراق بود فرق‌های زیادی دارد؛ اینکه در جنگی مثل جنگ ایران و عراق دو طرف متخاصم را می‌بینید و مشخص هستند. می‌دانید که از کجا گلوله ردوبدل می‌شود و بنابراین می‌دانید کجا قدم بزنید، کجا مین و خطرات دیگر وجود دارد. در جنگ سوریه اوضاع بسیار آشفته است. در جنگ لیبی که شاید در زندگی‌ام چنین جنگی را ندیدم، ناتو به دست آدم‌هایی که تجربه اسلحه‌دردست‌گرفتن نداشتند، سلاح‌های زیادی داده بود. به آنها گفته بودند که باید طرف مقابل را بکشید. طرف مقابل هم نیروهای قذافی بودند که از اسلحه شناخت کافی داشتند و خیلی حساب‌شده جنگ می‌کردند. در این میان خبرنگاران بسیار آسیب‌پذیر بودند و تعدادی از آنها کشته شدند. ناچار بودند با یک طرف متخاصم به جنگ بروند مثلا مجاهدین که با اسلحه و جنگ آشنایی زیادی نداشتند وارد عرصه جنگ شدند. این افراد به جاهایی وارد می‌شدند و جنگ می‌کردند که حرفه‌ای و اصولی نبود. بر فرض در بیابان صاف و برهوت موضع می‌گرفتند. عکاسان هم به‌ناچار وارد صحنه جنگ می‌شدند و طرفداران قذافی هم به‌راحتی آنها را بمباران می‌کردند و می‌کشتند. به همین دلیل حدود ۲۰عکاس و خبرنگار را در سوریه و لیبی از دست دادیم؛ فقط به این دلیل که با طرف غیرحرفه‌ای وارد جنگ شدیم و طرف حرفه‌ای هم آنها را کشت و از بین برد.
در سوریه اتفاقی که در حال شکل‌گیری است این است که مخالفان اسد در حال گرفتن گروگان از خبرنگاران غربی‌‌ هستند. آنها بعد از گرفتن تقاضای پول‌های کلانی می‌کنند. الان در سوریه اوضاع بسیار وخیم است و هیچ کنترلی نیست و صدها گروه با صد عقیده وجود دارد.
عکاسان در عکسبرداری از صحنه‌های جنگ باید به کدام طرف جنگ توجه کنند؟
این سوال متداولی است که از عکاسان جنگ پرسیده می‌شود. عکاسانی که در ایران زحمت کشیدند و صحنه‌های دفاع مقدس را عکاسی کردند، کسانی ‌هستند که از آنها به‌عنوان قهرمان یاد می‌کنند و این خوب است. این قهرمانان جانشان را برای آگاهی مردم کف‌دستشان گذاشته بودند و به خاطر اعتقادشان. من اگر الان عکاس هستم به‌واسطه دیدن عکس‌های بی‌نظیر آنها بوده. اما اصولا عکاس جنگ باید بی‌طرف باشد؛ هرچند همین بی‌طرفی عکاس متاسفانه باعث شده که ارزان‌ترین جان، جان عکاسان جنگ و خبرنگاران جنگ باشد، چون دو طرف آنها را به‌راحتی می‌کشند. در جنگ صربستان کاملا مشهود بود که تک‌تیراندازها عکاسان را شکار می‌کردند. فقط برای تفریح. به‌هرحال عکاس جنگ باید عاشق انسانیت باشد حس انسانی داشته باشد، چون او چشم سوم انسان است.
یکی از سوالاتی که از عکاسان جنگ می‌شود، تلاش آنها برای جلوگیری از فجایع یا عکاسی از فجایع است. آیا عکاس می‌تواند از صحنه دلخراشی عکس بگیرد یا با دخالت در آن، مانع به وجود آمدن آن صحنه شود؟
اگر بتوان در صحنه‌ای دخالت کرد باید این کار را انجام داد و مانع به وجود آمدن فاجعه‌ای شد. قطعا می‌توان دخالت کرد اما وقتی که چند نفر را تیرباران می‌کنند چطور می‌توانید این کار را بکنید؟ عکاس جلو گلوله برود و بگوید من را بکش! قطعا این کار را نخواهد کرد. وقتی در عراق بودم سه نفر را داشتند تیرباران می‌کردند. من رفتم جلو، آنها به طرف من تیراندازی کردند و گفتند برو عقب و‌گر نه تو را هم می‌کشیم! ناچار باید عکست را بگیری و فقط ثبت کنی. وقتی می‌بینی که می‌توانی جلو فاجعه‌ای را بگیری باید مانع اتفاق افتادن آن فاجعه شوی. اما مثلا در لیبی افراد را می‌گرفتند و به‌راحتی گلوله‌ای در سرشان خالی می‌کردند و به ما هم اجازه عکاسی نمی‌دادند. من چطور می‌توانم جلو این قضیه را بگیرم؟ ما عکاسان آدم‌های جنگنده‌ای نیستیم. یک فرد مثل افراد دیگر هستیم که در جنگ شرکت دارند. ما عکاسان جنگ بدون سلاح در این صحنه‌ها حاضر می‌شویم. تمام کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که فردی را که تیراندازی می‌کند منصرف کنیم اما آن شخص که در حال اعدام دیگری است، به این حرکت مصمم است و گرنه این کار را نمی‌کرد.
با اینکه عکاسان جنگ برای اجرای صلح زحمات زیادی می‌کشند، ولی اتهامات زیادی گریبانشان را می‌گیرد و این عاقبت این کار است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.