اخلاق به عنوان فراسیاست آنارشیکی
سایمون کریچلی/ ترجمه: کاوه عیدیزاده، پوریا شیبانیراد
به نظر من، در کنه یک سیاست رادیکال باید قسمی لحظه اخلاقی فراسیاسی وجود داشته باشد، این لحظه اخلاقی عبارت است از تجربه اخلاقی مسوولیت نامتناهی در کنه سوبژکتیویته، لحظهای که من آن را «تاثر از غیر» میخوانم و مقدم است بر هرگونه «تاثر از خود» و بنابراین هرگونه دعوی خودآیینی را برمیاندازد. من این تجربه اخلاقی را همچنین برحسب وجدان توصیف میکنم که آن را شکافی در کنه «خود» آدمی میخوانم، نوعی الغای خود، قسمی خلع ید و محروم شدن از «خود» که البته مقوم «خود» است. چنین تجربهای از وجدان صرفا دلالت بر قساوت «فرامن» ندارد، بلکه ناظر بر تجربه انقسام «خود»ی شوخطبعانه است. این الغای «خود» قرابت دارد با آنچه جودیت باتلر درباره عواطف و انفعالاتی نوشت که «خود» ما را الغا میکنند، به خصوص اندوه. این تجربه اندوه سیاستزدا نیست، برعکس ارتباط متقابل ما با درخواست دیگری و آسیبپذیری ما نسبت به آن را نشان میدهد. همین لحظه فراسیاسی است که آدم را به رودررو شدن با ظلم یا وضعیت ناعادلانه سوق میدهد، آنهم نه از خلال هنجارهای قانونی حاکم که ضامن اجرای آنها تهدید به اعمال خشونت است، بلکه از خلال پاسخگویی اخلاقی به تزلزل محض چهره
دیگری، به آسیبپذیری آن و آسیبپذیری خود ما. به این قرار یک سیاستِ اخلاقی از بیقدرتی ذاتی ما در برابر چهره دیگری سربرمیآورد.
منظور من از کلمه «فراسیاسی» غیرسیاسی یا پیشاسیاسی نیست. گرچه میتوان اخلاق و سیاست را از حیث تحلیلی متمایز کرد، ما همیشه با کلافی اخلاقی، سیاسی و درواقع اجتماعی-فرهنگی روبهرو هستیم. به عبارتی نه تجربه اخلاقی نابی وجود دارد و نه استنتاج ساده سیاست به عنوان نسبتی با همه. اگر اخلاق بدون سیاست، تهی است، سیاست هم بدون اخلاق، کور است. جهانی که ما پیش چشم داریم با کثرت دشوار درخواستهایش ما را در خود غرق میکند. حرف من این است که برای اینکه بدانیم در یک وضعیت سیاسی چه باید کرد به اخلاق نیاز داریم.
اینجاست که مضمون آنارشیسم لویناس اهمیت زیادی پیدا میکند. لویناس انگاره آنارشی را به عنوان نامی بهکار میگیرد که مقدم بر هر اصل یا «آرخه»ای است. لویناس «آرخه» را در چارچوبی فلسفی میفهمد که بنا به آن نخستین اصل «علمی» عبارت است از برنهادن و وضع کردن سوژه، هم آنگونه که نزد فیشته شاهدیم. طبق این روایت، فلسفه با ایده شهود عقلی بهعنوان شهود نفس یا خودبرنهندگی سوژه و وضع سوژه بهدست خود برحسب فعالیت آغاز میشود. سوژه خودبرنهنده و واضع خود است، سوژه خود را به واسطه عملی ارادی در جایی قرار میدهد. میتوان این برنهادن و وضع کردن خود را با انگاره خودانگیختگی سوژه در نقد اول کانت یا مفهوم خودآیینی در نقد دوم مرتبط کرد... . آنجا که هر سوژه اخلاقی تا آنجا حاکم بر خود است که آزادانه بهموجب قانون اخلاقی تعین یافته است. از دیدگاه لویناس، همین تصویر سوژه خودبرنهنده حاکم است که بر فلسفه مدرن غالب گشته است. این همان چیزی است که در آن آرخه بهعنوان خود-بنی (autarchy)، خود-آغازی یا خود-قانونگذاری درک میشود.
برعکس، از نظر لویناس، سوبژکتیویته اخلاقی یعنی تجربه متاثربودن از یکدیگری، تجربهای که بر آگاهی تقدم دارد و خودانگیختگی و حاکمیت ما را زیر سوال میبرد. ابهت و عظمت خودآیین ما به زیر افکنده میشود. به این معناست که لویناس ادعا میکند که تجربه اخلاقی دگرآیینِ نسبت با همسایه، تجربهای آنارشیک است، دیگری بهرغم من و پیش از هرگونه عمل ارادی از جانب من با درخواست خود مرا برمینهد و وضع میکند.
برای تقویت این مسیر فکری، میتوانیم مفاهیم دیگری را برشمریم که لویناس به آنارشی پیوند میزند: وسواس و تعقیب و اذیت. لویناس مینویسد «آنارشی ایذا و اذیت است.» در پانویسی از کتاب «ماسوای هستی»، لویناس به تعریفی از آنارشی ارایه میکند:
«آن انگاره از آنارشی که اینجا داریم معرفی میکنیم معنایی دارد مقدم بر معنای سیاسی (یا ضدسیاسی) که عموما به آن نسبت میدهند. از آنجا که به تناقض میافتیم، نمیشود آنارشی را به عنوان یک اصل طرح کرد (به آن معنا که آنارشیستها آن را درک میکنند). آنارشی برخلاف آرخه، نمیتواند حاکم شود. فقط میتواند در کار و قرار دولت، البته به شیوه رادیکال، اخلال ایجاد کند و لحظات نفی مجزا و تکافتادهای پدید میآورد بدون هرگونه ایجاب. به این ترتیب، دولت نمیتواند خود را به عنوان یک کل برقرار دارد.»
آنارشی نباید در پی برقرار کردن آن حاکمیت آرخهمداری باشد که خودش آن را از پایه ویران میکند. به عبارت دیگر، نباید در پی این باشد که خودش را به عنوان اصل هژمونیک سازمان سیاسی برقرار گرداند، بلکه باید نفی تمامیت بماند و نه تایید تمامیتی جدید. آنارشی اخلالی رادیکال در کار دولت است، اخلالی در کار دولت برای علمکردن و برقرارکردن خود به صورت یک کل. به تعبیر من، آنارشی، از پایین به پرسش کشیدن دایمی هرقسم تلاش برای برقرارکردن نظم از بالاست. میتوان گفت که آنارشی اخلاقی عبارت است از تجربه تکینگیهای متکثر مواجه شدن با دیگران که معرف تجربه حیات اجتماعی است. هر یک از این تکینگیها ما را در خود مستغرق میکند و وجود ما را ملغی میکند و ما هرگز نمیتوانیم به نحو بسنده پاسخگوی آنها باشیم. هر تلاشی برای به نظم درآوردن این تکینگیها در قالب یک «جمع مبارز» دوشادوش محکوم به شکست است. این همان هسته اقتدارستیز آثار لویناس است.
آنارشيسم سياسي
به اتکای این برداشت لویناسی از آنارشیسم به عنوان اخلال در کار دولت، حال میخواهم از اخلاق آنارشیستی به سراغ آنارشیسم سیاسی بروم، مخصوصا شکلهای معاصر سازمان سیاسی آنارشیستی. به نظرم حسن بزرگ عمل آنارشیستی معاصر اخلال نمایشی، خلاق و خیالانگیز در کار دولت است. آنارشیستهای معاصر، زبان جدیدی برای نافرمانی مدنی خلق کردهاند که ترکیبی است از تئاتر خیابانی، جشنواره و هنرهای اجرایی؛ چیزی که شاید بتوان آن را اشکال مختلف جنگ بدون خشونت توصیف کرد. آنچه در کارگروههایی مانند یاباستا! و «ارتش دلقک یاغی» میتوان دید قسمی شوخطبعی کارناوالی است که به عنوان استراتژی سیاسی به میدان آورده شده است.
مثلا یاباستا که بهدلیل تاکتیک پوشیدن جامههای سپیدش مشهور است: مردان و زنانی که لباسهایی با متعلقات و زواید عجیب و غریب پوشیدهاند، از زره اسفنجی، تیوپ و جلیقه نجات کائوچویی گرفته تا کلاه آتشنشانها و روپوشهای سفیدی که یادآور شیمیدانهاست. در حالی که این ارتش مسخره از دل سد پلیس رد میشوند، تمام مدت از همدیگر در برابر صدمه و آزار دیدن یا بازداشت شدن محافظت میکنند. به نظر میرسد که این پوشش مضحک، این آدمها را به شخصیتهای کارتونی مبدل میکند؛ شخصیتهایی ناقصالخلقه، بدقواره، احمق، گنده و شکستناپذیر. اثر کار آنها وقتی بیشتر میشود که صفوف آنها با بادکنک و آبپاش به پلیس حمله میکند یا، مانند «پینک بلاک» در پراگ و جاهای دیگر، مثل شخصیتهای قصههای پریان لباس بپوشند و با پر ماهوت پاککن آنان را غلغلک دهند. در همایش نمایندگان احزاب آمریکا، گروه «میلیاردرها برای بوش» لباسهای شب پرزرق و برق پوشیدند و تلاش میکردند پولهای قلمبه تقلبی خود را به جیبهای پلیس فرو کنند و از ایشان برای سرکوب مخالفتها تشکر کنند.
این تاکتیکهای کمدیوار در پس خود یک نیت سیاسی انتقادی جدی پنهان دارند: این تاکتیکها مثالی هستند از بهوجودآوردن زنجیرههای افقی همارزی یا صورتبندی اراده جمعی میان گروههای معترض متنوع و از برخی جهات متعارض. عمل آنارشیستی معاصر با به میدانآوردن قسمی سیاست، براندازی نوعی فشار طنزآمیز بر دولت اعمال میکند تا نشان دهد که شکلهای دیگر زندگی هم ممکن است. همین خصلت بیدفاع، خود استهزاگر و خود ویرانگر این اشکال اعتراض است که در مقابل فقدان شوخطبعی زاهدمآب در اغلب اشکال نهیلیسم فعال پیشتازانه و برخی اشکال معاصر اعتراض برای من جذاب است. گروهایی مانند «پینک بلاک» یا «میلیاردرها برای بوش» بیقدرتیشان را در مقابل قدرت به اجرا درمیآورند. از حیث سیاسی، شوخطبعی نوعی قدرت بیقدرت است که از موضع ضعیفش بهره میگیرد تا آنانی را که بر مسند قدرتند از خلال شکلهای استهزا خودآگاهانه خلع سلاح کند. به همین دلیل است که استراتژی جنگ بدون خشونت تا اینحد اهمیت دارد. قطعا، تاریخ عادتا بهدست افرادی با اسلحه و چماق نوشته شده و نمیتوان انتظار داشت که ایشان را با طنزی استهزاگر و گردگیری با پر مغلوب کرد. مقاومت سیاسی آنارشیکی نباید در جستوجوی تقلید و تکرار حاکمیت خشن آرخهمداری باشد که خود مخالف آن است. مساله بیشتر بر سر پروراندن قسمی فعالیت سیاسی صلحطلبانه است که تکنیکهای جنگ بدون خشونت یا آنچه حتی ممکن است «خلبازی تاکتیکی» بخوانیم را وارد میدان کند، اما این صلحطلبی دشواری است که پیوسته باید حدهای خشونت را به پرسش کشد.
گرابر تمایز مفیدی میان مارکسیسم و آنارشیسم مینهد: مارکسیسم نوعا گفتاری نظری یا تحلیلی درباره استراتژی انقلابی است، حال آنکه آنارشیسم را میتوان گفتاری اخلاقی درباره عمل سیاسی دانست. همین تاکید بر اخلاق به عنوان عاملی التزامآور در عمل سیاسی است که مرا علاقهمند خود میسازد، در مقابل آن سکوت یا خصومت با اخلاق که در کار مارکس و بسیاری متفکران مارکسیست (گرامشی البته استثنایی مسلم است) و پسامارکسیست پیدا میشود.
به گمان من آنچه عمل آنارشیستی معاصر را از آنارشیسم دهه 1960 متمایز میکند مربوط است به مساله آزادی در برابر مسوولیت. شکی نیست که آنارشیسم دهه 1960 اختیارگرا (libertarian) بود و پیوند داشت با انقلاب جنسی، رهایی غرایز شهوانی و آنچه هربرت مارکوزه «والایش غیرسرکوبگر» میخواند. با این حال، آنارشیسم معاصر را میتوان نقدی قدرتمند از شبه اختیارگرایی نئولیبرالیسم معاصر دید که انقلاب جنسی آن، صنعت فرهنگ را به صنعت «رابطه جنسی» تغییر شکل داده است. باید از خود پرسید آیا امروز چیزی رامتر و بهنجارتر از هرزهنگاری وجود دارد؟ شاید بتوان گفت که آنارشیسم معاصر دغدغهاش مسوولیت است، چه جنسی، چه بومشناختی و چه اقتصادی اجتماعی؛ آنارشیسم معاصر از قسمی عذاب وجدان در قبال شیوههای متعدد به تباهی کشیده شدن دیگران بهدست غرب برآمده است و قسمی غلیان خشم اخلاقی علیه نابرابری، ناتوانی و بندگی گسترندهای است که هم به صورت محلی و هم به شکل جهانی ملموس است. به نظر من، آنارشیسم معاصر تجربهای از آن نوع دموکراتیکشدنی است که توصیف کردیم. آنچه انگیزه مبارزه سیاسی است تجربهای مشترک در خصوص برخی اشتباهات است و عزمی برای تصحیح این اشتباهات. آنچه گروههای کاملا ناهمگون که این نوع تظاهرات را ترتیب میدهند با هم پیوند میدهد نه مجموعه مشترکی از آموزههای نظری، همچون مارکسیسم، بلکه بیشتر حسی مشترک دال بر اندوه و اشتباه است، به این معنی که این شرکت چندملیتی بیلگام، این کاپیتالیسمِ نظامی اشتباه است، اینکه جنگ پاسخی اشتباه به اندوه 11سپتامبر بود و ... . شاید عجیب به نظر برسد، ولی چه بسا آنارشیسم معاصر بیشتر لویناسی باشد تا مارکوزهای. این آنارشیسم، آنارشیسمِ انسانی دیگر است که مرا در میدان درخواستی دگرآیین قرار میدهد و نه آنارشیسم «خود»ی خودآیین.
در کنه دفاعیه گرابر از آنارشیسم قسمی بازیابی انگاره دموکراسی مستقیم وجود دارد. گرابر پیشتر میرود و ادعا میکند که این بازیابی آنارشیستی دموکراسی مستقیم عبارت است از سودای «بازآفریدن زندگی هرروزه به عنوان یک کل». میتوان ایده دموکراسی به عنوان یک شیوه زیستن را به قدمت تمایز رادیکالی دانست که توماس پین میان جامعه و حکومت در کتاب «عقل سلیم» قایل میشود، یا آن را در «دموکراسی خلاق» جان دیویی بازدید.
و البته با تصویب قانون اضطراری که پس از 11سپتامبر آزادیهای مدنی را به طور جدی کاهش داد، آدم از خودش میپرسد که آیا آن ساکنینی که ریچارد رورتی به عنوان ساکنین دموکراسیهای ثروتمند آتلانتیک شمالی توصیف میکند، تحت همان شرایطی زندگی نمیکنند که دیویی بر «کشورهای خارجی» حاکم میبیند؟ ولی من فکر میکنم که فهم گرابر از دموکراسی مستقیم مساله دارد. خمیرمایه انگاره خودسازماندهی دموکراتیک آنارشیستی در کار گرابر اجماع است و در پس آن برداشتهای مسلم گرفته شده و لیبرال از آزادی و خودآیینی نهفته است. راست اینکه توصیف وی از رویههای دموکراتیک آنارشیستی همانقدر کسلکننده به نظر میرسد که پارلمانتاریسم مورد انتقادِ آنارشیسم. تمام راهکارهای بدیل موردنظر وی قائم به اجماع هستند و در مفاهیم مسلمگرفتهشدهای از آزادی و خودآیینی ریشه دارند... و این همان منظومه مفهومی است که باید در آن تجدیدنظر کنیم.
برای رفع هرگونه سوءتفاهم بايد بگویم، من بهدنبال نفی خودآیینی نیستم، خصوصا به عنوان هدفی در حیات سیاسی. برعکس، من بهدنبال ارزیابی جدی مفهوم خودآیینی در سطح تجربه اخلاقی هستم. موضع من این است که سیاست به مثابه عملی اخلاقی نباید انگارهای از خودآیینی پیشداده یا مسلمگرفتهشده را فرض بگیرد، بلکه به گمان من سوژه سیاسی را خطاب نهفته در درخواست دیگری منقسم میکند و به پیگیری پیامدهای سیاسی آن سوق میدهد که هدفش پروراندن فضاهای خودآیین است. مفهوم کلیدی در چنین سیاستی نه اجماع بلکه عدماجماع است.
عدم اجماع و خشم
مشکل بخش عمده تفکر سنتی در خصوص سیاست این است که این تفکر در بند آرخه است، در بندِ لحظه بنیاد، خاستگاه، اعلامیه یا نهاد که مرتبط است با عمل حکومت، حاکمیت و استقرار یک دولت. در کنه چنین سیاست آرخهمحوری عمل تصمیم است که مقوم یک سوژه سیاسی حاکم خودبرنهنده است که هم توان حاکمیت برخود را دارد و هم حاکمیت بر دیگران. این مسلما مقصود همان سنت از فلسفه سیاسی است که از جمهور افلاطون آغاز شده و به میانجی هابز تا کارل اشمیت تداوم یافته است. من ادعا دارم که فلسفه سیاسی به این معنا ذاتا ضدسیاسی است. به زبان هانا آرنت این یعنی تقلیل امر سیاسی به امر اجتماعی، یا به زبان ژاک رانسیر تقليل سیاست به نظم عمومی. به عبارت دیگر، تجلی سیاسی مردم چیزی است که باید مهار شود. مردم باید به نقش اجتماعی تخصصی خود یا منصب دیوانیشان در دولت در مقام سرباز، کارگر یا محافظ تقلیل یابند، همان تقسیم کار اجتماعی که در کتاب جمهور مطرح شده و بازتاب تقسیم سه جزیی روح نزد افلاطون است. آنچه این سنت از تفکر سیاسی بیش از همه از آن ترس دارد مردم است، یا به واقع ظهور رادیکال مردم. منظورم مردم در مقام موجودیتی به اصطلاح واحد و متحد نیست که دولت برطبق ذات و جوهر ملی به آن شکل داده باشد. برعکس، مراد من از مردم تکثری غیرقابلتقلیل است، همان که هگل «توده بیشکل» مردم میخواند.
مردم کیستند؟ به عقیده من، مردم بیان یک ذات و جوهره ملی، قسمی وحدت نژادی، شهروندان دولت ملی، اعضای طبقهای مشخص مانند پرولتاریا، یا اعضای یک اجتماع مشخص که با معیار دین، قومیت یا هرچیز دیگری تعریف شده نیستند. به مردم نمیتوان هویت اجتماعی مشخصی بخشید و با ملاکهای قلمروساز در مهار آورد. برعکس مردم عبارتند از آنچه رانسیر به فضایی تهی تعبیر میکند، مکملی که از هر اندازهگیری یا محاسبه اجتماعی پا فراتر دارد. مردم کسانی هستند که شمرده نمیشوند و به حساب نمیآیند، کسانی که حق حکومت کردن ندارند؛ چه بنا به حقی موروثی مثل آریستوکراسی و چه به اتکای مالکیت و ثروت و دارایی، مانند بورژوازی. سیاست تجلی تکثری است که مردم نام دارد، دموس [demos] غیرقابل شمارش و محاسبهناپذیر. گرچه رانسیر بیشک مخالف است، به گمان من این تجلی آنارشیک است، به همان معنایی که لویناس قبلا در تمامیت و نامتناهی، با تعبیر «آنارشی ذاتی تکثر» از آن سخن گفته است. اگر بخواهیم این مطلب را به زبانی ناخوشایند طرح کنیم باید بگوییم که چنین آنارشی اخلال فراسیاسی در نظم ضدسیاسی پلیس است.
اگر فعالیت حکومت عبارت است از به خطر انداختن دایمی صلح و آرامش، نظم، امنیت و آنچه رانسیر با تعبیر «چکامه اجماع» به آن اشاره دارد، پس سیاست عبارت خواهد بود از تجلی نوعی عدماجماع که مخل همان نظمی است که حکومت امید دارد به لطف آن از جامعه سیاستزدایی کند. مشکل من با کار گرابر این است که من پژواکی از این سیاستزدایی را در تلقی او از آنارشیسم میشنوم، نوعی میل به اجماع که تخاصم غیراجماعی مقوم حیات سیاسی را نادیده میگیرد. حال، اگر سیاست را بتوان ظهور دموس آنارشیکی درک کرد، پس سیاست و دموکراسی دو نام برای یک چیز واحد هستند. بنابراین، دموکراسی نه یک صورت سیاسی ثابت برای جامعه، بلکه عبارت است از آنچه من صورتزدایی جامعه از خودش میخوانم و به لطف عمل سیاسی مادی صورت میگیرد. دموکراسی فرآیندی سیاسی است، به عبارتی جنبش دموکراتیکشدن، که به ایده دموکراسی مستقیم نزدیک میشود البته نه به قرائت گرابر. به نظر من، دموکراتیک شدن عبارت است از تجلی عدماجماع، آشکارشدن حضور کسانی که شمرده نمیشوند و به حساب نمیآیند. دموکراتیکشدن سیاسیکردن است. آنهم نه به قصد برساختن هویتی آرخهمدار چون سوژه ملی یا مانند آن، بل به منظور پرورش کثرتی آنارشیکی. آنچه من «سرخوردگی سیاسی» میخوانم احساس خشم را برمیانگیزد. به گمان من خشم بسیار مهم است و برخلاف سنت کلاسیک من فکر میکنم این اولین هیجان سیاسی است. اغلب این خشم است که سوژه را به عمل وامیدارد. خشم هیجانی است که حرکت میآفریند، حالتی روانی است که سوژه را به حرکت درمیآورد، اما چنین خشمی نسبت به بیعدالتیها و مظالم کثیر زمانه حاضر پاسخی اخلاقی برمیانگیزد.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
قدرت بیقدرت
مطلب حاضر ترجمه و تلخیصی است از بخش چهارم کتاب «درخواست نامتناهی» [infinitely demanding] نوشته «سایمون کریچلی». در این کتاب است که او موضع اخلاقی خود را ارایه کرده و نشان میدهد چگونه این موضع اخلاقی پیامدهای سیاسی چشمگیری در بردارد. کریچلی تلاش میکند سیاست را بر مبنای اخلاق استوار کند. اخلاق موردنظر وی به اتکای «لویناس» اخلاق سوژه دگرآیین است. از نظر کریچلی سوژه اخلاقی را تعهد یا وفاداری به یک درخواست برآوردهنشدنی از سوی دیگری تعریف میکند که درونی سوژهشده آن را منقسم میکند. از نظر وی شوخطبعی میتواند به عنوان عمل والایش حداقلی فهم شود که انقسام سوژه را هم حفظ میکند و هم تسکین میبخشد. از همینرو است که گروههای آنارشیستی مضحک و استهزاآمیز موردتوجه او قرار میگیرند، این گروهها نوعی قدرت بیقدرتند که از موضع ضعیفشان بهره برده تا آنانی را که بر مسند قدرتند از خلال شکلهای استهزا خودآگاهانه خلع سلاح کند. او با خوانشی بدعتگذار از لویناس ادعا میکند در قلب یک سیاست رادیکال لحظه اخلاقی فراسیاسی وجود دارد که آنارشیک است، اخلاق به پرسش کشیدن از پایین است. به زعم وی سیاست نمیتواند منحصر به فعالیت حکومتی باشد که پیوسته میخواهد به اجماع و اتفاق آرا دست یابد، بلکه سیاست تجلی اختلاف آرا است، پرورش قسمی کثرت آنارشیک که مرجعیت و مشروعیت دولت را به پرسش میکشد.
منظور من از کلمه «فراسیاسی» غیرسیاسی یا پیشاسیاسی نیست. گرچه میتوان اخلاق و سیاست را از حیث تحلیلی متمایز کرد، ما همیشه با کلافی اخلاقی، سیاسی و درواقع اجتماعی-فرهنگی روبهرو هستیم. به عبارتی نه تجربه اخلاقی نابی وجود دارد و نه استنتاج ساده سیاست به عنوان نسبتی با همه. اگر اخلاق بدون سیاست، تهی است، سیاست هم بدون اخلاق، کور است. جهانی که ما پیش چشم داریم با کثرت دشوار درخواستهایش ما را در خود غرق میکند. حرف من این است که برای اینکه بدانیم در یک وضعیت سیاسی چه باید کرد به اخلاق نیاز داریم.
اینجاست که مضمون آنارشیسم لویناس اهمیت زیادی پیدا میکند. لویناس انگاره آنارشی را به عنوان نامی بهکار میگیرد که مقدم بر هر اصل یا «آرخه»ای است. لویناس «آرخه» را در چارچوبی فلسفی میفهمد که بنا به آن نخستین اصل «علمی» عبارت است از برنهادن و وضع کردن سوژه، هم آنگونه که نزد فیشته شاهدیم. طبق این روایت، فلسفه با ایده شهود عقلی بهعنوان شهود نفس یا خودبرنهندگی سوژه و وضع سوژه بهدست خود برحسب فعالیت آغاز میشود. سوژه خودبرنهنده و واضع خود است، سوژه خود را به واسطه عملی ارادی در جایی قرار میدهد. میتوان این برنهادن و وضع کردن خود را با انگاره خودانگیختگی سوژه در نقد اول کانت یا مفهوم خودآیینی در نقد دوم مرتبط کرد... . آنجا که هر سوژه اخلاقی تا آنجا حاکم بر خود است که آزادانه بهموجب قانون اخلاقی تعین یافته است. از دیدگاه لویناس، همین تصویر سوژه خودبرنهنده حاکم است که بر فلسفه مدرن غالب گشته است. این همان چیزی است که در آن آرخه بهعنوان خود-بنی (autarchy)، خود-آغازی یا خود-قانونگذاری درک میشود.
برعکس، از نظر لویناس، سوبژکتیویته اخلاقی یعنی تجربه متاثربودن از یکدیگری، تجربهای که بر آگاهی تقدم دارد و خودانگیختگی و حاکمیت ما را زیر سوال میبرد. ابهت و عظمت خودآیین ما به زیر افکنده میشود. به این معناست که لویناس ادعا میکند که تجربه اخلاقی دگرآیینِ نسبت با همسایه، تجربهای آنارشیک است، دیگری بهرغم من و پیش از هرگونه عمل ارادی از جانب من با درخواست خود مرا برمینهد و وضع میکند.
برای تقویت این مسیر فکری، میتوانیم مفاهیم دیگری را برشمریم که لویناس به آنارشی پیوند میزند: وسواس و تعقیب و اذیت. لویناس مینویسد «آنارشی ایذا و اذیت است.» در پانویسی از کتاب «ماسوای هستی»، لویناس به تعریفی از آنارشی ارایه میکند:
«آن انگاره از آنارشی که اینجا داریم معرفی میکنیم معنایی دارد مقدم بر معنای سیاسی (یا ضدسیاسی) که عموما به آن نسبت میدهند. از آنجا که به تناقض میافتیم، نمیشود آنارشی را به عنوان یک اصل طرح کرد (به آن معنا که آنارشیستها آن را درک میکنند). آنارشی برخلاف آرخه، نمیتواند حاکم شود. فقط میتواند در کار و قرار دولت، البته به شیوه رادیکال، اخلال ایجاد کند و لحظات نفی مجزا و تکافتادهای پدید میآورد بدون هرگونه ایجاب. به این ترتیب، دولت نمیتواند خود را به عنوان یک کل برقرار دارد.»
آنارشی نباید در پی برقرار کردن آن حاکمیت آرخهمداری باشد که خودش آن را از پایه ویران میکند. به عبارت دیگر، نباید در پی این باشد که خودش را به عنوان اصل هژمونیک سازمان سیاسی برقرار گرداند، بلکه باید نفی تمامیت بماند و نه تایید تمامیتی جدید. آنارشی اخلالی رادیکال در کار دولت است، اخلالی در کار دولت برای علمکردن و برقرارکردن خود به صورت یک کل. به تعبیر من، آنارشی، از پایین به پرسش کشیدن دایمی هرقسم تلاش برای برقرارکردن نظم از بالاست. میتوان گفت که آنارشی اخلاقی عبارت است از تجربه تکینگیهای متکثر مواجه شدن با دیگران که معرف تجربه حیات اجتماعی است. هر یک از این تکینگیها ما را در خود مستغرق میکند و وجود ما را ملغی میکند و ما هرگز نمیتوانیم به نحو بسنده پاسخگوی آنها باشیم. هر تلاشی برای به نظم درآوردن این تکینگیها در قالب یک «جمع مبارز» دوشادوش محکوم به شکست است. این همان هسته اقتدارستیز آثار لویناس است.
آنارشيسم سياسي
به اتکای این برداشت لویناسی از آنارشیسم به عنوان اخلال در کار دولت، حال میخواهم از اخلاق آنارشیستی به سراغ آنارشیسم سیاسی بروم، مخصوصا شکلهای معاصر سازمان سیاسی آنارشیستی. به نظرم حسن بزرگ عمل آنارشیستی معاصر اخلال نمایشی، خلاق و خیالانگیز در کار دولت است. آنارشیستهای معاصر، زبان جدیدی برای نافرمانی مدنی خلق کردهاند که ترکیبی است از تئاتر خیابانی، جشنواره و هنرهای اجرایی؛ چیزی که شاید بتوان آن را اشکال مختلف جنگ بدون خشونت توصیف کرد. آنچه در کارگروههایی مانند یاباستا! و «ارتش دلقک یاغی» میتوان دید قسمی شوخطبعی کارناوالی است که به عنوان استراتژی سیاسی به میدان آورده شده است.
مثلا یاباستا که بهدلیل تاکتیک پوشیدن جامههای سپیدش مشهور است: مردان و زنانی که لباسهایی با متعلقات و زواید عجیب و غریب پوشیدهاند، از زره اسفنجی، تیوپ و جلیقه نجات کائوچویی گرفته تا کلاه آتشنشانها و روپوشهای سفیدی که یادآور شیمیدانهاست. در حالی که این ارتش مسخره از دل سد پلیس رد میشوند، تمام مدت از همدیگر در برابر صدمه و آزار دیدن یا بازداشت شدن محافظت میکنند. به نظر میرسد که این پوشش مضحک، این آدمها را به شخصیتهای کارتونی مبدل میکند؛ شخصیتهایی ناقصالخلقه، بدقواره، احمق، گنده و شکستناپذیر. اثر کار آنها وقتی بیشتر میشود که صفوف آنها با بادکنک و آبپاش به پلیس حمله میکند یا، مانند «پینک بلاک» در پراگ و جاهای دیگر، مثل شخصیتهای قصههای پریان لباس بپوشند و با پر ماهوت پاککن آنان را غلغلک دهند. در همایش نمایندگان احزاب آمریکا، گروه «میلیاردرها برای بوش» لباسهای شب پرزرق و برق پوشیدند و تلاش میکردند پولهای قلمبه تقلبی خود را به جیبهای پلیس فرو کنند و از ایشان برای سرکوب مخالفتها تشکر کنند.
این تاکتیکهای کمدیوار در پس خود یک نیت سیاسی انتقادی جدی پنهان دارند: این تاکتیکها مثالی هستند از بهوجودآوردن زنجیرههای افقی همارزی یا صورتبندی اراده جمعی میان گروههای معترض متنوع و از برخی جهات متعارض. عمل آنارشیستی معاصر با به میدانآوردن قسمی سیاست، براندازی نوعی فشار طنزآمیز بر دولت اعمال میکند تا نشان دهد که شکلهای دیگر زندگی هم ممکن است. همین خصلت بیدفاع، خود استهزاگر و خود ویرانگر این اشکال اعتراض است که در مقابل فقدان شوخطبعی زاهدمآب در اغلب اشکال نهیلیسم فعال پیشتازانه و برخی اشکال معاصر اعتراض برای من جذاب است. گروهایی مانند «پینک بلاک» یا «میلیاردرها برای بوش» بیقدرتیشان را در مقابل قدرت به اجرا درمیآورند. از حیث سیاسی، شوخطبعی نوعی قدرت بیقدرت است که از موضع ضعیفش بهره میگیرد تا آنانی را که بر مسند قدرتند از خلال شکلهای استهزا خودآگاهانه خلع سلاح کند. به همین دلیل است که استراتژی جنگ بدون خشونت تا اینحد اهمیت دارد. قطعا، تاریخ عادتا بهدست افرادی با اسلحه و چماق نوشته شده و نمیتوان انتظار داشت که ایشان را با طنزی استهزاگر و گردگیری با پر مغلوب کرد. مقاومت سیاسی آنارشیکی نباید در جستوجوی تقلید و تکرار حاکمیت خشن آرخهمداری باشد که خود مخالف آن است. مساله بیشتر بر سر پروراندن قسمی فعالیت سیاسی صلحطلبانه است که تکنیکهای جنگ بدون خشونت یا آنچه حتی ممکن است «خلبازی تاکتیکی» بخوانیم را وارد میدان کند، اما این صلحطلبی دشواری است که پیوسته باید حدهای خشونت را به پرسش کشد.
گرابر تمایز مفیدی میان مارکسیسم و آنارشیسم مینهد: مارکسیسم نوعا گفتاری نظری یا تحلیلی درباره استراتژی انقلابی است، حال آنکه آنارشیسم را میتوان گفتاری اخلاقی درباره عمل سیاسی دانست. همین تاکید بر اخلاق به عنوان عاملی التزامآور در عمل سیاسی است که مرا علاقهمند خود میسازد، در مقابل آن سکوت یا خصومت با اخلاق که در کار مارکس و بسیاری متفکران مارکسیست (گرامشی البته استثنایی مسلم است) و پسامارکسیست پیدا میشود.
به گمان من آنچه عمل آنارشیستی معاصر را از آنارشیسم دهه 1960 متمایز میکند مربوط است به مساله آزادی در برابر مسوولیت. شکی نیست که آنارشیسم دهه 1960 اختیارگرا (libertarian) بود و پیوند داشت با انقلاب جنسی، رهایی غرایز شهوانی و آنچه هربرت مارکوزه «والایش غیرسرکوبگر» میخواند. با این حال، آنارشیسم معاصر را میتوان نقدی قدرتمند از شبه اختیارگرایی نئولیبرالیسم معاصر دید که انقلاب جنسی آن، صنعت فرهنگ را به صنعت «رابطه جنسی» تغییر شکل داده است. باید از خود پرسید آیا امروز چیزی رامتر و بهنجارتر از هرزهنگاری وجود دارد؟ شاید بتوان گفت که آنارشیسم معاصر دغدغهاش مسوولیت است، چه جنسی، چه بومشناختی و چه اقتصادی اجتماعی؛ آنارشیسم معاصر از قسمی عذاب وجدان در قبال شیوههای متعدد به تباهی کشیده شدن دیگران بهدست غرب برآمده است و قسمی غلیان خشم اخلاقی علیه نابرابری، ناتوانی و بندگی گسترندهای است که هم به صورت محلی و هم به شکل جهانی ملموس است. به نظر من، آنارشیسم معاصر تجربهای از آن نوع دموکراتیکشدنی است که توصیف کردیم. آنچه انگیزه مبارزه سیاسی است تجربهای مشترک در خصوص برخی اشتباهات است و عزمی برای تصحیح این اشتباهات. آنچه گروههای کاملا ناهمگون که این نوع تظاهرات را ترتیب میدهند با هم پیوند میدهد نه مجموعه مشترکی از آموزههای نظری، همچون مارکسیسم، بلکه بیشتر حسی مشترک دال بر اندوه و اشتباه است، به این معنی که این شرکت چندملیتی بیلگام، این کاپیتالیسمِ نظامی اشتباه است، اینکه جنگ پاسخی اشتباه به اندوه 11سپتامبر بود و ... . شاید عجیب به نظر برسد، ولی چه بسا آنارشیسم معاصر بیشتر لویناسی باشد تا مارکوزهای. این آنارشیسم، آنارشیسمِ انسانی دیگر است که مرا در میدان درخواستی دگرآیین قرار میدهد و نه آنارشیسم «خود»ی خودآیین.
در کنه دفاعیه گرابر از آنارشیسم قسمی بازیابی انگاره دموکراسی مستقیم وجود دارد. گرابر پیشتر میرود و ادعا میکند که این بازیابی آنارشیستی دموکراسی مستقیم عبارت است از سودای «بازآفریدن زندگی هرروزه به عنوان یک کل». میتوان ایده دموکراسی به عنوان یک شیوه زیستن را به قدمت تمایز رادیکالی دانست که توماس پین میان جامعه و حکومت در کتاب «عقل سلیم» قایل میشود، یا آن را در «دموکراسی خلاق» جان دیویی بازدید.
و البته با تصویب قانون اضطراری که پس از 11سپتامبر آزادیهای مدنی را به طور جدی کاهش داد، آدم از خودش میپرسد که آیا آن ساکنینی که ریچارد رورتی به عنوان ساکنین دموکراسیهای ثروتمند آتلانتیک شمالی توصیف میکند، تحت همان شرایطی زندگی نمیکنند که دیویی بر «کشورهای خارجی» حاکم میبیند؟ ولی من فکر میکنم که فهم گرابر از دموکراسی مستقیم مساله دارد. خمیرمایه انگاره خودسازماندهی دموکراتیک آنارشیستی در کار گرابر اجماع است و در پس آن برداشتهای مسلم گرفته شده و لیبرال از آزادی و خودآیینی نهفته است. راست اینکه توصیف وی از رویههای دموکراتیک آنارشیستی همانقدر کسلکننده به نظر میرسد که پارلمانتاریسم مورد انتقادِ آنارشیسم. تمام راهکارهای بدیل موردنظر وی قائم به اجماع هستند و در مفاهیم مسلمگرفتهشدهای از آزادی و خودآیینی ریشه دارند... و این همان منظومه مفهومی است که باید در آن تجدیدنظر کنیم.
برای رفع هرگونه سوءتفاهم بايد بگویم، من بهدنبال نفی خودآیینی نیستم، خصوصا به عنوان هدفی در حیات سیاسی. برعکس، من بهدنبال ارزیابی جدی مفهوم خودآیینی در سطح تجربه اخلاقی هستم. موضع من این است که سیاست به مثابه عملی اخلاقی نباید انگارهای از خودآیینی پیشداده یا مسلمگرفتهشده را فرض بگیرد، بلکه به گمان من سوژه سیاسی را خطاب نهفته در درخواست دیگری منقسم میکند و به پیگیری پیامدهای سیاسی آن سوق میدهد که هدفش پروراندن فضاهای خودآیین است. مفهوم کلیدی در چنین سیاستی نه اجماع بلکه عدماجماع است.
عدم اجماع و خشم
مشکل بخش عمده تفکر سنتی در خصوص سیاست این است که این تفکر در بند آرخه است، در بندِ لحظه بنیاد، خاستگاه، اعلامیه یا نهاد که مرتبط است با عمل حکومت، حاکمیت و استقرار یک دولت. در کنه چنین سیاست آرخهمحوری عمل تصمیم است که مقوم یک سوژه سیاسی حاکم خودبرنهنده است که هم توان حاکمیت برخود را دارد و هم حاکمیت بر دیگران. این مسلما مقصود همان سنت از فلسفه سیاسی است که از جمهور افلاطون آغاز شده و به میانجی هابز تا کارل اشمیت تداوم یافته است. من ادعا دارم که فلسفه سیاسی به این معنا ذاتا ضدسیاسی است. به زبان هانا آرنت این یعنی تقلیل امر سیاسی به امر اجتماعی، یا به زبان ژاک رانسیر تقليل سیاست به نظم عمومی. به عبارت دیگر، تجلی سیاسی مردم چیزی است که باید مهار شود. مردم باید به نقش اجتماعی تخصصی خود یا منصب دیوانیشان در دولت در مقام سرباز، کارگر یا محافظ تقلیل یابند، همان تقسیم کار اجتماعی که در کتاب جمهور مطرح شده و بازتاب تقسیم سه جزیی روح نزد افلاطون است. آنچه این سنت از تفکر سیاسی بیش از همه از آن ترس دارد مردم است، یا به واقع ظهور رادیکال مردم. منظورم مردم در مقام موجودیتی به اصطلاح واحد و متحد نیست که دولت برطبق ذات و جوهر ملی به آن شکل داده باشد. برعکس، مراد من از مردم تکثری غیرقابلتقلیل است، همان که هگل «توده بیشکل» مردم میخواند.
مردم کیستند؟ به عقیده من، مردم بیان یک ذات و جوهره ملی، قسمی وحدت نژادی، شهروندان دولت ملی، اعضای طبقهای مشخص مانند پرولتاریا، یا اعضای یک اجتماع مشخص که با معیار دین، قومیت یا هرچیز دیگری تعریف شده نیستند. به مردم نمیتوان هویت اجتماعی مشخصی بخشید و با ملاکهای قلمروساز در مهار آورد. برعکس مردم عبارتند از آنچه رانسیر به فضایی تهی تعبیر میکند، مکملی که از هر اندازهگیری یا محاسبه اجتماعی پا فراتر دارد. مردم کسانی هستند که شمرده نمیشوند و به حساب نمیآیند، کسانی که حق حکومت کردن ندارند؛ چه بنا به حقی موروثی مثل آریستوکراسی و چه به اتکای مالکیت و ثروت و دارایی، مانند بورژوازی. سیاست تجلی تکثری است که مردم نام دارد، دموس [demos] غیرقابل شمارش و محاسبهناپذیر. گرچه رانسیر بیشک مخالف است، به گمان من این تجلی آنارشیک است، به همان معنایی که لویناس قبلا در تمامیت و نامتناهی، با تعبیر «آنارشی ذاتی تکثر» از آن سخن گفته است. اگر بخواهیم این مطلب را به زبانی ناخوشایند طرح کنیم باید بگوییم که چنین آنارشی اخلال فراسیاسی در نظم ضدسیاسی پلیس است.
اگر فعالیت حکومت عبارت است از به خطر انداختن دایمی صلح و آرامش، نظم، امنیت و آنچه رانسیر با تعبیر «چکامه اجماع» به آن اشاره دارد، پس سیاست عبارت خواهد بود از تجلی نوعی عدماجماع که مخل همان نظمی است که حکومت امید دارد به لطف آن از جامعه سیاستزدایی کند. مشکل من با کار گرابر این است که من پژواکی از این سیاستزدایی را در تلقی او از آنارشیسم میشنوم، نوعی میل به اجماع که تخاصم غیراجماعی مقوم حیات سیاسی را نادیده میگیرد. حال، اگر سیاست را بتوان ظهور دموس آنارشیکی درک کرد، پس سیاست و دموکراسی دو نام برای یک چیز واحد هستند. بنابراین، دموکراسی نه یک صورت سیاسی ثابت برای جامعه، بلکه عبارت است از آنچه من صورتزدایی جامعه از خودش میخوانم و به لطف عمل سیاسی مادی صورت میگیرد. دموکراسی فرآیندی سیاسی است، به عبارتی جنبش دموکراتیکشدن، که به ایده دموکراسی مستقیم نزدیک میشود البته نه به قرائت گرابر. به نظر من، دموکراتیک شدن عبارت است از تجلی عدماجماع، آشکارشدن حضور کسانی که شمرده نمیشوند و به حساب نمیآیند. دموکراتیکشدن سیاسیکردن است. آنهم نه به قصد برساختن هویتی آرخهمدار چون سوژه ملی یا مانند آن، بل به منظور پرورش کثرتی آنارشیکی. آنچه من «سرخوردگی سیاسی» میخوانم احساس خشم را برمیانگیزد. به گمان من خشم بسیار مهم است و برخلاف سنت کلاسیک من فکر میکنم این اولین هیجان سیاسی است. اغلب این خشم است که سوژه را به عمل وامیدارد. خشم هیجانی است که حرکت میآفریند، حالتی روانی است که سوژه را به حرکت درمیآورد، اما چنین خشمی نسبت به بیعدالتیها و مظالم کثیر زمانه حاضر پاسخی اخلاقی برمیانگیزد.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
قدرت بیقدرت
مطلب حاضر ترجمه و تلخیصی است از بخش چهارم کتاب «درخواست نامتناهی» [infinitely demanding] نوشته «سایمون کریچلی». در این کتاب است که او موضع اخلاقی خود را ارایه کرده و نشان میدهد چگونه این موضع اخلاقی پیامدهای سیاسی چشمگیری در بردارد. کریچلی تلاش میکند سیاست را بر مبنای اخلاق استوار کند. اخلاق موردنظر وی به اتکای «لویناس» اخلاق سوژه دگرآیین است. از نظر کریچلی سوژه اخلاقی را تعهد یا وفاداری به یک درخواست برآوردهنشدنی از سوی دیگری تعریف میکند که درونی سوژهشده آن را منقسم میکند. از نظر وی شوخطبعی میتواند به عنوان عمل والایش حداقلی فهم شود که انقسام سوژه را هم حفظ میکند و هم تسکین میبخشد. از همینرو است که گروههای آنارشیستی مضحک و استهزاآمیز موردتوجه او قرار میگیرند، این گروهها نوعی قدرت بیقدرتند که از موضع ضعیفشان بهره برده تا آنانی را که بر مسند قدرتند از خلال شکلهای استهزا خودآگاهانه خلع سلاح کند. او با خوانشی بدعتگذار از لویناس ادعا میکند در قلب یک سیاست رادیکال لحظه اخلاقی فراسیاسی وجود دارد که آنارشیک است، اخلاق به پرسش کشیدن از پایین است. به زعم وی سیاست نمیتواند منحصر به فعالیت حکومتی باشد که پیوسته میخواهد به اجماع و اتفاق آرا دست یابد، بلکه سیاست تجلی اختلاف آرا است، پرورش قسمی کثرت آنارشیک که مرجعیت و مشروعیت دولت را به پرسش میکشد.
به نظر من، در کنه یک سیاست رادیکال باید قسمی لحظه اخلاقی فراسیاسی وجود داشته باشد، این لحظه اخلاقی عبارت است از تجربه اخلاقی مسوولیت نامتناهی در کنه سوبژکتیویته، لحظهای که من آن را «تاثر از غیر» میخوانم و مقدم است بر هرگونه «تاثر از خود» و بنابراین هرگونه دعوی خودآیینی را برمیاندازد. من این تجربه اخلاقی را همچنین برحسب وجدان توصیف میکنم که آن را شکافی در کنه «خود» آدمی میخوانم، نوعی الغای خود، قسمی خلع ید و محروم شدن از «خود» که البته مقوم «خود» است. چنین تجربهای از وجدان صرفا دلالت بر قساوت «فرامن» ندارد، بلکه ناظر بر تجربه انقسام «خود»ی شوخطبعانه است. این الغای «خود» قرابت دارد با آنچه جودیت باتلر درباره عواطف و انفعالاتی نوشت که «خود» ما را الغا میکنند، به خصوص اندوه. این تجربه اندوه سیاستزدا نیست، برعکس ارتباط متقابل ما با درخواست دیگری و آسیبپذیری ما نسبت به آن را نشان میدهد. همین لحظه فراسیاسی است که آدم را به رودررو شدن با ظلم یا وضعیت ناعادلانه سوق میدهد، آنهم نه از خلال هنجارهای قانونی حاکم که ضامن اجرای آنها تهدید به اعمال خشونت است، بلکه از خلال پاسخگویی اخلاقی به تزلزل محض چهره
دیگری، به آسیبپذیری آن و آسیبپذیری خود ما. به این قرار یک سیاستِ اخلاقی از بیقدرتی ذاتی ما در برابر چهره دیگری سربرمیآورد.
منظور من از کلمه «فراسیاسی» غیرسیاسی یا پیشاسیاسی نیست. گرچه میتوان اخلاق و سیاست را از حیث تحلیلی متمایز کرد، ما همیشه با کلافی اخلاقی، سیاسی و درواقع اجتماعی-فرهنگی روبهرو هستیم. به عبارتی نه تجربه اخلاقی نابی وجود دارد و نه استنتاج ساده سیاست به عنوان نسبتی با همه. اگر اخلاق بدون سیاست، تهی است، سیاست هم بدون اخلاق، کور است. جهانی که ما پیش چشم داریم با کثرت دشوار درخواستهایش ما را در خود غرق میکند. حرف من این است که برای اینکه بدانیم در یک وضعیت سیاسی چه باید کرد به اخلاق نیاز داریم.
اینجاست که مضمون آنارشیسم لویناس اهمیت زیادی پیدا میکند. لویناس انگاره آنارشی را به عنوان نامی بهکار میگیرد که مقدم بر هر اصل یا «آرخه»ای است. لویناس «آرخه» را در چارچوبی فلسفی میفهمد که بنا به آن نخستین اصل «علمی» عبارت است از برنهادن و وضع کردن سوژه، هم آنگونه که نزد فیشته شاهدیم. طبق این روایت، فلسفه با ایده شهود عقلی بهعنوان شهود نفس یا خودبرنهندگی سوژه و وضع سوژه بهدست خود برحسب فعالیت آغاز میشود. سوژه خودبرنهنده و واضع خود است، سوژه خود را به واسطه عملی ارادی در جایی قرار میدهد. میتوان این برنهادن و وضع کردن خود را با انگاره خودانگیختگی سوژه در نقد اول کانت یا مفهوم خودآیینی در نقد دوم مرتبط کرد... . آنجا که هر سوژه اخلاقی تا آنجا حاکم بر خود است که آزادانه بهموجب قانون اخلاقی تعین یافته است. از دیدگاه لویناس، همین تصویر سوژه خودبرنهنده حاکم است که بر فلسفه مدرن غالب گشته است. این همان چیزی است که در آن آرخه بهعنوان خود-بنی (autarchy)، خود-آغازی یا خود-قانونگذاری درک میشود.
برعکس، از نظر لویناس، سوبژکتیویته اخلاقی یعنی تجربه متاثربودن از یکدیگری، تجربهای که بر آگاهی تقدم دارد و خودانگیختگی و حاکمیت ما را زیر سوال میبرد. ابهت و عظمت خودآیین ما به زیر افکنده میشود. به این معناست که لویناس ادعا میکند که تجربه اخلاقی دگرآیینِ نسبت با همسایه، تجربهای آنارشیک است، دیگری بهرغم من و پیش از هرگونه عمل ارادی از جانب من با درخواست خود مرا برمینهد و وضع میکند.
برای تقویت این مسیر فکری، میتوانیم مفاهیم دیگری را برشمریم که لویناس به آنارشی پیوند میزند: وسواس و تعقیب و اذیت. لویناس مینویسد «آنارشی ایذا و اذیت است.» در پانویسی از کتاب «ماسوای هستی»، لویناس به تعریفی از آنارشی ارایه میکند:
«آن انگاره از آنارشی که اینجا داریم معرفی میکنیم معنایی دارد مقدم بر معنای سیاسی (یا ضدسیاسی) که عموما به آن نسبت میدهند. از آنجا که به تناقض میافتیم، نمیشود آنارشی را به عنوان یک اصل طرح کرد (به آن معنا که آنارشیستها آن را درک میکنند). آنارشی برخلاف آرخه، نمیتواند حاکم شود. فقط میتواند در کار و قرار دولت، البته به شیوه رادیکال، اخلال ایجاد کند و لحظات نفی مجزا و تکافتادهای پدید میآورد بدون هرگونه ایجاب. به این ترتیب، دولت نمیتواند خود را به عنوان یک کل برقرار دارد.»
آنارشی نباید در پی برقرار کردن آن حاکمیت آرخهمداری باشد که خودش آن را از پایه ویران میکند. به عبارت دیگر، نباید در پی این باشد که خودش را به عنوان اصل هژمونیک سازمان سیاسی برقرار گرداند، بلکه باید نفی تمامیت بماند و نه تایید تمامیتی جدید. آنارشی اخلالی رادیکال در کار دولت است، اخلالی در کار دولت برای علمکردن و برقرارکردن خود به صورت یک کل. به تعبیر من، آنارشی، از پایین به پرسش کشیدن دایمی هرقسم تلاش برای برقرارکردن نظم از بالاست. میتوان گفت که آنارشی اخلاقی عبارت است از تجربه تکینگیهای متکثر مواجه شدن با دیگران که معرف تجربه حیات اجتماعی است. هر یک از این تکینگیها ما را در خود مستغرق میکند و وجود ما را ملغی میکند و ما هرگز نمیتوانیم به نحو بسنده پاسخگوی آنها باشیم. هر تلاشی برای به نظم درآوردن این تکینگیها در قالب یک «جمع مبارز» دوشادوش محکوم به شکست است. این همان هسته اقتدارستیز آثار لویناس است.
آنارشيسم سياسي
به اتکای این برداشت لویناسی از آنارشیسم به عنوان اخلال در کار دولت، حال میخواهم از اخلاق آنارشیستی به سراغ آنارشیسم سیاسی بروم، مخصوصا شکلهای معاصر سازمان سیاسی آنارشیستی. به نظرم حسن بزرگ عمل آنارشیستی معاصر اخلال نمایشی، خلاق و خیالانگیز در کار دولت است. آنارشیستهای معاصر، زبان جدیدی برای نافرمانی مدنی خلق کردهاند که ترکیبی است از تئاتر خیابانی، جشنواره و هنرهای اجرایی؛ چیزی که شاید بتوان آن را اشکال مختلف جنگ بدون خشونت توصیف کرد. آنچه در کارگروههایی مانند یاباستا! و «ارتش دلقک یاغی» میتوان دید قسمی شوخطبعی کارناوالی است که به عنوان استراتژی سیاسی به میدان آورده شده است.
مثلا یاباستا که بهدلیل تاکتیک پوشیدن جامههای سپیدش مشهور است: مردان و زنانی که لباسهایی با متعلقات و زواید عجیب و غریب پوشیدهاند، از زره اسفنجی، تیوپ و جلیقه نجات کائوچویی گرفته تا کلاه آتشنشانها و روپوشهای سفیدی که یادآور شیمیدانهاست. در حالی که این ارتش مسخره از دل سد پلیس رد میشوند، تمام مدت از همدیگر در برابر صدمه و آزار دیدن یا بازداشت شدن محافظت میکنند. به نظر میرسد که این پوشش مضحک، این آدمها را به شخصیتهای کارتونی مبدل میکند؛ شخصیتهایی ناقصالخلقه، بدقواره، احمق، گنده و شکستناپذیر. اثر کار آنها وقتی بیشتر میشود که صفوف آنها با بادکنک و آبپاش به پلیس حمله میکند یا، مانند «پینک بلاک» در پراگ و جاهای دیگر، مثل شخصیتهای قصههای پریان لباس بپوشند و با پر ماهوت پاککن آنان را غلغلک دهند. در همایش نمایندگان احزاب آمریکا، گروه «میلیاردرها برای بوش» لباسهای شب پرزرق و برق پوشیدند و تلاش میکردند پولهای قلمبه تقلبی خود را به جیبهای پلیس فرو کنند و از ایشان برای سرکوب مخالفتها تشکر کنند.
این تاکتیکهای کمدیوار در پس خود یک نیت سیاسی انتقادی جدی پنهان دارند: این تاکتیکها مثالی هستند از بهوجودآوردن زنجیرههای افقی همارزی یا صورتبندی اراده جمعی میان گروههای معترض متنوع و از برخی جهات متعارض. عمل آنارشیستی معاصر با به میدانآوردن قسمی سیاست، براندازی نوعی فشار طنزآمیز بر دولت اعمال میکند تا نشان دهد که شکلهای دیگر زندگی هم ممکن است. همین خصلت بیدفاع، خود استهزاگر و خود ویرانگر این اشکال اعتراض است که در مقابل فقدان شوخطبعی زاهدمآب در اغلب اشکال نهیلیسم فعال پیشتازانه و برخی اشکال معاصر اعتراض برای من جذاب است. گروهایی مانند «پینک بلاک» یا «میلیاردرها برای بوش» بیقدرتیشان را در مقابل قدرت به اجرا درمیآورند. از حیث سیاسی، شوخطبعی نوعی قدرت بیقدرت است که از موضع ضعیفش بهره میگیرد تا آنانی را که بر مسند قدرتند از خلال شکلهای استهزا خودآگاهانه خلع سلاح کند. به همین دلیل است که استراتژی جنگ بدون خشونت تا اینحد اهمیت دارد. قطعا، تاریخ عادتا بهدست افرادی با اسلحه و چماق نوشته شده و نمیتوان انتظار داشت که ایشان را با طنزی استهزاگر و گردگیری با پر مغلوب کرد. مقاومت سیاسی آنارشیکی نباید در جستوجوی تقلید و تکرار حاکمیت خشن آرخهمداری باشد که خود مخالف آن است. مساله بیشتر بر سر پروراندن قسمی فعالیت سیاسی صلحطلبانه است که تکنیکهای جنگ بدون خشونت یا آنچه حتی ممکن است «خلبازی تاکتیکی» بخوانیم را وارد میدان کند، اما این صلحطلبی دشواری است که پیوسته باید حدهای خشونت را به پرسش کشد.
گرابر تمایز مفیدی میان مارکسیسم و آنارشیسم مینهد: مارکسیسم نوعا گفتاری نظری یا تحلیلی درباره استراتژی انقلابی است، حال آنکه آنارشیسم را میتوان گفتاری اخلاقی درباره عمل سیاسی دانست. همین تاکید بر اخلاق به عنوان عاملی التزامآور در عمل سیاسی است که مرا علاقهمند خود میسازد، در مقابل آن سکوت یا خصومت با اخلاق که در کار مارکس و بسیاری متفکران مارکسیست (گرامشی البته استثنایی مسلم است) و پسامارکسیست پیدا میشود.
به گمان من آنچه عمل آنارشیستی معاصر را از آنارشیسم دهه 1960 متمایز میکند مربوط است به مساله آزادی در برابر مسوولیت. شکی نیست که آنارشیسم دهه 1960 اختیارگرا (libertarian) بود و پیوند داشت با انقلاب جنسی، رهایی غرایز شهوانی و آنچه هربرت مارکوزه «والایش غیرسرکوبگر» میخواند. با این حال، آنارشیسم معاصر را میتوان نقدی قدرتمند از شبه اختیارگرایی نئولیبرالیسم معاصر دید که انقلاب جنسی آن، صنعت فرهنگ را به صنعت «رابطه جنسی» تغییر شکل داده است. باید از خود پرسید آیا امروز چیزی رامتر و بهنجارتر از هرزهنگاری وجود دارد؟ شاید بتوان گفت که آنارشیسم معاصر دغدغهاش مسوولیت است، چه جنسی، چه بومشناختی و چه اقتصادی اجتماعی؛ آنارشیسم معاصر از قسمی عذاب وجدان در قبال شیوههای متعدد به تباهی کشیده شدن دیگران بهدست غرب برآمده است و قسمی غلیان خشم اخلاقی علیه نابرابری، ناتوانی و بندگی گسترندهای است که هم به صورت محلی و هم به شکل جهانی ملموس است. به نظر من، آنارشیسم معاصر تجربهای از آن نوع دموکراتیکشدنی است که توصیف کردیم. آنچه انگیزه مبارزه سیاسی است تجربهای مشترک در خصوص برخی اشتباهات است و عزمی برای تصحیح این اشتباهات. آنچه گروههای کاملا ناهمگون که این نوع تظاهرات را ترتیب میدهند با هم پیوند میدهد نه مجموعه مشترکی از آموزههای نظری، همچون مارکسیسم، بلکه بیشتر حسی مشترک دال بر اندوه و اشتباه است، به این معنی که این شرکت چندملیتی بیلگام، این کاپیتالیسمِ نظامی اشتباه است، اینکه جنگ پاسخی اشتباه به اندوه 11سپتامبر بود و ... . شاید عجیب به نظر برسد، ولی چه بسا آنارشیسم معاصر بیشتر لویناسی باشد تا مارکوزهای. این آنارشیسم، آنارشیسمِ انسانی دیگر است که مرا در میدان درخواستی دگرآیین قرار میدهد و نه آنارشیسم «خود»ی خودآیین.
در کنه دفاعیه گرابر از آنارشیسم قسمی بازیابی انگاره دموکراسی مستقیم وجود دارد. گرابر پیشتر میرود و ادعا میکند که این بازیابی آنارشیستی دموکراسی مستقیم عبارت است از سودای «بازآفریدن زندگی هرروزه به عنوان یک کل». میتوان ایده دموکراسی به عنوان یک شیوه زیستن را به قدمت تمایز رادیکالی دانست که توماس پین میان جامعه و حکومت در کتاب «عقل سلیم» قایل میشود، یا آن را در «دموکراسی خلاق» جان دیویی بازدید.
و البته با تصویب قانون اضطراری که پس از 11سپتامبر آزادیهای مدنی را به طور جدی کاهش داد، آدم از خودش میپرسد که آیا آن ساکنینی که ریچارد رورتی به عنوان ساکنین دموکراسیهای ثروتمند آتلانتیک شمالی توصیف میکند، تحت همان شرایطی زندگی نمیکنند که دیویی بر «کشورهای خارجی» حاکم میبیند؟ ولی من فکر میکنم که فهم گرابر از دموکراسی مستقیم مساله دارد. خمیرمایه انگاره خودسازماندهی دموکراتیک آنارشیستی در کار گرابر اجماع است و در پس آن برداشتهای مسلم گرفته شده و لیبرال از آزادی و خودآیینی نهفته است. راست اینکه توصیف وی از رویههای دموکراتیک آنارشیستی همانقدر کسلکننده به نظر میرسد که پارلمانتاریسم مورد انتقادِ آنارشیسم. تمام راهکارهای بدیل موردنظر وی قائم به اجماع هستند و در مفاهیم مسلمگرفتهشدهای از آزادی و خودآیینی ریشه دارند... و این همان منظومه مفهومی است که باید در آن تجدیدنظر کنیم.
برای رفع هرگونه سوءتفاهم بايد بگویم، من بهدنبال نفی خودآیینی نیستم، خصوصا به عنوان هدفی در حیات سیاسی. برعکس، من بهدنبال ارزیابی جدی مفهوم خودآیینی در سطح تجربه اخلاقی هستم. موضع من این است که سیاست به مثابه عملی اخلاقی نباید انگارهای از خودآیینی پیشداده یا مسلمگرفتهشده را فرض بگیرد، بلکه به گمان من سوژه سیاسی را خطاب نهفته در درخواست دیگری منقسم میکند و به پیگیری پیامدهای سیاسی آن سوق میدهد که هدفش پروراندن فضاهای خودآیین است. مفهوم کلیدی در چنین سیاستی نه اجماع بلکه عدماجماع است.
عدم اجماع و خشم
مشکل بخش عمده تفکر سنتی در خصوص سیاست این است که این تفکر در بند آرخه است، در بندِ لحظه بنیاد، خاستگاه، اعلامیه یا نهاد که مرتبط است با عمل حکومت، حاکمیت و استقرار یک دولت. در کنه چنین سیاست آرخهمحوری عمل تصمیم است که مقوم یک سوژه سیاسی حاکم خودبرنهنده است که هم توان حاکمیت برخود را دارد و هم حاکمیت بر دیگران. این مسلما مقصود همان سنت از فلسفه سیاسی است که از جمهور افلاطون آغاز شده و به میانجی هابز تا کارل اشمیت تداوم یافته است. من ادعا دارم که فلسفه سیاسی به این معنا ذاتا ضدسیاسی است. به زبان هانا آرنت این یعنی تقلیل امر سیاسی به امر اجتماعی، یا به زبان ژاک رانسیر تقليل سیاست به نظم عمومی. به عبارت دیگر، تجلی سیاسی مردم چیزی است که باید مهار شود. مردم باید به نقش اجتماعی تخصصی خود یا منصب دیوانیشان در دولت در مقام سرباز، کارگر یا محافظ تقلیل یابند، همان تقسیم کار اجتماعی که در کتاب جمهور مطرح شده و بازتاب تقسیم سه جزیی روح نزد افلاطون است. آنچه این سنت از تفکر سیاسی بیش از همه از آن ترس دارد مردم است، یا به واقع ظهور رادیکال مردم. منظورم مردم در مقام موجودیتی به اصطلاح واحد و متحد نیست که دولت برطبق ذات و جوهر ملی به آن شکل داده باشد. برعکس، مراد من از مردم تکثری غیرقابلتقلیل است، همان که هگل «توده بیشکل» مردم میخواند.
مردم کیستند؟ به عقیده من، مردم بیان یک ذات و جوهره ملی، قسمی وحدت نژادی، شهروندان دولت ملی، اعضای طبقهای مشخص مانند پرولتاریا، یا اعضای یک اجتماع مشخص که با معیار دین، قومیت یا هرچیز دیگری تعریف شده نیستند. به مردم نمیتوان هویت اجتماعی مشخصی بخشید و با ملاکهای قلمروساز در مهار آورد. برعکس مردم عبارتند از آنچه رانسیر به فضایی تهی تعبیر میکند، مکملی که از هر اندازهگیری یا محاسبه اجتماعی پا فراتر دارد. مردم کسانی هستند که شمرده نمیشوند و به حساب نمیآیند، کسانی که حق حکومت کردن ندارند؛ چه بنا به حقی موروثی مثل آریستوکراسی و چه به اتکای مالکیت و ثروت و دارایی، مانند بورژوازی. سیاست تجلی تکثری است که مردم نام دارد، دموس [demos] غیرقابل شمارش و محاسبهناپذیر. گرچه رانسیر بیشک مخالف است، به گمان من این تجلی آنارشیک است، به همان معنایی که لویناس قبلا در تمامیت و نامتناهی، با تعبیر «آنارشی ذاتی تکثر» از آن سخن گفته است. اگر بخواهیم این مطلب را به زبانی ناخوشایند طرح کنیم باید بگوییم که چنین آنارشی اخلال فراسیاسی در نظم ضدسیاسی پلیس است.
اگر فعالیت حکومت عبارت است از به خطر انداختن دایمی صلح و آرامش، نظم، امنیت و آنچه رانسیر با تعبیر «چکامه اجماع» به آن اشاره دارد، پس سیاست عبارت خواهد بود از تجلی نوعی عدماجماع که مخل همان نظمی است که حکومت امید دارد به لطف آن از جامعه سیاستزدایی کند. مشکل من با کار گرابر این است که من پژواکی از این سیاستزدایی را در تلقی او از آنارشیسم میشنوم، نوعی میل به اجماع که تخاصم غیراجماعی مقوم حیات سیاسی را نادیده میگیرد. حال، اگر سیاست را بتوان ظهور دموس آنارشیکی درک کرد، پس سیاست و دموکراسی دو نام برای یک چیز واحد هستند. بنابراین، دموکراسی نه یک صورت سیاسی ثابت برای جامعه، بلکه عبارت است از آنچه من صورتزدایی جامعه از خودش میخوانم و به لطف عمل سیاسی مادی صورت میگیرد. دموکراسی فرآیندی سیاسی است، به عبارتی جنبش دموکراتیکشدن، که به ایده دموکراسی مستقیم نزدیک میشود البته نه به قرائت گرابر. به نظر من، دموکراتیک شدن عبارت است از تجلی عدماجماع، آشکارشدن حضور کسانی که شمرده نمیشوند و به حساب نمیآیند. دموکراتیکشدن سیاسیکردن است. آنهم نه به قصد برساختن هویتی آرخهمدار چون سوژه ملی یا مانند آن، بل به منظور پرورش کثرتی آنارشیکی. آنچه من «سرخوردگی سیاسی» میخوانم احساس خشم را برمیانگیزد. به گمان من خشم بسیار مهم است و برخلاف سنت کلاسیک من فکر میکنم این اولین هیجان سیاسی است. اغلب این خشم است که سوژه را به عمل وامیدارد. خشم هیجانی است که حرکت میآفریند، حالتی روانی است که سوژه را به حرکت درمیآورد، اما چنین خشمی نسبت به بیعدالتیها و مظالم کثیر زمانه حاضر پاسخی اخلاقی برمیانگیزد.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
قدرت بیقدرت
مطلب حاضر ترجمه و تلخیصی است از بخش چهارم کتاب «درخواست نامتناهی» [infinitely demanding] نوشته «سایمون کریچلی». در این کتاب است که او موضع اخلاقی خود را ارایه کرده و نشان میدهد چگونه این موضع اخلاقی پیامدهای سیاسی چشمگیری در بردارد. کریچلی تلاش میکند سیاست را بر مبنای اخلاق استوار کند. اخلاق موردنظر وی به اتکای «لویناس» اخلاق سوژه دگرآیین است. از نظر کریچلی سوژه اخلاقی را تعهد یا وفاداری به یک درخواست برآوردهنشدنی از سوی دیگری تعریف میکند که درونی سوژهشده آن را منقسم میکند. از نظر وی شوخطبعی میتواند به عنوان عمل والایش حداقلی فهم شود که انقسام سوژه را هم حفظ میکند و هم تسکین میبخشد. از همینرو است که گروههای آنارشیستی مضحک و استهزاآمیز موردتوجه او قرار میگیرند، این گروهها نوعی قدرت بیقدرتند که از موضع ضعیفشان بهره برده تا آنانی را که بر مسند قدرتند از خلال شکلهای استهزا خودآگاهانه خلع سلاح کند. او با خوانشی بدعتگذار از لویناس ادعا میکند در قلب یک سیاست رادیکال لحظه اخلاقی فراسیاسی وجود دارد که آنارشیک است، اخلاق به پرسش کشیدن از پایین است. به زعم وی سیاست نمیتواند منحصر به فعالیت حکومتی باشد که پیوسته میخواهد به اجماع و اتفاق آرا دست یابد، بلکه سیاست تجلی اختلاف آرا است، پرورش قسمی کثرت آنارشیک که مرجعیت و مشروعیت دولت را به پرسش میکشد.
منظور من از کلمه «فراسیاسی» غیرسیاسی یا پیشاسیاسی نیست. گرچه میتوان اخلاق و سیاست را از حیث تحلیلی متمایز کرد، ما همیشه با کلافی اخلاقی، سیاسی و درواقع اجتماعی-فرهنگی روبهرو هستیم. به عبارتی نه تجربه اخلاقی نابی وجود دارد و نه استنتاج ساده سیاست به عنوان نسبتی با همه. اگر اخلاق بدون سیاست، تهی است، سیاست هم بدون اخلاق، کور است. جهانی که ما پیش چشم داریم با کثرت دشوار درخواستهایش ما را در خود غرق میکند. حرف من این است که برای اینکه بدانیم در یک وضعیت سیاسی چه باید کرد به اخلاق نیاز داریم.
اینجاست که مضمون آنارشیسم لویناس اهمیت زیادی پیدا میکند. لویناس انگاره آنارشی را به عنوان نامی بهکار میگیرد که مقدم بر هر اصل یا «آرخه»ای است. لویناس «آرخه» را در چارچوبی فلسفی میفهمد که بنا به آن نخستین اصل «علمی» عبارت است از برنهادن و وضع کردن سوژه، هم آنگونه که نزد فیشته شاهدیم. طبق این روایت، فلسفه با ایده شهود عقلی بهعنوان شهود نفس یا خودبرنهندگی سوژه و وضع سوژه بهدست خود برحسب فعالیت آغاز میشود. سوژه خودبرنهنده و واضع خود است، سوژه خود را به واسطه عملی ارادی در جایی قرار میدهد. میتوان این برنهادن و وضع کردن خود را با انگاره خودانگیختگی سوژه در نقد اول کانت یا مفهوم خودآیینی در نقد دوم مرتبط کرد... . آنجا که هر سوژه اخلاقی تا آنجا حاکم بر خود است که آزادانه بهموجب قانون اخلاقی تعین یافته است. از دیدگاه لویناس، همین تصویر سوژه خودبرنهنده حاکم است که بر فلسفه مدرن غالب گشته است. این همان چیزی است که در آن آرخه بهعنوان خود-بنی (autarchy)، خود-آغازی یا خود-قانونگذاری درک میشود.
برعکس، از نظر لویناس، سوبژکتیویته اخلاقی یعنی تجربه متاثربودن از یکدیگری، تجربهای که بر آگاهی تقدم دارد و خودانگیختگی و حاکمیت ما را زیر سوال میبرد. ابهت و عظمت خودآیین ما به زیر افکنده میشود. به این معناست که لویناس ادعا میکند که تجربه اخلاقی دگرآیینِ نسبت با همسایه، تجربهای آنارشیک است، دیگری بهرغم من و پیش از هرگونه عمل ارادی از جانب من با درخواست خود مرا برمینهد و وضع میکند.
برای تقویت این مسیر فکری، میتوانیم مفاهیم دیگری را برشمریم که لویناس به آنارشی پیوند میزند: وسواس و تعقیب و اذیت. لویناس مینویسد «آنارشی ایذا و اذیت است.» در پانویسی از کتاب «ماسوای هستی»، لویناس به تعریفی از آنارشی ارایه میکند:
«آن انگاره از آنارشی که اینجا داریم معرفی میکنیم معنایی دارد مقدم بر معنای سیاسی (یا ضدسیاسی) که عموما به آن نسبت میدهند. از آنجا که به تناقض میافتیم، نمیشود آنارشی را به عنوان یک اصل طرح کرد (به آن معنا که آنارشیستها آن را درک میکنند). آنارشی برخلاف آرخه، نمیتواند حاکم شود. فقط میتواند در کار و قرار دولت، البته به شیوه رادیکال، اخلال ایجاد کند و لحظات نفی مجزا و تکافتادهای پدید میآورد بدون هرگونه ایجاب. به این ترتیب، دولت نمیتواند خود را به عنوان یک کل برقرار دارد.»
آنارشی نباید در پی برقرار کردن آن حاکمیت آرخهمداری باشد که خودش آن را از پایه ویران میکند. به عبارت دیگر، نباید در پی این باشد که خودش را به عنوان اصل هژمونیک سازمان سیاسی برقرار گرداند، بلکه باید نفی تمامیت بماند و نه تایید تمامیتی جدید. آنارشی اخلالی رادیکال در کار دولت است، اخلالی در کار دولت برای علمکردن و برقرارکردن خود به صورت یک کل. به تعبیر من، آنارشی، از پایین به پرسش کشیدن دایمی هرقسم تلاش برای برقرارکردن نظم از بالاست. میتوان گفت که آنارشی اخلاقی عبارت است از تجربه تکینگیهای متکثر مواجه شدن با دیگران که معرف تجربه حیات اجتماعی است. هر یک از این تکینگیها ما را در خود مستغرق میکند و وجود ما را ملغی میکند و ما هرگز نمیتوانیم به نحو بسنده پاسخگوی آنها باشیم. هر تلاشی برای به نظم درآوردن این تکینگیها در قالب یک «جمع مبارز» دوشادوش محکوم به شکست است. این همان هسته اقتدارستیز آثار لویناس است.
آنارشيسم سياسي
به اتکای این برداشت لویناسی از آنارشیسم به عنوان اخلال در کار دولت، حال میخواهم از اخلاق آنارشیستی به سراغ آنارشیسم سیاسی بروم، مخصوصا شکلهای معاصر سازمان سیاسی آنارشیستی. به نظرم حسن بزرگ عمل آنارشیستی معاصر اخلال نمایشی، خلاق و خیالانگیز در کار دولت است. آنارشیستهای معاصر، زبان جدیدی برای نافرمانی مدنی خلق کردهاند که ترکیبی است از تئاتر خیابانی، جشنواره و هنرهای اجرایی؛ چیزی که شاید بتوان آن را اشکال مختلف جنگ بدون خشونت توصیف کرد. آنچه در کارگروههایی مانند یاباستا! و «ارتش دلقک یاغی» میتوان دید قسمی شوخطبعی کارناوالی است که به عنوان استراتژی سیاسی به میدان آورده شده است.
مثلا یاباستا که بهدلیل تاکتیک پوشیدن جامههای سپیدش مشهور است: مردان و زنانی که لباسهایی با متعلقات و زواید عجیب و غریب پوشیدهاند، از زره اسفنجی، تیوپ و جلیقه نجات کائوچویی گرفته تا کلاه آتشنشانها و روپوشهای سفیدی که یادآور شیمیدانهاست. در حالی که این ارتش مسخره از دل سد پلیس رد میشوند، تمام مدت از همدیگر در برابر صدمه و آزار دیدن یا بازداشت شدن محافظت میکنند. به نظر میرسد که این پوشش مضحک، این آدمها را به شخصیتهای کارتونی مبدل میکند؛ شخصیتهایی ناقصالخلقه، بدقواره، احمق، گنده و شکستناپذیر. اثر کار آنها وقتی بیشتر میشود که صفوف آنها با بادکنک و آبپاش به پلیس حمله میکند یا، مانند «پینک بلاک» در پراگ و جاهای دیگر، مثل شخصیتهای قصههای پریان لباس بپوشند و با پر ماهوت پاککن آنان را غلغلک دهند. در همایش نمایندگان احزاب آمریکا، گروه «میلیاردرها برای بوش» لباسهای شب پرزرق و برق پوشیدند و تلاش میکردند پولهای قلمبه تقلبی خود را به جیبهای پلیس فرو کنند و از ایشان برای سرکوب مخالفتها تشکر کنند.
این تاکتیکهای کمدیوار در پس خود یک نیت سیاسی انتقادی جدی پنهان دارند: این تاکتیکها مثالی هستند از بهوجودآوردن زنجیرههای افقی همارزی یا صورتبندی اراده جمعی میان گروههای معترض متنوع و از برخی جهات متعارض. عمل آنارشیستی معاصر با به میدانآوردن قسمی سیاست، براندازی نوعی فشار طنزآمیز بر دولت اعمال میکند تا نشان دهد که شکلهای دیگر زندگی هم ممکن است. همین خصلت بیدفاع، خود استهزاگر و خود ویرانگر این اشکال اعتراض است که در مقابل فقدان شوخطبعی زاهدمآب در اغلب اشکال نهیلیسم فعال پیشتازانه و برخی اشکال معاصر اعتراض برای من جذاب است. گروهایی مانند «پینک بلاک» یا «میلیاردرها برای بوش» بیقدرتیشان را در مقابل قدرت به اجرا درمیآورند. از حیث سیاسی، شوخطبعی نوعی قدرت بیقدرت است که از موضع ضعیفش بهره میگیرد تا آنانی را که بر مسند قدرتند از خلال شکلهای استهزا خودآگاهانه خلع سلاح کند. به همین دلیل است که استراتژی جنگ بدون خشونت تا اینحد اهمیت دارد. قطعا، تاریخ عادتا بهدست افرادی با اسلحه و چماق نوشته شده و نمیتوان انتظار داشت که ایشان را با طنزی استهزاگر و گردگیری با پر مغلوب کرد. مقاومت سیاسی آنارشیکی نباید در جستوجوی تقلید و تکرار حاکمیت خشن آرخهمداری باشد که خود مخالف آن است. مساله بیشتر بر سر پروراندن قسمی فعالیت سیاسی صلحطلبانه است که تکنیکهای جنگ بدون خشونت یا آنچه حتی ممکن است «خلبازی تاکتیکی» بخوانیم را وارد میدان کند، اما این صلحطلبی دشواری است که پیوسته باید حدهای خشونت را به پرسش کشد.
گرابر تمایز مفیدی میان مارکسیسم و آنارشیسم مینهد: مارکسیسم نوعا گفتاری نظری یا تحلیلی درباره استراتژی انقلابی است، حال آنکه آنارشیسم را میتوان گفتاری اخلاقی درباره عمل سیاسی دانست. همین تاکید بر اخلاق به عنوان عاملی التزامآور در عمل سیاسی است که مرا علاقهمند خود میسازد، در مقابل آن سکوت یا خصومت با اخلاق که در کار مارکس و بسیاری متفکران مارکسیست (گرامشی البته استثنایی مسلم است) و پسامارکسیست پیدا میشود.
به گمان من آنچه عمل آنارشیستی معاصر را از آنارشیسم دهه 1960 متمایز میکند مربوط است به مساله آزادی در برابر مسوولیت. شکی نیست که آنارشیسم دهه 1960 اختیارگرا (libertarian) بود و پیوند داشت با انقلاب جنسی، رهایی غرایز شهوانی و آنچه هربرت مارکوزه «والایش غیرسرکوبگر» میخواند. با این حال، آنارشیسم معاصر را میتوان نقدی قدرتمند از شبه اختیارگرایی نئولیبرالیسم معاصر دید که انقلاب جنسی آن، صنعت فرهنگ را به صنعت «رابطه جنسی» تغییر شکل داده است. باید از خود پرسید آیا امروز چیزی رامتر و بهنجارتر از هرزهنگاری وجود دارد؟ شاید بتوان گفت که آنارشیسم معاصر دغدغهاش مسوولیت است، چه جنسی، چه بومشناختی و چه اقتصادی اجتماعی؛ آنارشیسم معاصر از قسمی عذاب وجدان در قبال شیوههای متعدد به تباهی کشیده شدن دیگران بهدست غرب برآمده است و قسمی غلیان خشم اخلاقی علیه نابرابری، ناتوانی و بندگی گسترندهای است که هم به صورت محلی و هم به شکل جهانی ملموس است. به نظر من، آنارشیسم معاصر تجربهای از آن نوع دموکراتیکشدنی است که توصیف کردیم. آنچه انگیزه مبارزه سیاسی است تجربهای مشترک در خصوص برخی اشتباهات است و عزمی برای تصحیح این اشتباهات. آنچه گروههای کاملا ناهمگون که این نوع تظاهرات را ترتیب میدهند با هم پیوند میدهد نه مجموعه مشترکی از آموزههای نظری، همچون مارکسیسم، بلکه بیشتر حسی مشترک دال بر اندوه و اشتباه است، به این معنی که این شرکت چندملیتی بیلگام، این کاپیتالیسمِ نظامی اشتباه است، اینکه جنگ پاسخی اشتباه به اندوه 11سپتامبر بود و ... . شاید عجیب به نظر برسد، ولی چه بسا آنارشیسم معاصر بیشتر لویناسی باشد تا مارکوزهای. این آنارشیسم، آنارشیسمِ انسانی دیگر است که مرا در میدان درخواستی دگرآیین قرار میدهد و نه آنارشیسم «خود»ی خودآیین.
در کنه دفاعیه گرابر از آنارشیسم قسمی بازیابی انگاره دموکراسی مستقیم وجود دارد. گرابر پیشتر میرود و ادعا میکند که این بازیابی آنارشیستی دموکراسی مستقیم عبارت است از سودای «بازآفریدن زندگی هرروزه به عنوان یک کل». میتوان ایده دموکراسی به عنوان یک شیوه زیستن را به قدمت تمایز رادیکالی دانست که توماس پین میان جامعه و حکومت در کتاب «عقل سلیم» قایل میشود، یا آن را در «دموکراسی خلاق» جان دیویی بازدید.
و البته با تصویب قانون اضطراری که پس از 11سپتامبر آزادیهای مدنی را به طور جدی کاهش داد، آدم از خودش میپرسد که آیا آن ساکنینی که ریچارد رورتی به عنوان ساکنین دموکراسیهای ثروتمند آتلانتیک شمالی توصیف میکند، تحت همان شرایطی زندگی نمیکنند که دیویی بر «کشورهای خارجی» حاکم میبیند؟ ولی من فکر میکنم که فهم گرابر از دموکراسی مستقیم مساله دارد. خمیرمایه انگاره خودسازماندهی دموکراتیک آنارشیستی در کار گرابر اجماع است و در پس آن برداشتهای مسلم گرفته شده و لیبرال از آزادی و خودآیینی نهفته است. راست اینکه توصیف وی از رویههای دموکراتیک آنارشیستی همانقدر کسلکننده به نظر میرسد که پارلمانتاریسم مورد انتقادِ آنارشیسم. تمام راهکارهای بدیل موردنظر وی قائم به اجماع هستند و در مفاهیم مسلمگرفتهشدهای از آزادی و خودآیینی ریشه دارند... و این همان منظومه مفهومی است که باید در آن تجدیدنظر کنیم.
برای رفع هرگونه سوءتفاهم بايد بگویم، من بهدنبال نفی خودآیینی نیستم، خصوصا به عنوان هدفی در حیات سیاسی. برعکس، من بهدنبال ارزیابی جدی مفهوم خودآیینی در سطح تجربه اخلاقی هستم. موضع من این است که سیاست به مثابه عملی اخلاقی نباید انگارهای از خودآیینی پیشداده یا مسلمگرفتهشده را فرض بگیرد، بلکه به گمان من سوژه سیاسی را خطاب نهفته در درخواست دیگری منقسم میکند و به پیگیری پیامدهای سیاسی آن سوق میدهد که هدفش پروراندن فضاهای خودآیین است. مفهوم کلیدی در چنین سیاستی نه اجماع بلکه عدماجماع است.
عدم اجماع و خشم
مشکل بخش عمده تفکر سنتی در خصوص سیاست این است که این تفکر در بند آرخه است، در بندِ لحظه بنیاد، خاستگاه، اعلامیه یا نهاد که مرتبط است با عمل حکومت، حاکمیت و استقرار یک دولت. در کنه چنین سیاست آرخهمحوری عمل تصمیم است که مقوم یک سوژه سیاسی حاکم خودبرنهنده است که هم توان حاکمیت برخود را دارد و هم حاکمیت بر دیگران. این مسلما مقصود همان سنت از فلسفه سیاسی است که از جمهور افلاطون آغاز شده و به میانجی هابز تا کارل اشمیت تداوم یافته است. من ادعا دارم که فلسفه سیاسی به این معنا ذاتا ضدسیاسی است. به زبان هانا آرنت این یعنی تقلیل امر سیاسی به امر اجتماعی، یا به زبان ژاک رانسیر تقليل سیاست به نظم عمومی. به عبارت دیگر، تجلی سیاسی مردم چیزی است که باید مهار شود. مردم باید به نقش اجتماعی تخصصی خود یا منصب دیوانیشان در دولت در مقام سرباز، کارگر یا محافظ تقلیل یابند، همان تقسیم کار اجتماعی که در کتاب جمهور مطرح شده و بازتاب تقسیم سه جزیی روح نزد افلاطون است. آنچه این سنت از تفکر سیاسی بیش از همه از آن ترس دارد مردم است، یا به واقع ظهور رادیکال مردم. منظورم مردم در مقام موجودیتی به اصطلاح واحد و متحد نیست که دولت برطبق ذات و جوهر ملی به آن شکل داده باشد. برعکس، مراد من از مردم تکثری غیرقابلتقلیل است، همان که هگل «توده بیشکل» مردم میخواند.
مردم کیستند؟ به عقیده من، مردم بیان یک ذات و جوهره ملی، قسمی وحدت نژادی، شهروندان دولت ملی، اعضای طبقهای مشخص مانند پرولتاریا، یا اعضای یک اجتماع مشخص که با معیار دین، قومیت یا هرچیز دیگری تعریف شده نیستند. به مردم نمیتوان هویت اجتماعی مشخصی بخشید و با ملاکهای قلمروساز در مهار آورد. برعکس مردم عبارتند از آنچه رانسیر به فضایی تهی تعبیر میکند، مکملی که از هر اندازهگیری یا محاسبه اجتماعی پا فراتر دارد. مردم کسانی هستند که شمرده نمیشوند و به حساب نمیآیند، کسانی که حق حکومت کردن ندارند؛ چه بنا به حقی موروثی مثل آریستوکراسی و چه به اتکای مالکیت و ثروت و دارایی، مانند بورژوازی. سیاست تجلی تکثری است که مردم نام دارد، دموس [demos] غیرقابل شمارش و محاسبهناپذیر. گرچه رانسیر بیشک مخالف است، به گمان من این تجلی آنارشیک است، به همان معنایی که لویناس قبلا در تمامیت و نامتناهی، با تعبیر «آنارشی ذاتی تکثر» از آن سخن گفته است. اگر بخواهیم این مطلب را به زبانی ناخوشایند طرح کنیم باید بگوییم که چنین آنارشی اخلال فراسیاسی در نظم ضدسیاسی پلیس است.
اگر فعالیت حکومت عبارت است از به خطر انداختن دایمی صلح و آرامش، نظم، امنیت و آنچه رانسیر با تعبیر «چکامه اجماع» به آن اشاره دارد، پس سیاست عبارت خواهد بود از تجلی نوعی عدماجماع که مخل همان نظمی است که حکومت امید دارد به لطف آن از جامعه سیاستزدایی کند. مشکل من با کار گرابر این است که من پژواکی از این سیاستزدایی را در تلقی او از آنارشیسم میشنوم، نوعی میل به اجماع که تخاصم غیراجماعی مقوم حیات سیاسی را نادیده میگیرد. حال، اگر سیاست را بتوان ظهور دموس آنارشیکی درک کرد، پس سیاست و دموکراسی دو نام برای یک چیز واحد هستند. بنابراین، دموکراسی نه یک صورت سیاسی ثابت برای جامعه، بلکه عبارت است از آنچه من صورتزدایی جامعه از خودش میخوانم و به لطف عمل سیاسی مادی صورت میگیرد. دموکراسی فرآیندی سیاسی است، به عبارتی جنبش دموکراتیکشدن، که به ایده دموکراسی مستقیم نزدیک میشود البته نه به قرائت گرابر. به نظر من، دموکراتیک شدن عبارت است از تجلی عدماجماع، آشکارشدن حضور کسانی که شمرده نمیشوند و به حساب نمیآیند. دموکراتیکشدن سیاسیکردن است. آنهم نه به قصد برساختن هویتی آرخهمدار چون سوژه ملی یا مانند آن، بل به منظور پرورش کثرتی آنارشیکی. آنچه من «سرخوردگی سیاسی» میخوانم احساس خشم را برمیانگیزد. به گمان من خشم بسیار مهم است و برخلاف سنت کلاسیک من فکر میکنم این اولین هیجان سیاسی است. اغلب این خشم است که سوژه را به عمل وامیدارد. خشم هیجانی است که حرکت میآفریند، حالتی روانی است که سوژه را به حرکت درمیآورد، اما چنین خشمی نسبت به بیعدالتیها و مظالم کثیر زمانه حاضر پاسخی اخلاقی برمیانگیزد.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
قدرت بیقدرت
مطلب حاضر ترجمه و تلخیصی است از بخش چهارم کتاب «درخواست نامتناهی» [infinitely demanding] نوشته «سایمون کریچلی». در این کتاب است که او موضع اخلاقی خود را ارایه کرده و نشان میدهد چگونه این موضع اخلاقی پیامدهای سیاسی چشمگیری در بردارد. کریچلی تلاش میکند سیاست را بر مبنای اخلاق استوار کند. اخلاق موردنظر وی به اتکای «لویناس» اخلاق سوژه دگرآیین است. از نظر کریچلی سوژه اخلاقی را تعهد یا وفاداری به یک درخواست برآوردهنشدنی از سوی دیگری تعریف میکند که درونی سوژهشده آن را منقسم میکند. از نظر وی شوخطبعی میتواند به عنوان عمل والایش حداقلی فهم شود که انقسام سوژه را هم حفظ میکند و هم تسکین میبخشد. از همینرو است که گروههای آنارشیستی مضحک و استهزاآمیز موردتوجه او قرار میگیرند، این گروهها نوعی قدرت بیقدرتند که از موضع ضعیفشان بهره برده تا آنانی را که بر مسند قدرتند از خلال شکلهای استهزا خودآگاهانه خلع سلاح کند. او با خوانشی بدعتگذار از لویناس ادعا میکند در قلب یک سیاست رادیکال لحظه اخلاقی فراسیاسی وجود دارد که آنارشیک است، اخلاق به پرسش کشیدن از پایین است. به زعم وی سیاست نمیتواند منحصر به فعالیت حکومتی باشد که پیوسته میخواهد به اجماع و اتفاق آرا دست یابد، بلکه سیاست تجلی اختلاف آرا است، پرورش قسمی کثرت آنارشیک که مرجعیت و مشروعیت دولت را به پرسش میکشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.