داوود هرمیداس باوند:
افکار عمومی جهانی با ایران همراه بود
هامون جابری/عكس: گلآرا سجاديان
شرایط جهانی معمولا بر رویدادهای داخلی کشورها موثر هستند. این امر درخصوص کشورهایی که به دلیل اهمیت سیاسی، ژئوپلیتیک یا مسایل منطقهای دارای ارزشهای خاصی هستند، دوچندان میشود. این پرسش که در زمان حرکت ملی برای نهضت ملی شدن صنعت نفت شرایط جهانی چگونه بوده است، محور گفتوگو با دکتر داوود هرمیداس باوند است. این استاد دانشگاه به دلیل تحصیلات خود در رشته روابط بینالملل، سالها تدریس در این رشته و سوابق متعدد دیپلماتیک، تسلط قابلتوجهی بر این حوزه داشته و همچنین به سبب فعالیت سیاسی قبل و بعد از انقلاب و نزدیکی به جریان سیاسی محوری مقطع ملی شدن، درباره این موضوع آگاهی کافی دارد. پاسخهای وی به پرسشهای «شرق» در ادامه میآید.
درباره زمینههای ملیشدن صنعت نفت، کمتر به نقش شرایط بینالمللی پرداخته شده است. این دیدگاه وجود دارد که شاید اگر این جنبش در برههای دیگر از زمان رخ میداد، به پیروزی نمیرسید. میتوان گفت جامعه جهانی دست به دست هم داد که به کمک مردم ایران صنعت نفت ملی شود. چرا شرایط جهان اینقدر به نفع ایران در این دعوای حقوقی تغییر کرده بود؟
پس از وقوع جنگ بینالملل دوم بهرغم اعلام بیطرفی ایران، نیروهای متفقین کشور ما را اشغال کردند. در مدتی که ایران در اشغال ارتش بیگانه بود، متفقین برای ایجاد آرامش در کشور به منظور امن نگه داشتن فضای پشت جبهههای جنگ، فضای سیاسی و اجتماعی کشور را نسبتا باز کردند. در نتیجه در این فضای نسبتا باز شاهد رواج انتشار جراید و فعالیت احزاب در کشور بودیم و مهمتر از آن به تدریج در این فضا بود که مجلس توانست از حالت فرمالیته و فرمایشی خارج شود و تا حدی در نحوه اداره کشور تاثیرگذار شود. تقریبا میتوان گفت پس از انقلاب مشروطه در سال 1906 که به منظور برقراری نظام پارلمانی در ایران به وقوع پیوست برای اولین بار بارقههایی از نهادینه شدن اهداف انقلاب مشروطه در کشور را شاهد بودیم. در انقلاب مشروطه، مردم برای کسب آزادیهای مدنی در جامعه، آزادیهای احزاب و افزایش میزان مشارکت مردم در اداره جامعه انقلاب کردند. اما این انقلاب به دلایل گوناگون مانند استبداد صغیر، دوران فترت (تعطیلی مجلس) و اشغال ایران به بیراهه رفت.
متاسفانه فضای نسبتا بازی که از سال 1941 تا سال 1946 در کشور به وجود آمده بود، بعد از تلاش نافرجام برای ترور شاه، از بین رفت. اما جریان بالقوه آزادیخواهی که از مشروطیت به بعد به وجود آمده بود، با شروع رسمی جنگ سرد در سال 1949، دوباره جان گرفت. اختلاف بین بلوک شرق و غرب فضایی را به وجود میآورد که امکان بهرهبرداری و جان گرفتن نهضتهای آزادیخواهانه را در برخی کشورها محقق میساخت. از سوی دیگر نهضت اصلاحطلبانه پس از پایان جنگجهانیدوم در برخی از کشورهای دنیا رواج یافته بود. کشورهایی مانند هند، پاکستان، سریلانکا و برمه به استقلال رسیده بودند. ادعای فرانسویها برای استعمار ویتنام با چالش مواجه شده بود. در این فضا جنبشهای آزادیخواهانه و استقلالطلبانه سادهتر از گذشته میتوانستند به دنبال منویات خود باشند.
پس از پایان جنگجهانیدوم جریانی برای حمایت از ملیشدن صنایع و بنگاههای اقتصادی به راه افتاده بود. آیا رواج این جریان در اروپا به نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران کمک کرد؟
بله، پس از پایان جنگجهانیدوم، برای اولین بار در 1945 حزب کارگر در انگستان مساله ملی کردن بانکها و صنایع را برای حل مسایل و مشکلات اقتصادی مطرح کرد. پس از انگلستان، دولت ائتلافی فرانسه شروع به ملیکردن صنایع کردند. کشورهای اروپایی به این باور رسیده بودند که برای توسعه اقتصادی و رفع مشکلات دوران جنگ، ملی کردن صنایع یکی از بهترین راهحلهاست.
آیا در مورد نحوه مدیریت منابع انرژی نیز تغییراتی به وجود آمده بود؟
پس از پایان جنگجهانیدوم، دو کنفرانس در واشنگتن، تحتعنوان کنفرانس بینالمللی انرژی برای بازنگری در قراردهایی که برای مدیریت منابع انرژی تا آن روز بسته شده بود در سالهای 1941 و 1944 برگزار شد. در این دو کنفرانس بهخصوص آمریکاییها مدعی بودند در مناطقی که انحصار یک جانبه است باید تعدیلات یا تغییراتی صورت بگیرد، از جمله در مورد ایران. مخاطبان میدانند پس از پایان جنگ جهانی اول در مورد منابع انرژی آمریکا به عنوان غنیمت جنگی، در نفت عراق 23درصد، کویت 50درصد، در نفت بحرین و نفت عربستان شریک شده بود. با وجود این آمریکا معتقد بود باید در مورد نحوه بهرهبرداری از منابع نفت سایر کشورها تجدید نظرهایی صورت بگیرد. اما این خواسته آمریکا مورد موافقت انگلستان مواجه نشد. اما «شرکت نفت ایران و انگلیس» پذیرفت مقدار قابل توجهی نفت با قیمت ارزان به کمپانیهای آمریکایی بفروشد. ولی اختلاف یا رقابت بین آمریکا و انگلستان در مورد نفت ایران پابرجا ماند.
پس از پایان کنفرانسهای بینالمللی انرژی واشنگتن، در سال 1948 قراردادهای 50-50 در حوزه انرژی بین آمریکا و ونزوئلا بسته شده بود که منتهی به ایجاد روال جدید در قراردادهای حوزه نفتی شد. این روال روی قراردادهای نفتی بین آمریکا با عربستان و کویت تاثیر گذاشت. در چنین شرایطی «قوام» و «سانچکوف» توافق کردند که امتیاز نفت شمال ایران به روسها واگذار شود. اجرای این قرارداد منوط به خروج نیروهای ارتش روسیه از ایران و برگزاری انتخابات مجلس شد. پس از آنکه ارتش روسیه از ایران خارج شد و متن این قرارداد برای تایید به مجلس رفت، به دلیل مغایرت با مصوبه 1944 مجلس شورای ملی ایران، قرارداد نفتی بین ایران و روسیه به تصویب نرسید. مصوبه 1944 مجلس تصریح داشت مادامی که نیروهای خارجی در ایران به سر میبرند، هیچ دولت یا شرکت خارجی مجاز نیست وارد مذاکره در مورد در اختیار گرفتن امتیاز منابع طبیعی ایران شود. در سال 1944، در دوران نخستوزیری ساعدی، شرکتهای آمریکایی برای در اختیار گرفتن امتیازهای جدید با دولت وارد مذاکره شدند. منطقه مورد نظر آمریکاییها در آن دوران بلوچستان ایران بود. در آن زمان یک هیات سیاسی به رهبری معاون سیاسی وزارت امور خارجه انگلیس به ایران آمد و متقاضی در اختیار گرفتن امتیاز منابع نفت شمال شد. در چنین شرایطی دولت ساعدی مذاکره با شرکتهای آمریکایی و انگلیسی را قطع کرد و در مورد شورویها در مجلس دکتر مصدق طرحی را پیشنهاد کرد که در دوران اشغال هیچ دولتی مجاز نیست برای اهدای امتیاز با دولت یا شرکتهای خارجی وارد مذاکره شود. این طرح در مجلس به تصویب رسید. در دورانی که قوام برای حل مساله آذربایجان به شوروی رفته و به منظور راضی ساختن نیروهای شوروی برای ترک ایران، وعده امتیاز نفت شمال را به این کشور داده بود، هنوز ایران تحت اشغال نیروهای بیگانه بود. پس این قرارداد از نظر حقوقی بیاعتبار بود.
از چه زمانی مساله نفت جنوب به صورت رسمی مطرح شد؟ جرقههای ملی شدن در این مقطع زده شد؟
در مجلس چهاردهم پس از بیاعتبار خوانده شدن قرارداد قوام- سانچکوف، طرحی تصویب شد که دولت ایران را ملزم میساخت برای احقاق حقوق حقه مردم ایران قراردادهای فی مابین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس را بازبینی کند. مذاکراتی در دولتهای مختلف هژیر و رزمآرا با شرکت نفت ایران و انگلیس انجام گرفت که منتهی شد به قرارداد موسوم به «گس-گلشاییان». در این قرارداد اصل 50-50 بودن منافع ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، پذیرفته نشد و تنها دو شیلینگ به مبلغ درآمد ایران از محل فروش هر تن نفت در قرارداد 1953، یعنی چهار شیلینگ برای هر تن، افزوده شد.
نگاه مردم به این تحول چه بود؟
نباید این نکته را فراموش کرد که از نظر مردم ایران، شرکت نفت ایران و انگلیس برای حفظ منافعش به هر نحو در مسایل داخلی ایران دخالت میکردند. به همین دلیل زمانی که چهار روز مانده به پایان دوره مجلس چهاردهم قرارداد گس- گلشاییان به مجلس آورده شد، نمایندههای اقلیت با استفاده از ترفند ایراد نطقهای طولانی، جلوی تصویب آن را گرفتند تا بررسی این قرارداد به مجلس آینده موکول شود. در مجلس پانزدهم دکتر مصدق و نمایندههای جبهه ملی حضور پررنگی داشتند و کمیسیون نفت را تشکیل دادند. این کمیسیون قرارداد گس-گلشاییان را رد کرد. پس از آنکه لایحه 9مادهای ملی کردن صنعت نفت در کمیسیون نفت و مجلس شورای ملی به تصویب رسید، در مجلس سنا به تایید رسید و در نهایت توسط محمدرضاشاه توشیح شد و صورت قانونی به خود گرفت.
نفس ملیشدن صنعتنفت اقدامی طبیعی بود که در کشورهای دیگر نیز رخ داده بود. اما برای مردم ایران ملیشدن صنعت نفت تنها بعد اقتصادی نداشت. برای ایرانیان ملی شدن صنعت نفت یک رنسانس سیاسی بود. ایرانیان میخواستند جلوی نفوذ یک کشور خارجی که از طریق شرکت نفت در امور داخلی کشور مداخله میکرد را بگیرند. از سوی دیگر روشنفکران ایرانی میخواستند در جریان ملی شدن صنعت نفت روند مشروطهخواهی را که دچار توقف ضمنی شده بود احیا کنند.
اما روند اجرای این قانون 9 مادهای با مشکلاتی مواجه شد. در تمام دنیا، برای ملی شدن صنایع به منظور توسعه و رفاه عمومی، باید داراییهای بخش خصوصی، اعم از اشخاص حقیقی یا حقوقی یا شرکتهای داخلی یا خارجی در مقابل پرداخت غرامت منصفانه به دولت انتقال یابد.
رفتار غرب به ویژه انگلیس در این ماجرا قابل درک است، آنها منافع خود را میخواستند. چقدر از روابط جهانی خود سود جستند؟
غربیها معتقد بودند باید غرامت موثر پرداخت شود اما ایرانیها یا دیگر کشورهای جهان سوم بر غرامت متناسب تاکید داشتند. ایران پیشبینی کرده بود برای ملی کردن صنعت نفت، درصدی از درآمد حاصل از فروش نفت را برای پرداخت غرامت اختصاص دهد. ولی انگلستان حاضر به تن دادن به ملی شدن صنعت نفت ایران، نبود. انگلستان داراییهای ایران را بلوکه و کشور را محاصره کرد تا نتوانیم نفت خود را صادر کنیم و پرونده را به دیوان بینالمللی دادگستری ارجاع داد.
دولت ایران مدعی بود که دیوان بینالمللی دادگستری صلاحیت رسیدگی به این پرونده را ندارد. آیا این ادعای دولت ایران مبنای حقوقی داشت؟
به سه دلیل انگلستان معتقد بود دیوان صلاحیت رسیدگی به این پرونده را دارد. اول آنکه ایران و انگلیس صلاحیت اجباری دیوان را در گذشته به رسمیت شناختهاند، این نهاد حقوقی صلاحیت رسیدگی به پرونده مورد بحث را دارد. البته ایران در 1934 صلاحیت اجباری دیوان را در مورد اختلافاتی که از آن تاریخ به بعد بین دو کشور رخ میدهد به رسمیت شناخته بود، نه اختلافات مربوط به گذشته را. از سوی دیگر دولت انگلستان معتقد بود در 1933، پرونده مورد بحث دو کشور به شورای اجرایی جامعه ملل ارجاع شده بود، که از سوی این شورا هیات میانجی برای حل اختلاف بین دو کشور تعیین شده بود. در آخر انگلیس معتقد بود از آنجایی که ایران در 1935 قراردادهایی که کشورهای سوییس و دانمارک منعقد کرده و در آنها پیشبینی کرده است که اگر اختلافی پیش میآید، به آن اختلافها بر اساس قوانین بینالملل رسیدگی شود، انگلیس میتواند به استناد این قراردادها خواهان رفع اختلاف بین ایران و انگلیس بر اساس قوانین بینالملل شود. اما ایران معتقد بود دیوان تنها صلاحیت دارد به اختلاف بین دولتها رسیدگی کند. در حالی که اختلاف ایران با شرکت نفت ایران و انگلیس بود نه با دولت انگلستان. اما دیوان پیش از آنکه صلاحیت خود را برای رسیدگی به این پرونده بررسی کند، یک قرار موقت صادر کرد که طرفین را از هرگونه اقدامی برحذر میداشت. دولت ایران به این قرار موقت اعتراض کرد. چون دیوان باید در ابتدا صلاحیت خود برای ورود به این پرونده را بررسی میکرد بعد قرار صادر میکرد. به دلیل این اقدام غیرقانونی دیوان، ایران صلاحیت اجباری که در سال 1934 به رسمیت شناخته بود را باز پس گرفت. البته دیوان در نهایت صلاحیت خود را برای ورود به این پرونده رد کرد. پس از این بود که پرونده اختلاف ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس به شورای امنیت سازمان ملل رفت. در شورای امنیت انگلیس ایران را متهم کرد که به علت گردن ننهادن به قرار موقت دیوان، ایران به تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی تبدیل شده است. از سوی دیگر هیات ایرانی به رهبری دکتر مصدق در شورای امنیت، واقعیت ستمی و استثماری که شرکت نفت بر ایران و کارکنان شرکت نفت وارد میساخت و دخالتهای که در امور داخلی ایران میکرد را مطرح کند.
در نهایت شورای امنیت به این نتیجه رسید که ملی شدن صنعت نفت تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی نیست؛ اما باید تا زمان اعلام نظر دیوان رسیدگی به این پرونده متوقف شود.
اختلاف میان طرفهای غربی چقدر بر موفقیت این حرکت اثر داشت؟
از نظر حقوقی و سیاسی در عرصه بینالمللی، ایران تا این مرحله پیروز پرونده بود چون دیوان رای به عدم صلاحیت برای ورود به این پرونده را صادر کرد و شورای امنیت نیز، گردن ننهادن ایران به قرار موقت را، تهدید صلح و امنیت بینالمللی ندانست. افکار عمومی جهانی نیز با ایران همراه بود. آمریکا در این مرحله معتقد بود که محاصره ایران برای جلوگیری از صادرات نفت اشتباه است و اصل ملی شدن صنعت نفت را باید به رسمیت شناخت. اما در عین حال اعلام کردند برای احترام به نظام تجاری، حاضر به خرید نفت ایران، به جای شرکتهای نفت انگلیسی نیستند. در نهایت آمریکا نمایندهای را برای میانجیگری تعیین کرد. این میانجی توانست اصل ملی شدن صنعت نفت را به انگلیس بقبولاند. پس از آن هیاتی به سرپرستی جکسون برای مذاکره به ایران آمد. پیشنهاد جکسون مغایر با قانون 9مادهای ایران بود، از این رو مورد پذیرش قرار نگرفت. پس از آن هیاتی دیگر به سرپرستی دکس به ایران آمد که مجددا شرایطش برای ملی شدن صنعت نفت مورد پذیرش دولت ایران نبود. در این زمان بود که موضع آمریکا تغییر یافت. آمریکا احساس کرد دکتر مصدق قصد دارد از تایید ضمنی آمریکا در محقبودن ایران برای ملی کردن صنعت نفت سوءاستفاده کند. آن سال در اجلاس عمومی سازمان ملل در پاریس، آمریکا به انگلیس پیشنهاد مشارکت در بهرهبرداری از منابع نفت ایران را میدهد. انگلیس با این پیشنهاد آمریکا موافقت کرد. برای اجرای این طرح آمریکا و انگلیس برای سرنگون کردن دولت دکتر مصدق، همراه شدند.
در این زمان دکتر مصدق مذاکراتی با کشور هلند را شروع کرده بود تا به یاری این کشور بتواند در غیاب متخصصان انگلیسی، نفت استخراج کند.
بانک جهانی هم در امر ملی شدن صنعت نفت به یاری ایران آمد؟
پس از توافق آمریکا و انگلیس نمایندگان بانک جهانی به ایران آمدند و توافق کردند برای دوسال صنعت نفت ایران را اداره کنند. اما بانک جهانی میخواست بدون توجه به قانون 9 مادهای ملی شدن صنعت نفت، هرگونه که مقتضی بداند اقدام کند. دولت ایران این خواست بانک جهانی را مغایر با ملی شدن صنعت نفت میدانست. پس از آن ابتدا ترومن و چرچیل در یک بیانیه مشترک دولت دکتر مصدق را تهدید کردند و بعد در یک بیانیه دیگر آیزنهاور و چرچیل به ایران اولتیماتوم دادند. اما هیچکدام از این دو تهدید مورد توجه دولت دکتر مصدق قرار نگرفت. در نهایت این دو کشور به این نتیجه رسیدند که نمیتوانند با دکتر مصدق بر سر نفت به توافق برسند و طرح کودتا را اجرایی کردند.
از نظر عملی ملی شدن صنعت نفت با چالشهایی مواجه شد. اما از نظر حقوقی آیا ایران پیروز شد؟
از نظر حقوقی و بینالمللی ایران پیروز این دعوا بود. طرح درخواست ملی شدن صنعت نفت ایران باعث شد طی سالهای بعد مجمع عمومی قطعنامههایی ناظر بر حق حاکمیت ملی و دایمی کشورها بر منابع طبیعیشان صادر کند.
اساسنامه اوپک نیز پس از طرح این دعوا تغییر کرد. پس از آنکه از صدور نفت ایران جلوگیری کردند، میزان صادرات نفت کویت و عراق برای جبران کمبود جهانی نفت، افزایش یافت. اما در اساسنامه جدید اپک اگر هر یک از کشورهای عضو اپک اختلافی با شرکتهای خارجی یا دولتهای خارجی پیدا کنند، سایر اعضا مجاز نیستند میزان تولید نفتشان را افزایش بدهند.
ملیشدن صنعت نفت یکی از نقاط عطف تاریخ ایران بود اما تلاش برای نیل به این هدف هزینههایی از جمله وضع تحریمهای سنگین علیه ایران را در پی داشت. آیا ملیشدن صنعت نفت به قیمت توقف توسعه اقتصادی کشور، برای ما به صرفه بود؟
باید حوادث را در ظرف زمانی خودشان مورد قضاوت قرار داد. همانطور که اشاره کردم، طبق قرارداد 1953 درآمد ایران از فروش هر تن نفت تنها چهار شیلینگ بود. این مبلغ ناچیز نمیتوانست نقشی در توسعه اقتصادی کشور ایفا کند.
از سوی دیگر به موجب قرارداد دارسی دولت انگلیس تعهد داشت منافع شرکتهای اقماری وابسته به شرکت نفت ایران و انگلیس را در محاسبه سود حاصل از استخراج نفت در نظر بگیرد، اما هرگز راضی به این کار نشد. انگلیس مقدار قابلتوجهی از نفت ایران را به نیروی دریایی انگلیس به قیمت بسیار ارزان میفروخت. در نهایت انگلیس طبق قرارداد دارسی متعهد شده بود که دانش فنی استخراج نفت را در اختیار متخصصان ایرانی قرار دهد. در حالی که هرگز یک متخصص ایرانی در شرکت نفت ایران و انگلیس تربیت نشد. شرکت نفت انگلستان در آن زمان باید نزدیک 70درصد درآمد خود را به دولت این کشور مالیات میدادند. شرکت نفت ایران و انگلیس میزان مالیاتی را که باید به دولت مطبوعش میپرداخت، در ابتدا از میزان کل درآمد حاصل از فروش نفت ایران کم میکرد، بعد به محاسبه سود هر کدام از دوطرف دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس میپرداخت. یعنی ایران برای فروش نفت خودش، به انگلستان مالیات میپرداخت. در شرایطی که انگلیس حتی به مفاد قرارداد 1933 پایبند نبود، چرا باید در سودای توسعه اقتصادی تن به استعمار بیگانه میدادیم؟ شرکت نفت ایران انگلیس حاضر شد به صورت 50-50 در عربستان از منافع نفت این کشور برخوردار شود اما در نهایت تنها دو شیلینگ به قیمت هر تن نفت ایران افزود. در بهترین شرایط ایران تنها از 20درصد از منافع حاصل از فروش نفت منتفع میشد. در آن دوره به منظور توسعه، همواره دست تکدی دولتهای ایران برای کمکهای بلاعوض در مقابل کشورهای خارجی دراز بود. درآمدی که از فروش نفت، نصیب دولت میشد تنها خرج تجهیز ارتش میشد. فرآیند ملی شدن صنعت نفت باعث شد در نهایت قرارداد با کنسرسیوم را به انگلیس بقبولاند. دولت دکتر مصدق در دورانی که نمیتوانست نفت صادر کند، طرح اقتصاد بدون نفت را اجرا کرد. طرحی که تاکنون، هیچ کدام از دولتها نتوانستند دوباره آن را اجرا کنند.
درباره زمینههای ملیشدن صنعت نفت، کمتر به نقش شرایط بینالمللی پرداخته شده است. این دیدگاه وجود دارد که شاید اگر این جنبش در برههای دیگر از زمان رخ میداد، به پیروزی نمیرسید. میتوان گفت جامعه جهانی دست به دست هم داد که به کمک مردم ایران صنعت نفت ملی شود. چرا شرایط جهان اینقدر به نفع ایران در این دعوای حقوقی تغییر کرده بود؟
پس از وقوع جنگ بینالملل دوم بهرغم اعلام بیطرفی ایران، نیروهای متفقین کشور ما را اشغال کردند. در مدتی که ایران در اشغال ارتش بیگانه بود، متفقین برای ایجاد آرامش در کشور به منظور امن نگه داشتن فضای پشت جبهههای جنگ، فضای سیاسی و اجتماعی کشور را نسبتا باز کردند. در نتیجه در این فضای نسبتا باز شاهد رواج انتشار جراید و فعالیت احزاب در کشور بودیم و مهمتر از آن به تدریج در این فضا بود که مجلس توانست از حالت فرمالیته و فرمایشی خارج شود و تا حدی در نحوه اداره کشور تاثیرگذار شود. تقریبا میتوان گفت پس از انقلاب مشروطه در سال 1906 که به منظور برقراری نظام پارلمانی در ایران به وقوع پیوست برای اولین بار بارقههایی از نهادینه شدن اهداف انقلاب مشروطه در کشور را شاهد بودیم. در انقلاب مشروطه، مردم برای کسب آزادیهای مدنی در جامعه، آزادیهای احزاب و افزایش میزان مشارکت مردم در اداره جامعه انقلاب کردند. اما این انقلاب به دلایل گوناگون مانند استبداد صغیر، دوران فترت (تعطیلی مجلس) و اشغال ایران به بیراهه رفت.
متاسفانه فضای نسبتا بازی که از سال 1941 تا سال 1946 در کشور به وجود آمده بود، بعد از تلاش نافرجام برای ترور شاه، از بین رفت. اما جریان بالقوه آزادیخواهی که از مشروطیت به بعد به وجود آمده بود، با شروع رسمی جنگ سرد در سال 1949، دوباره جان گرفت. اختلاف بین بلوک شرق و غرب فضایی را به وجود میآورد که امکان بهرهبرداری و جان گرفتن نهضتهای آزادیخواهانه را در برخی کشورها محقق میساخت. از سوی دیگر نهضت اصلاحطلبانه پس از پایان جنگجهانیدوم در برخی از کشورهای دنیا رواج یافته بود. کشورهایی مانند هند، پاکستان، سریلانکا و برمه به استقلال رسیده بودند. ادعای فرانسویها برای استعمار ویتنام با چالش مواجه شده بود. در این فضا جنبشهای آزادیخواهانه و استقلالطلبانه سادهتر از گذشته میتوانستند به دنبال منویات خود باشند.
پس از پایان جنگجهانیدوم جریانی برای حمایت از ملیشدن صنایع و بنگاههای اقتصادی به راه افتاده بود. آیا رواج این جریان در اروپا به نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران کمک کرد؟
بله، پس از پایان جنگجهانیدوم، برای اولین بار در 1945 حزب کارگر در انگستان مساله ملی کردن بانکها و صنایع را برای حل مسایل و مشکلات اقتصادی مطرح کرد. پس از انگلستان، دولت ائتلافی فرانسه شروع به ملیکردن صنایع کردند. کشورهای اروپایی به این باور رسیده بودند که برای توسعه اقتصادی و رفع مشکلات دوران جنگ، ملی کردن صنایع یکی از بهترین راهحلهاست.
آیا در مورد نحوه مدیریت منابع انرژی نیز تغییراتی به وجود آمده بود؟
پس از پایان جنگجهانیدوم، دو کنفرانس در واشنگتن، تحتعنوان کنفرانس بینالمللی انرژی برای بازنگری در قراردهایی که برای مدیریت منابع انرژی تا آن روز بسته شده بود در سالهای 1941 و 1944 برگزار شد. در این دو کنفرانس بهخصوص آمریکاییها مدعی بودند در مناطقی که انحصار یک جانبه است باید تعدیلات یا تغییراتی صورت بگیرد، از جمله در مورد ایران. مخاطبان میدانند پس از پایان جنگ جهانی اول در مورد منابع انرژی آمریکا به عنوان غنیمت جنگی، در نفت عراق 23درصد، کویت 50درصد، در نفت بحرین و نفت عربستان شریک شده بود. با وجود این آمریکا معتقد بود باید در مورد نحوه بهرهبرداری از منابع نفت سایر کشورها تجدید نظرهایی صورت بگیرد. اما این خواسته آمریکا مورد موافقت انگلستان مواجه نشد. اما «شرکت نفت ایران و انگلیس» پذیرفت مقدار قابل توجهی نفت با قیمت ارزان به کمپانیهای آمریکایی بفروشد. ولی اختلاف یا رقابت بین آمریکا و انگلستان در مورد نفت ایران پابرجا ماند.
پس از پایان کنفرانسهای بینالمللی انرژی واشنگتن، در سال 1948 قراردادهای 50-50 در حوزه انرژی بین آمریکا و ونزوئلا بسته شده بود که منتهی به ایجاد روال جدید در قراردادهای حوزه نفتی شد. این روال روی قراردادهای نفتی بین آمریکا با عربستان و کویت تاثیر گذاشت. در چنین شرایطی «قوام» و «سانچکوف» توافق کردند که امتیاز نفت شمال ایران به روسها واگذار شود. اجرای این قرارداد منوط به خروج نیروهای ارتش روسیه از ایران و برگزاری انتخابات مجلس شد. پس از آنکه ارتش روسیه از ایران خارج شد و متن این قرارداد برای تایید به مجلس رفت، به دلیل مغایرت با مصوبه 1944 مجلس شورای ملی ایران، قرارداد نفتی بین ایران و روسیه به تصویب نرسید. مصوبه 1944 مجلس تصریح داشت مادامی که نیروهای خارجی در ایران به سر میبرند، هیچ دولت یا شرکت خارجی مجاز نیست وارد مذاکره در مورد در اختیار گرفتن امتیاز منابع طبیعی ایران شود. در سال 1944، در دوران نخستوزیری ساعدی، شرکتهای آمریکایی برای در اختیار گرفتن امتیازهای جدید با دولت وارد مذاکره شدند. منطقه مورد نظر آمریکاییها در آن دوران بلوچستان ایران بود. در آن زمان یک هیات سیاسی به رهبری معاون سیاسی وزارت امور خارجه انگلیس به ایران آمد و متقاضی در اختیار گرفتن امتیاز منابع نفت شمال شد. در چنین شرایطی دولت ساعدی مذاکره با شرکتهای آمریکایی و انگلیسی را قطع کرد و در مورد شورویها در مجلس دکتر مصدق طرحی را پیشنهاد کرد که در دوران اشغال هیچ دولتی مجاز نیست برای اهدای امتیاز با دولت یا شرکتهای خارجی وارد مذاکره شود. این طرح در مجلس به تصویب رسید. در دورانی که قوام برای حل مساله آذربایجان به شوروی رفته و به منظور راضی ساختن نیروهای شوروی برای ترک ایران، وعده امتیاز نفت شمال را به این کشور داده بود، هنوز ایران تحت اشغال نیروهای بیگانه بود. پس این قرارداد از نظر حقوقی بیاعتبار بود.
از چه زمانی مساله نفت جنوب به صورت رسمی مطرح شد؟ جرقههای ملی شدن در این مقطع زده شد؟
در مجلس چهاردهم پس از بیاعتبار خوانده شدن قرارداد قوام- سانچکوف، طرحی تصویب شد که دولت ایران را ملزم میساخت برای احقاق حقوق حقه مردم ایران قراردادهای فی مابین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس را بازبینی کند. مذاکراتی در دولتهای مختلف هژیر و رزمآرا با شرکت نفت ایران و انگلیس انجام گرفت که منتهی شد به قرارداد موسوم به «گس-گلشاییان». در این قرارداد اصل 50-50 بودن منافع ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، پذیرفته نشد و تنها دو شیلینگ به مبلغ درآمد ایران از محل فروش هر تن نفت در قرارداد 1953، یعنی چهار شیلینگ برای هر تن، افزوده شد.
نگاه مردم به این تحول چه بود؟
نباید این نکته را فراموش کرد که از نظر مردم ایران، شرکت نفت ایران و انگلیس برای حفظ منافعش به هر نحو در مسایل داخلی ایران دخالت میکردند. به همین دلیل زمانی که چهار روز مانده به پایان دوره مجلس چهاردهم قرارداد گس- گلشاییان به مجلس آورده شد، نمایندههای اقلیت با استفاده از ترفند ایراد نطقهای طولانی، جلوی تصویب آن را گرفتند تا بررسی این قرارداد به مجلس آینده موکول شود. در مجلس پانزدهم دکتر مصدق و نمایندههای جبهه ملی حضور پررنگی داشتند و کمیسیون نفت را تشکیل دادند. این کمیسیون قرارداد گس-گلشاییان را رد کرد. پس از آنکه لایحه 9مادهای ملی کردن صنعت نفت در کمیسیون نفت و مجلس شورای ملی به تصویب رسید، در مجلس سنا به تایید رسید و در نهایت توسط محمدرضاشاه توشیح شد و صورت قانونی به خود گرفت.
نفس ملیشدن صنعتنفت اقدامی طبیعی بود که در کشورهای دیگر نیز رخ داده بود. اما برای مردم ایران ملیشدن صنعت نفت تنها بعد اقتصادی نداشت. برای ایرانیان ملی شدن صنعت نفت یک رنسانس سیاسی بود. ایرانیان میخواستند جلوی نفوذ یک کشور خارجی که از طریق شرکت نفت در امور داخلی کشور مداخله میکرد را بگیرند. از سوی دیگر روشنفکران ایرانی میخواستند در جریان ملی شدن صنعت نفت روند مشروطهخواهی را که دچار توقف ضمنی شده بود احیا کنند.
اما روند اجرای این قانون 9 مادهای با مشکلاتی مواجه شد. در تمام دنیا، برای ملی شدن صنایع به منظور توسعه و رفاه عمومی، باید داراییهای بخش خصوصی، اعم از اشخاص حقیقی یا حقوقی یا شرکتهای داخلی یا خارجی در مقابل پرداخت غرامت منصفانه به دولت انتقال یابد.
رفتار غرب به ویژه انگلیس در این ماجرا قابل درک است، آنها منافع خود را میخواستند. چقدر از روابط جهانی خود سود جستند؟
غربیها معتقد بودند باید غرامت موثر پرداخت شود اما ایرانیها یا دیگر کشورهای جهان سوم بر غرامت متناسب تاکید داشتند. ایران پیشبینی کرده بود برای ملی کردن صنعت نفت، درصدی از درآمد حاصل از فروش نفت را برای پرداخت غرامت اختصاص دهد. ولی انگلستان حاضر به تن دادن به ملی شدن صنعت نفت ایران، نبود. انگلستان داراییهای ایران را بلوکه و کشور را محاصره کرد تا نتوانیم نفت خود را صادر کنیم و پرونده را به دیوان بینالمللی دادگستری ارجاع داد.
دولت ایران مدعی بود که دیوان بینالمللی دادگستری صلاحیت رسیدگی به این پرونده را ندارد. آیا این ادعای دولت ایران مبنای حقوقی داشت؟
به سه دلیل انگلستان معتقد بود دیوان صلاحیت رسیدگی به این پرونده را دارد. اول آنکه ایران و انگلیس صلاحیت اجباری دیوان را در گذشته به رسمیت شناختهاند، این نهاد حقوقی صلاحیت رسیدگی به پرونده مورد بحث را دارد. البته ایران در 1934 صلاحیت اجباری دیوان را در مورد اختلافاتی که از آن تاریخ به بعد بین دو کشور رخ میدهد به رسمیت شناخته بود، نه اختلافات مربوط به گذشته را. از سوی دیگر دولت انگلستان معتقد بود در 1933، پرونده مورد بحث دو کشور به شورای اجرایی جامعه ملل ارجاع شده بود، که از سوی این شورا هیات میانجی برای حل اختلاف بین دو کشور تعیین شده بود. در آخر انگلیس معتقد بود از آنجایی که ایران در 1935 قراردادهایی که کشورهای سوییس و دانمارک منعقد کرده و در آنها پیشبینی کرده است که اگر اختلافی پیش میآید، به آن اختلافها بر اساس قوانین بینالملل رسیدگی شود، انگلیس میتواند به استناد این قراردادها خواهان رفع اختلاف بین ایران و انگلیس بر اساس قوانین بینالملل شود. اما ایران معتقد بود دیوان تنها صلاحیت دارد به اختلاف بین دولتها رسیدگی کند. در حالی که اختلاف ایران با شرکت نفت ایران و انگلیس بود نه با دولت انگلستان. اما دیوان پیش از آنکه صلاحیت خود را برای رسیدگی به این پرونده بررسی کند، یک قرار موقت صادر کرد که طرفین را از هرگونه اقدامی برحذر میداشت. دولت ایران به این قرار موقت اعتراض کرد. چون دیوان باید در ابتدا صلاحیت خود برای ورود به این پرونده را بررسی میکرد بعد قرار صادر میکرد. به دلیل این اقدام غیرقانونی دیوان، ایران صلاحیت اجباری که در سال 1934 به رسمیت شناخته بود را باز پس گرفت. البته دیوان در نهایت صلاحیت خود را برای ورود به این پرونده رد کرد. پس از این بود که پرونده اختلاف ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس به شورای امنیت سازمان ملل رفت. در شورای امنیت انگلیس ایران را متهم کرد که به علت گردن ننهادن به قرار موقت دیوان، ایران به تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی تبدیل شده است. از سوی دیگر هیات ایرانی به رهبری دکتر مصدق در شورای امنیت، واقعیت ستمی و استثماری که شرکت نفت بر ایران و کارکنان شرکت نفت وارد میساخت و دخالتهای که در امور داخلی ایران میکرد را مطرح کند.
در نهایت شورای امنیت به این نتیجه رسید که ملی شدن صنعت نفت تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی نیست؛ اما باید تا زمان اعلام نظر دیوان رسیدگی به این پرونده متوقف شود.
اختلاف میان طرفهای غربی چقدر بر موفقیت این حرکت اثر داشت؟
از نظر حقوقی و سیاسی در عرصه بینالمللی، ایران تا این مرحله پیروز پرونده بود چون دیوان رای به عدم صلاحیت برای ورود به این پرونده را صادر کرد و شورای امنیت نیز، گردن ننهادن ایران به قرار موقت را، تهدید صلح و امنیت بینالمللی ندانست. افکار عمومی جهانی نیز با ایران همراه بود. آمریکا در این مرحله معتقد بود که محاصره ایران برای جلوگیری از صادرات نفت اشتباه است و اصل ملی شدن صنعت نفت را باید به رسمیت شناخت. اما در عین حال اعلام کردند برای احترام به نظام تجاری، حاضر به خرید نفت ایران، به جای شرکتهای نفت انگلیسی نیستند. در نهایت آمریکا نمایندهای را برای میانجیگری تعیین کرد. این میانجی توانست اصل ملی شدن صنعت نفت را به انگلیس بقبولاند. پس از آن هیاتی به سرپرستی جکسون برای مذاکره به ایران آمد. پیشنهاد جکسون مغایر با قانون 9مادهای ایران بود، از این رو مورد پذیرش قرار نگرفت. پس از آن هیاتی دیگر به سرپرستی دکس به ایران آمد که مجددا شرایطش برای ملی شدن صنعت نفت مورد پذیرش دولت ایران نبود. در این زمان بود که موضع آمریکا تغییر یافت. آمریکا احساس کرد دکتر مصدق قصد دارد از تایید ضمنی آمریکا در محقبودن ایران برای ملی کردن صنعت نفت سوءاستفاده کند. آن سال در اجلاس عمومی سازمان ملل در پاریس، آمریکا به انگلیس پیشنهاد مشارکت در بهرهبرداری از منابع نفت ایران را میدهد. انگلیس با این پیشنهاد آمریکا موافقت کرد. برای اجرای این طرح آمریکا و انگلیس برای سرنگون کردن دولت دکتر مصدق، همراه شدند.
در این زمان دکتر مصدق مذاکراتی با کشور هلند را شروع کرده بود تا به یاری این کشور بتواند در غیاب متخصصان انگلیسی، نفت استخراج کند.
بانک جهانی هم در امر ملی شدن صنعت نفت به یاری ایران آمد؟
پس از توافق آمریکا و انگلیس نمایندگان بانک جهانی به ایران آمدند و توافق کردند برای دوسال صنعت نفت ایران را اداره کنند. اما بانک جهانی میخواست بدون توجه به قانون 9 مادهای ملی شدن صنعت نفت، هرگونه که مقتضی بداند اقدام کند. دولت ایران این خواست بانک جهانی را مغایر با ملی شدن صنعت نفت میدانست. پس از آن ابتدا ترومن و چرچیل در یک بیانیه مشترک دولت دکتر مصدق را تهدید کردند و بعد در یک بیانیه دیگر آیزنهاور و چرچیل به ایران اولتیماتوم دادند. اما هیچکدام از این دو تهدید مورد توجه دولت دکتر مصدق قرار نگرفت. در نهایت این دو کشور به این نتیجه رسیدند که نمیتوانند با دکتر مصدق بر سر نفت به توافق برسند و طرح کودتا را اجرایی کردند.
از نظر عملی ملی شدن صنعت نفت با چالشهایی مواجه شد. اما از نظر حقوقی آیا ایران پیروز شد؟
از نظر حقوقی و بینالمللی ایران پیروز این دعوا بود. طرح درخواست ملی شدن صنعت نفت ایران باعث شد طی سالهای بعد مجمع عمومی قطعنامههایی ناظر بر حق حاکمیت ملی و دایمی کشورها بر منابع طبیعیشان صادر کند.
اساسنامه اوپک نیز پس از طرح این دعوا تغییر کرد. پس از آنکه از صدور نفت ایران جلوگیری کردند، میزان صادرات نفت کویت و عراق برای جبران کمبود جهانی نفت، افزایش یافت. اما در اساسنامه جدید اپک اگر هر یک از کشورهای عضو اپک اختلافی با شرکتهای خارجی یا دولتهای خارجی پیدا کنند، سایر اعضا مجاز نیستند میزان تولید نفتشان را افزایش بدهند.
ملیشدن صنعت نفت یکی از نقاط عطف تاریخ ایران بود اما تلاش برای نیل به این هدف هزینههایی از جمله وضع تحریمهای سنگین علیه ایران را در پی داشت. آیا ملیشدن صنعت نفت به قیمت توقف توسعه اقتصادی کشور، برای ما به صرفه بود؟
باید حوادث را در ظرف زمانی خودشان مورد قضاوت قرار داد. همانطور که اشاره کردم، طبق قرارداد 1953 درآمد ایران از فروش هر تن نفت تنها چهار شیلینگ بود. این مبلغ ناچیز نمیتوانست نقشی در توسعه اقتصادی کشور ایفا کند.
از سوی دیگر به موجب قرارداد دارسی دولت انگلیس تعهد داشت منافع شرکتهای اقماری وابسته به شرکت نفت ایران و انگلیس را در محاسبه سود حاصل از استخراج نفت در نظر بگیرد، اما هرگز راضی به این کار نشد. انگلیس مقدار قابلتوجهی از نفت ایران را به نیروی دریایی انگلیس به قیمت بسیار ارزان میفروخت. در نهایت انگلیس طبق قرارداد دارسی متعهد شده بود که دانش فنی استخراج نفت را در اختیار متخصصان ایرانی قرار دهد. در حالی که هرگز یک متخصص ایرانی در شرکت نفت ایران و انگلیس تربیت نشد. شرکت نفت انگلستان در آن زمان باید نزدیک 70درصد درآمد خود را به دولت این کشور مالیات میدادند. شرکت نفت ایران و انگلیس میزان مالیاتی را که باید به دولت مطبوعش میپرداخت، در ابتدا از میزان کل درآمد حاصل از فروش نفت ایران کم میکرد، بعد به محاسبه سود هر کدام از دوطرف دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس میپرداخت. یعنی ایران برای فروش نفت خودش، به انگلستان مالیات میپرداخت. در شرایطی که انگلیس حتی به مفاد قرارداد 1933 پایبند نبود، چرا باید در سودای توسعه اقتصادی تن به استعمار بیگانه میدادیم؟ شرکت نفت ایران انگلیس حاضر شد به صورت 50-50 در عربستان از منافع نفت این کشور برخوردار شود اما در نهایت تنها دو شیلینگ به قیمت هر تن نفت ایران افزود. در بهترین شرایط ایران تنها از 20درصد از منافع حاصل از فروش نفت منتفع میشد. در آن دوره به منظور توسعه، همواره دست تکدی دولتهای ایران برای کمکهای بلاعوض در مقابل کشورهای خارجی دراز بود. درآمدی که از فروش نفت، نصیب دولت میشد تنها خرج تجهیز ارتش میشد. فرآیند ملی شدن صنعت نفت باعث شد در نهایت قرارداد با کنسرسیوم را به انگلیس بقبولاند. دولت دکتر مصدق در دورانی که نمیتوانست نفت صادر کند، طرح اقتصاد بدون نفت را اجرا کرد. طرحی که تاکنون، هیچ کدام از دولتها نتوانستند دوباره آن را اجرا کنند.
شرایط جهانی معمولا بر رویدادهای داخلی کشورها موثر هستند. این امر درخصوص کشورهایی که به دلیل اهمیت سیاسی، ژئوپلیتیک یا مسایل منطقهای دارای ارزشهای خاصی هستند، دوچندان میشود. این پرسش که در زمان حرکت ملی برای نهضت ملی شدن صنعت نفت شرایط جهانی چگونه بوده است، محور گفتوگو با دکتر داوود هرمیداس باوند است. این استاد دانشگاه به دلیل تحصیلات خود در رشته روابط بینالملل، سالها تدریس در این رشته و سوابق متعدد دیپلماتیک، تسلط قابلتوجهی بر این حوزه داشته و همچنین به سبب فعالیت سیاسی قبل و بعد از انقلاب و نزدیکی به جریان سیاسی محوری مقطع ملی شدن، درباره این موضوع آگاهی کافی دارد. پاسخهای وی به پرسشهای «شرق» در ادامه میآید.
درباره زمینههای ملیشدن صنعت نفت، کمتر به نقش شرایط بینالمللی پرداخته شده است. این دیدگاه وجود دارد که شاید اگر این جنبش در برههای دیگر از زمان رخ میداد، به پیروزی نمیرسید. میتوان گفت جامعه جهانی دست به دست هم داد که به کمک مردم ایران صنعت نفت ملی شود. چرا شرایط جهان اینقدر به نفع ایران در این دعوای حقوقی تغییر کرده بود؟
پس از وقوع جنگ بینالملل دوم بهرغم اعلام بیطرفی ایران، نیروهای متفقین کشور ما را اشغال کردند. در مدتی که ایران در اشغال ارتش بیگانه بود، متفقین برای ایجاد آرامش در کشور به منظور امن نگه داشتن فضای پشت جبهههای جنگ، فضای سیاسی و اجتماعی کشور را نسبتا باز کردند. در نتیجه در این فضای نسبتا باز شاهد رواج انتشار جراید و فعالیت احزاب در کشور بودیم و مهمتر از آن به تدریج در این فضا بود که مجلس توانست از حالت فرمالیته و فرمایشی خارج شود و تا حدی در نحوه اداره کشور تاثیرگذار شود. تقریبا میتوان گفت پس از انقلاب مشروطه در سال 1906 که به منظور برقراری نظام پارلمانی در ایران به وقوع پیوست برای اولین بار بارقههایی از نهادینه شدن اهداف انقلاب مشروطه در کشور را شاهد بودیم. در انقلاب مشروطه، مردم برای کسب آزادیهای مدنی در جامعه، آزادیهای احزاب و افزایش میزان مشارکت مردم در اداره جامعه انقلاب کردند. اما این انقلاب به دلایل گوناگون مانند استبداد صغیر، دوران فترت (تعطیلی مجلس) و اشغال ایران به بیراهه رفت.
متاسفانه فضای نسبتا بازی که از سال 1941 تا سال 1946 در کشور به وجود آمده بود، بعد از تلاش نافرجام برای ترور شاه، از بین رفت. اما جریان بالقوه آزادیخواهی که از مشروطیت به بعد به وجود آمده بود، با شروع رسمی جنگ سرد در سال 1949، دوباره جان گرفت. اختلاف بین بلوک شرق و غرب فضایی را به وجود میآورد که امکان بهرهبرداری و جان گرفتن نهضتهای آزادیخواهانه را در برخی کشورها محقق میساخت. از سوی دیگر نهضت اصلاحطلبانه پس از پایان جنگجهانیدوم در برخی از کشورهای دنیا رواج یافته بود. کشورهایی مانند هند، پاکستان، سریلانکا و برمه به استقلال رسیده بودند. ادعای فرانسویها برای استعمار ویتنام با چالش مواجه شده بود. در این فضا جنبشهای آزادیخواهانه و استقلالطلبانه سادهتر از گذشته میتوانستند به دنبال منویات خود باشند.
پس از پایان جنگجهانیدوم جریانی برای حمایت از ملیشدن صنایع و بنگاههای اقتصادی به راه افتاده بود. آیا رواج این جریان در اروپا به نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران کمک کرد؟
بله، پس از پایان جنگجهانیدوم، برای اولین بار در 1945 حزب کارگر در انگستان مساله ملی کردن بانکها و صنایع را برای حل مسایل و مشکلات اقتصادی مطرح کرد. پس از انگلستان، دولت ائتلافی فرانسه شروع به ملیکردن صنایع کردند. کشورهای اروپایی به این باور رسیده بودند که برای توسعه اقتصادی و رفع مشکلات دوران جنگ، ملی کردن صنایع یکی از بهترین راهحلهاست.
آیا در مورد نحوه مدیریت منابع انرژی نیز تغییراتی به وجود آمده بود؟
پس از پایان جنگجهانیدوم، دو کنفرانس در واشنگتن، تحتعنوان کنفرانس بینالمللی انرژی برای بازنگری در قراردهایی که برای مدیریت منابع انرژی تا آن روز بسته شده بود در سالهای 1941 و 1944 برگزار شد. در این دو کنفرانس بهخصوص آمریکاییها مدعی بودند در مناطقی که انحصار یک جانبه است باید تعدیلات یا تغییراتی صورت بگیرد، از جمله در مورد ایران. مخاطبان میدانند پس از پایان جنگ جهانی اول در مورد منابع انرژی آمریکا به عنوان غنیمت جنگی، در نفت عراق 23درصد، کویت 50درصد، در نفت بحرین و نفت عربستان شریک شده بود. با وجود این آمریکا معتقد بود باید در مورد نحوه بهرهبرداری از منابع نفت سایر کشورها تجدید نظرهایی صورت بگیرد. اما این خواسته آمریکا مورد موافقت انگلستان مواجه نشد. اما «شرکت نفت ایران و انگلیس» پذیرفت مقدار قابل توجهی نفت با قیمت ارزان به کمپانیهای آمریکایی بفروشد. ولی اختلاف یا رقابت بین آمریکا و انگلستان در مورد نفت ایران پابرجا ماند.
پس از پایان کنفرانسهای بینالمللی انرژی واشنگتن، در سال 1948 قراردادهای 50-50 در حوزه انرژی بین آمریکا و ونزوئلا بسته شده بود که منتهی به ایجاد روال جدید در قراردادهای حوزه نفتی شد. این روال روی قراردادهای نفتی بین آمریکا با عربستان و کویت تاثیر گذاشت. در چنین شرایطی «قوام» و «سانچکوف» توافق کردند که امتیاز نفت شمال ایران به روسها واگذار شود. اجرای این قرارداد منوط به خروج نیروهای ارتش روسیه از ایران و برگزاری انتخابات مجلس شد. پس از آنکه ارتش روسیه از ایران خارج شد و متن این قرارداد برای تایید به مجلس رفت، به دلیل مغایرت با مصوبه 1944 مجلس شورای ملی ایران، قرارداد نفتی بین ایران و روسیه به تصویب نرسید. مصوبه 1944 مجلس تصریح داشت مادامی که نیروهای خارجی در ایران به سر میبرند، هیچ دولت یا شرکت خارجی مجاز نیست وارد مذاکره در مورد در اختیار گرفتن امتیاز منابع طبیعی ایران شود. در سال 1944، در دوران نخستوزیری ساعدی، شرکتهای آمریکایی برای در اختیار گرفتن امتیازهای جدید با دولت وارد مذاکره شدند. منطقه مورد نظر آمریکاییها در آن دوران بلوچستان ایران بود. در آن زمان یک هیات سیاسی به رهبری معاون سیاسی وزارت امور خارجه انگلیس به ایران آمد و متقاضی در اختیار گرفتن امتیاز منابع نفت شمال شد. در چنین شرایطی دولت ساعدی مذاکره با شرکتهای آمریکایی و انگلیسی را قطع کرد و در مورد شورویها در مجلس دکتر مصدق طرحی را پیشنهاد کرد که در دوران اشغال هیچ دولتی مجاز نیست برای اهدای امتیاز با دولت یا شرکتهای خارجی وارد مذاکره شود. این طرح در مجلس به تصویب رسید. در دورانی که قوام برای حل مساله آذربایجان به شوروی رفته و به منظور راضی ساختن نیروهای شوروی برای ترک ایران، وعده امتیاز نفت شمال را به این کشور داده بود، هنوز ایران تحت اشغال نیروهای بیگانه بود. پس این قرارداد از نظر حقوقی بیاعتبار بود.
از چه زمانی مساله نفت جنوب به صورت رسمی مطرح شد؟ جرقههای ملی شدن در این مقطع زده شد؟
در مجلس چهاردهم پس از بیاعتبار خوانده شدن قرارداد قوام- سانچکوف، طرحی تصویب شد که دولت ایران را ملزم میساخت برای احقاق حقوق حقه مردم ایران قراردادهای فی مابین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس را بازبینی کند. مذاکراتی در دولتهای مختلف هژیر و رزمآرا با شرکت نفت ایران و انگلیس انجام گرفت که منتهی شد به قرارداد موسوم به «گس-گلشاییان». در این قرارداد اصل 50-50 بودن منافع ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، پذیرفته نشد و تنها دو شیلینگ به مبلغ درآمد ایران از محل فروش هر تن نفت در قرارداد 1953، یعنی چهار شیلینگ برای هر تن، افزوده شد.
نگاه مردم به این تحول چه بود؟
نباید این نکته را فراموش کرد که از نظر مردم ایران، شرکت نفت ایران و انگلیس برای حفظ منافعش به هر نحو در مسایل داخلی ایران دخالت میکردند. به همین دلیل زمانی که چهار روز مانده به پایان دوره مجلس چهاردهم قرارداد گس- گلشاییان به مجلس آورده شد، نمایندههای اقلیت با استفاده از ترفند ایراد نطقهای طولانی، جلوی تصویب آن را گرفتند تا بررسی این قرارداد به مجلس آینده موکول شود. در مجلس پانزدهم دکتر مصدق و نمایندههای جبهه ملی حضور پررنگی داشتند و کمیسیون نفت را تشکیل دادند. این کمیسیون قرارداد گس-گلشاییان را رد کرد. پس از آنکه لایحه 9مادهای ملی کردن صنعت نفت در کمیسیون نفت و مجلس شورای ملی به تصویب رسید، در مجلس سنا به تایید رسید و در نهایت توسط محمدرضاشاه توشیح شد و صورت قانونی به خود گرفت.
نفس ملیشدن صنعتنفت اقدامی طبیعی بود که در کشورهای دیگر نیز رخ داده بود. اما برای مردم ایران ملیشدن صنعت نفت تنها بعد اقتصادی نداشت. برای ایرانیان ملی شدن صنعت نفت یک رنسانس سیاسی بود. ایرانیان میخواستند جلوی نفوذ یک کشور خارجی که از طریق شرکت نفت در امور داخلی کشور مداخله میکرد را بگیرند. از سوی دیگر روشنفکران ایرانی میخواستند در جریان ملی شدن صنعت نفت روند مشروطهخواهی را که دچار توقف ضمنی شده بود احیا کنند.
اما روند اجرای این قانون 9 مادهای با مشکلاتی مواجه شد. در تمام دنیا، برای ملی شدن صنایع به منظور توسعه و رفاه عمومی، باید داراییهای بخش خصوصی، اعم از اشخاص حقیقی یا حقوقی یا شرکتهای داخلی یا خارجی در مقابل پرداخت غرامت منصفانه به دولت انتقال یابد.
رفتار غرب به ویژه انگلیس در این ماجرا قابل درک است، آنها منافع خود را میخواستند. چقدر از روابط جهانی خود سود جستند؟
غربیها معتقد بودند باید غرامت موثر پرداخت شود اما ایرانیها یا دیگر کشورهای جهان سوم بر غرامت متناسب تاکید داشتند. ایران پیشبینی کرده بود برای ملی کردن صنعت نفت، درصدی از درآمد حاصل از فروش نفت را برای پرداخت غرامت اختصاص دهد. ولی انگلستان حاضر به تن دادن به ملی شدن صنعت نفت ایران، نبود. انگلستان داراییهای ایران را بلوکه و کشور را محاصره کرد تا نتوانیم نفت خود را صادر کنیم و پرونده را به دیوان بینالمللی دادگستری ارجاع داد.
دولت ایران مدعی بود که دیوان بینالمللی دادگستری صلاحیت رسیدگی به این پرونده را ندارد. آیا این ادعای دولت ایران مبنای حقوقی داشت؟
به سه دلیل انگلستان معتقد بود دیوان صلاحیت رسیدگی به این پرونده را دارد. اول آنکه ایران و انگلیس صلاحیت اجباری دیوان را در گذشته به رسمیت شناختهاند، این نهاد حقوقی صلاحیت رسیدگی به پرونده مورد بحث را دارد. البته ایران در 1934 صلاحیت اجباری دیوان را در مورد اختلافاتی که از آن تاریخ به بعد بین دو کشور رخ میدهد به رسمیت شناخته بود، نه اختلافات مربوط به گذشته را. از سوی دیگر دولت انگلستان معتقد بود در 1933، پرونده مورد بحث دو کشور به شورای اجرایی جامعه ملل ارجاع شده بود، که از سوی این شورا هیات میانجی برای حل اختلاف بین دو کشور تعیین شده بود. در آخر انگلیس معتقد بود از آنجایی که ایران در 1935 قراردادهایی که کشورهای سوییس و دانمارک منعقد کرده و در آنها پیشبینی کرده است که اگر اختلافی پیش میآید، به آن اختلافها بر اساس قوانین بینالملل رسیدگی شود، انگلیس میتواند به استناد این قراردادها خواهان رفع اختلاف بین ایران و انگلیس بر اساس قوانین بینالملل شود. اما ایران معتقد بود دیوان تنها صلاحیت دارد به اختلاف بین دولتها رسیدگی کند. در حالی که اختلاف ایران با شرکت نفت ایران و انگلیس بود نه با دولت انگلستان. اما دیوان پیش از آنکه صلاحیت خود را برای رسیدگی به این پرونده بررسی کند، یک قرار موقت صادر کرد که طرفین را از هرگونه اقدامی برحذر میداشت. دولت ایران به این قرار موقت اعتراض کرد. چون دیوان باید در ابتدا صلاحیت خود برای ورود به این پرونده را بررسی میکرد بعد قرار صادر میکرد. به دلیل این اقدام غیرقانونی دیوان، ایران صلاحیت اجباری که در سال 1934 به رسمیت شناخته بود را باز پس گرفت. البته دیوان در نهایت صلاحیت خود را برای ورود به این پرونده رد کرد. پس از این بود که پرونده اختلاف ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس به شورای امنیت سازمان ملل رفت. در شورای امنیت انگلیس ایران را متهم کرد که به علت گردن ننهادن به قرار موقت دیوان، ایران به تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی تبدیل شده است. از سوی دیگر هیات ایرانی به رهبری دکتر مصدق در شورای امنیت، واقعیت ستمی و استثماری که شرکت نفت بر ایران و کارکنان شرکت نفت وارد میساخت و دخالتهای که در امور داخلی ایران میکرد را مطرح کند.
در نهایت شورای امنیت به این نتیجه رسید که ملی شدن صنعت نفت تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی نیست؛ اما باید تا زمان اعلام نظر دیوان رسیدگی به این پرونده متوقف شود.
اختلاف میان طرفهای غربی چقدر بر موفقیت این حرکت اثر داشت؟
از نظر حقوقی و سیاسی در عرصه بینالمللی، ایران تا این مرحله پیروز پرونده بود چون دیوان رای به عدم صلاحیت برای ورود به این پرونده را صادر کرد و شورای امنیت نیز، گردن ننهادن ایران به قرار موقت را، تهدید صلح و امنیت بینالمللی ندانست. افکار عمومی جهانی نیز با ایران همراه بود. آمریکا در این مرحله معتقد بود که محاصره ایران برای جلوگیری از صادرات نفت اشتباه است و اصل ملی شدن صنعت نفت را باید به رسمیت شناخت. اما در عین حال اعلام کردند برای احترام به نظام تجاری، حاضر به خرید نفت ایران، به جای شرکتهای نفت انگلیسی نیستند. در نهایت آمریکا نمایندهای را برای میانجیگری تعیین کرد. این میانجی توانست اصل ملی شدن صنعت نفت را به انگلیس بقبولاند. پس از آن هیاتی به سرپرستی جکسون برای مذاکره به ایران آمد. پیشنهاد جکسون مغایر با قانون 9مادهای ایران بود، از این رو مورد پذیرش قرار نگرفت. پس از آن هیاتی دیگر به سرپرستی دکس به ایران آمد که مجددا شرایطش برای ملی شدن صنعت نفت مورد پذیرش دولت ایران نبود. در این زمان بود که موضع آمریکا تغییر یافت. آمریکا احساس کرد دکتر مصدق قصد دارد از تایید ضمنی آمریکا در محقبودن ایران برای ملی کردن صنعت نفت سوءاستفاده کند. آن سال در اجلاس عمومی سازمان ملل در پاریس، آمریکا به انگلیس پیشنهاد مشارکت در بهرهبرداری از منابع نفت ایران را میدهد. انگلیس با این پیشنهاد آمریکا موافقت کرد. برای اجرای این طرح آمریکا و انگلیس برای سرنگون کردن دولت دکتر مصدق، همراه شدند.
در این زمان دکتر مصدق مذاکراتی با کشور هلند را شروع کرده بود تا به یاری این کشور بتواند در غیاب متخصصان انگلیسی، نفت استخراج کند.
بانک جهانی هم در امر ملی شدن صنعت نفت به یاری ایران آمد؟
پس از توافق آمریکا و انگلیس نمایندگان بانک جهانی به ایران آمدند و توافق کردند برای دوسال صنعت نفت ایران را اداره کنند. اما بانک جهانی میخواست بدون توجه به قانون 9 مادهای ملی شدن صنعت نفت، هرگونه که مقتضی بداند اقدام کند. دولت ایران این خواست بانک جهانی را مغایر با ملی شدن صنعت نفت میدانست. پس از آن ابتدا ترومن و چرچیل در یک بیانیه مشترک دولت دکتر مصدق را تهدید کردند و بعد در یک بیانیه دیگر آیزنهاور و چرچیل به ایران اولتیماتوم دادند. اما هیچکدام از این دو تهدید مورد توجه دولت دکتر مصدق قرار نگرفت. در نهایت این دو کشور به این نتیجه رسیدند که نمیتوانند با دکتر مصدق بر سر نفت به توافق برسند و طرح کودتا را اجرایی کردند.
از نظر عملی ملی شدن صنعت نفت با چالشهایی مواجه شد. اما از نظر حقوقی آیا ایران پیروز شد؟
از نظر حقوقی و بینالمللی ایران پیروز این دعوا بود. طرح درخواست ملی شدن صنعت نفت ایران باعث شد طی سالهای بعد مجمع عمومی قطعنامههایی ناظر بر حق حاکمیت ملی و دایمی کشورها بر منابع طبیعیشان صادر کند.
اساسنامه اوپک نیز پس از طرح این دعوا تغییر کرد. پس از آنکه از صدور نفت ایران جلوگیری کردند، میزان صادرات نفت کویت و عراق برای جبران کمبود جهانی نفت، افزایش یافت. اما در اساسنامه جدید اپک اگر هر یک از کشورهای عضو اپک اختلافی با شرکتهای خارجی یا دولتهای خارجی پیدا کنند، سایر اعضا مجاز نیستند میزان تولید نفتشان را افزایش بدهند.
ملیشدن صنعت نفت یکی از نقاط عطف تاریخ ایران بود اما تلاش برای نیل به این هدف هزینههایی از جمله وضع تحریمهای سنگین علیه ایران را در پی داشت. آیا ملیشدن صنعت نفت به قیمت توقف توسعه اقتصادی کشور، برای ما به صرفه بود؟
باید حوادث را در ظرف زمانی خودشان مورد قضاوت قرار داد. همانطور که اشاره کردم، طبق قرارداد 1953 درآمد ایران از فروش هر تن نفت تنها چهار شیلینگ بود. این مبلغ ناچیز نمیتوانست نقشی در توسعه اقتصادی کشور ایفا کند.
از سوی دیگر به موجب قرارداد دارسی دولت انگلیس تعهد داشت منافع شرکتهای اقماری وابسته به شرکت نفت ایران و انگلیس را در محاسبه سود حاصل از استخراج نفت در نظر بگیرد، اما هرگز راضی به این کار نشد. انگلیس مقدار قابلتوجهی از نفت ایران را به نیروی دریایی انگلیس به قیمت بسیار ارزان میفروخت. در نهایت انگلیس طبق قرارداد دارسی متعهد شده بود که دانش فنی استخراج نفت را در اختیار متخصصان ایرانی قرار دهد. در حالی که هرگز یک متخصص ایرانی در شرکت نفت ایران و انگلیس تربیت نشد. شرکت نفت انگلستان در آن زمان باید نزدیک 70درصد درآمد خود را به دولت این کشور مالیات میدادند. شرکت نفت ایران و انگلیس میزان مالیاتی را که باید به دولت مطبوعش میپرداخت، در ابتدا از میزان کل درآمد حاصل از فروش نفت ایران کم میکرد، بعد به محاسبه سود هر کدام از دوطرف دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس میپرداخت. یعنی ایران برای فروش نفت خودش، به انگلستان مالیات میپرداخت. در شرایطی که انگلیس حتی به مفاد قرارداد 1933 پایبند نبود، چرا باید در سودای توسعه اقتصادی تن به استعمار بیگانه میدادیم؟ شرکت نفت ایران انگلیس حاضر شد به صورت 50-50 در عربستان از منافع نفت این کشور برخوردار شود اما در نهایت تنها دو شیلینگ به قیمت هر تن نفت ایران افزود. در بهترین شرایط ایران تنها از 20درصد از منافع حاصل از فروش نفت منتفع میشد. در آن دوره به منظور توسعه، همواره دست تکدی دولتهای ایران برای کمکهای بلاعوض در مقابل کشورهای خارجی دراز بود. درآمدی که از فروش نفت، نصیب دولت میشد تنها خرج تجهیز ارتش میشد. فرآیند ملی شدن صنعت نفت باعث شد در نهایت قرارداد با کنسرسیوم را به انگلیس بقبولاند. دولت دکتر مصدق در دورانی که نمیتوانست نفت صادر کند، طرح اقتصاد بدون نفت را اجرا کرد. طرحی که تاکنون، هیچ کدام از دولتها نتوانستند دوباره آن را اجرا کنند.
درباره زمینههای ملیشدن صنعت نفت، کمتر به نقش شرایط بینالمللی پرداخته شده است. این دیدگاه وجود دارد که شاید اگر این جنبش در برههای دیگر از زمان رخ میداد، به پیروزی نمیرسید. میتوان گفت جامعه جهانی دست به دست هم داد که به کمک مردم ایران صنعت نفت ملی شود. چرا شرایط جهان اینقدر به نفع ایران در این دعوای حقوقی تغییر کرده بود؟
پس از وقوع جنگ بینالملل دوم بهرغم اعلام بیطرفی ایران، نیروهای متفقین کشور ما را اشغال کردند. در مدتی که ایران در اشغال ارتش بیگانه بود، متفقین برای ایجاد آرامش در کشور به منظور امن نگه داشتن فضای پشت جبهههای جنگ، فضای سیاسی و اجتماعی کشور را نسبتا باز کردند. در نتیجه در این فضای نسبتا باز شاهد رواج انتشار جراید و فعالیت احزاب در کشور بودیم و مهمتر از آن به تدریج در این فضا بود که مجلس توانست از حالت فرمالیته و فرمایشی خارج شود و تا حدی در نحوه اداره کشور تاثیرگذار شود. تقریبا میتوان گفت پس از انقلاب مشروطه در سال 1906 که به منظور برقراری نظام پارلمانی در ایران به وقوع پیوست برای اولین بار بارقههایی از نهادینه شدن اهداف انقلاب مشروطه در کشور را شاهد بودیم. در انقلاب مشروطه، مردم برای کسب آزادیهای مدنی در جامعه، آزادیهای احزاب و افزایش میزان مشارکت مردم در اداره جامعه انقلاب کردند. اما این انقلاب به دلایل گوناگون مانند استبداد صغیر، دوران فترت (تعطیلی مجلس) و اشغال ایران به بیراهه رفت.
متاسفانه فضای نسبتا بازی که از سال 1941 تا سال 1946 در کشور به وجود آمده بود، بعد از تلاش نافرجام برای ترور شاه، از بین رفت. اما جریان بالقوه آزادیخواهی که از مشروطیت به بعد به وجود آمده بود، با شروع رسمی جنگ سرد در سال 1949، دوباره جان گرفت. اختلاف بین بلوک شرق و غرب فضایی را به وجود میآورد که امکان بهرهبرداری و جان گرفتن نهضتهای آزادیخواهانه را در برخی کشورها محقق میساخت. از سوی دیگر نهضت اصلاحطلبانه پس از پایان جنگجهانیدوم در برخی از کشورهای دنیا رواج یافته بود. کشورهایی مانند هند، پاکستان، سریلانکا و برمه به استقلال رسیده بودند. ادعای فرانسویها برای استعمار ویتنام با چالش مواجه شده بود. در این فضا جنبشهای آزادیخواهانه و استقلالطلبانه سادهتر از گذشته میتوانستند به دنبال منویات خود باشند.
پس از پایان جنگجهانیدوم جریانی برای حمایت از ملیشدن صنایع و بنگاههای اقتصادی به راه افتاده بود. آیا رواج این جریان در اروپا به نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران کمک کرد؟
بله، پس از پایان جنگجهانیدوم، برای اولین بار در 1945 حزب کارگر در انگستان مساله ملی کردن بانکها و صنایع را برای حل مسایل و مشکلات اقتصادی مطرح کرد. پس از انگلستان، دولت ائتلافی فرانسه شروع به ملیکردن صنایع کردند. کشورهای اروپایی به این باور رسیده بودند که برای توسعه اقتصادی و رفع مشکلات دوران جنگ، ملی کردن صنایع یکی از بهترین راهحلهاست.
آیا در مورد نحوه مدیریت منابع انرژی نیز تغییراتی به وجود آمده بود؟
پس از پایان جنگجهانیدوم، دو کنفرانس در واشنگتن، تحتعنوان کنفرانس بینالمللی انرژی برای بازنگری در قراردهایی که برای مدیریت منابع انرژی تا آن روز بسته شده بود در سالهای 1941 و 1944 برگزار شد. در این دو کنفرانس بهخصوص آمریکاییها مدعی بودند در مناطقی که انحصار یک جانبه است باید تعدیلات یا تغییراتی صورت بگیرد، از جمله در مورد ایران. مخاطبان میدانند پس از پایان جنگ جهانی اول در مورد منابع انرژی آمریکا به عنوان غنیمت جنگی، در نفت عراق 23درصد، کویت 50درصد، در نفت بحرین و نفت عربستان شریک شده بود. با وجود این آمریکا معتقد بود باید در مورد نحوه بهرهبرداری از منابع نفت سایر کشورها تجدید نظرهایی صورت بگیرد. اما این خواسته آمریکا مورد موافقت انگلستان مواجه نشد. اما «شرکت نفت ایران و انگلیس» پذیرفت مقدار قابل توجهی نفت با قیمت ارزان به کمپانیهای آمریکایی بفروشد. ولی اختلاف یا رقابت بین آمریکا و انگلستان در مورد نفت ایران پابرجا ماند.
پس از پایان کنفرانسهای بینالمللی انرژی واشنگتن، در سال 1948 قراردادهای 50-50 در حوزه انرژی بین آمریکا و ونزوئلا بسته شده بود که منتهی به ایجاد روال جدید در قراردادهای حوزه نفتی شد. این روال روی قراردادهای نفتی بین آمریکا با عربستان و کویت تاثیر گذاشت. در چنین شرایطی «قوام» و «سانچکوف» توافق کردند که امتیاز نفت شمال ایران به روسها واگذار شود. اجرای این قرارداد منوط به خروج نیروهای ارتش روسیه از ایران و برگزاری انتخابات مجلس شد. پس از آنکه ارتش روسیه از ایران خارج شد و متن این قرارداد برای تایید به مجلس رفت، به دلیل مغایرت با مصوبه 1944 مجلس شورای ملی ایران، قرارداد نفتی بین ایران و روسیه به تصویب نرسید. مصوبه 1944 مجلس تصریح داشت مادامی که نیروهای خارجی در ایران به سر میبرند، هیچ دولت یا شرکت خارجی مجاز نیست وارد مذاکره در مورد در اختیار گرفتن امتیاز منابع طبیعی ایران شود. در سال 1944، در دوران نخستوزیری ساعدی، شرکتهای آمریکایی برای در اختیار گرفتن امتیازهای جدید با دولت وارد مذاکره شدند. منطقه مورد نظر آمریکاییها در آن دوران بلوچستان ایران بود. در آن زمان یک هیات سیاسی به رهبری معاون سیاسی وزارت امور خارجه انگلیس به ایران آمد و متقاضی در اختیار گرفتن امتیاز منابع نفت شمال شد. در چنین شرایطی دولت ساعدی مذاکره با شرکتهای آمریکایی و انگلیسی را قطع کرد و در مورد شورویها در مجلس دکتر مصدق طرحی را پیشنهاد کرد که در دوران اشغال هیچ دولتی مجاز نیست برای اهدای امتیاز با دولت یا شرکتهای خارجی وارد مذاکره شود. این طرح در مجلس به تصویب رسید. در دورانی که قوام برای حل مساله آذربایجان به شوروی رفته و به منظور راضی ساختن نیروهای شوروی برای ترک ایران، وعده امتیاز نفت شمال را به این کشور داده بود، هنوز ایران تحت اشغال نیروهای بیگانه بود. پس این قرارداد از نظر حقوقی بیاعتبار بود.
از چه زمانی مساله نفت جنوب به صورت رسمی مطرح شد؟ جرقههای ملی شدن در این مقطع زده شد؟
در مجلس چهاردهم پس از بیاعتبار خوانده شدن قرارداد قوام- سانچکوف، طرحی تصویب شد که دولت ایران را ملزم میساخت برای احقاق حقوق حقه مردم ایران قراردادهای فی مابین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس را بازبینی کند. مذاکراتی در دولتهای مختلف هژیر و رزمآرا با شرکت نفت ایران و انگلیس انجام گرفت که منتهی شد به قرارداد موسوم به «گس-گلشاییان». در این قرارداد اصل 50-50 بودن منافع ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، پذیرفته نشد و تنها دو شیلینگ به مبلغ درآمد ایران از محل فروش هر تن نفت در قرارداد 1953، یعنی چهار شیلینگ برای هر تن، افزوده شد.
نگاه مردم به این تحول چه بود؟
نباید این نکته را فراموش کرد که از نظر مردم ایران، شرکت نفت ایران و انگلیس برای حفظ منافعش به هر نحو در مسایل داخلی ایران دخالت میکردند. به همین دلیل زمانی که چهار روز مانده به پایان دوره مجلس چهاردهم قرارداد گس- گلشاییان به مجلس آورده شد، نمایندههای اقلیت با استفاده از ترفند ایراد نطقهای طولانی، جلوی تصویب آن را گرفتند تا بررسی این قرارداد به مجلس آینده موکول شود. در مجلس پانزدهم دکتر مصدق و نمایندههای جبهه ملی حضور پررنگی داشتند و کمیسیون نفت را تشکیل دادند. این کمیسیون قرارداد گس-گلشاییان را رد کرد. پس از آنکه لایحه 9مادهای ملی کردن صنعت نفت در کمیسیون نفت و مجلس شورای ملی به تصویب رسید، در مجلس سنا به تایید رسید و در نهایت توسط محمدرضاشاه توشیح شد و صورت قانونی به خود گرفت.
نفس ملیشدن صنعتنفت اقدامی طبیعی بود که در کشورهای دیگر نیز رخ داده بود. اما برای مردم ایران ملیشدن صنعت نفت تنها بعد اقتصادی نداشت. برای ایرانیان ملی شدن صنعت نفت یک رنسانس سیاسی بود. ایرانیان میخواستند جلوی نفوذ یک کشور خارجی که از طریق شرکت نفت در امور داخلی کشور مداخله میکرد را بگیرند. از سوی دیگر روشنفکران ایرانی میخواستند در جریان ملی شدن صنعت نفت روند مشروطهخواهی را که دچار توقف ضمنی شده بود احیا کنند.
اما روند اجرای این قانون 9 مادهای با مشکلاتی مواجه شد. در تمام دنیا، برای ملی شدن صنایع به منظور توسعه و رفاه عمومی، باید داراییهای بخش خصوصی، اعم از اشخاص حقیقی یا حقوقی یا شرکتهای داخلی یا خارجی در مقابل پرداخت غرامت منصفانه به دولت انتقال یابد.
رفتار غرب به ویژه انگلیس در این ماجرا قابل درک است، آنها منافع خود را میخواستند. چقدر از روابط جهانی خود سود جستند؟
غربیها معتقد بودند باید غرامت موثر پرداخت شود اما ایرانیها یا دیگر کشورهای جهان سوم بر غرامت متناسب تاکید داشتند. ایران پیشبینی کرده بود برای ملی کردن صنعت نفت، درصدی از درآمد حاصل از فروش نفت را برای پرداخت غرامت اختصاص دهد. ولی انگلستان حاضر به تن دادن به ملی شدن صنعت نفت ایران، نبود. انگلستان داراییهای ایران را بلوکه و کشور را محاصره کرد تا نتوانیم نفت خود را صادر کنیم و پرونده را به دیوان بینالمللی دادگستری ارجاع داد.
دولت ایران مدعی بود که دیوان بینالمللی دادگستری صلاحیت رسیدگی به این پرونده را ندارد. آیا این ادعای دولت ایران مبنای حقوقی داشت؟
به سه دلیل انگلستان معتقد بود دیوان صلاحیت رسیدگی به این پرونده را دارد. اول آنکه ایران و انگلیس صلاحیت اجباری دیوان را در گذشته به رسمیت شناختهاند، این نهاد حقوقی صلاحیت رسیدگی به پرونده مورد بحث را دارد. البته ایران در 1934 صلاحیت اجباری دیوان را در مورد اختلافاتی که از آن تاریخ به بعد بین دو کشور رخ میدهد به رسمیت شناخته بود، نه اختلافات مربوط به گذشته را. از سوی دیگر دولت انگلستان معتقد بود در 1933، پرونده مورد بحث دو کشور به شورای اجرایی جامعه ملل ارجاع شده بود، که از سوی این شورا هیات میانجی برای حل اختلاف بین دو کشور تعیین شده بود. در آخر انگلیس معتقد بود از آنجایی که ایران در 1935 قراردادهایی که کشورهای سوییس و دانمارک منعقد کرده و در آنها پیشبینی کرده است که اگر اختلافی پیش میآید، به آن اختلافها بر اساس قوانین بینالملل رسیدگی شود، انگلیس میتواند به استناد این قراردادها خواهان رفع اختلاف بین ایران و انگلیس بر اساس قوانین بینالملل شود. اما ایران معتقد بود دیوان تنها صلاحیت دارد به اختلاف بین دولتها رسیدگی کند. در حالی که اختلاف ایران با شرکت نفت ایران و انگلیس بود نه با دولت انگلستان. اما دیوان پیش از آنکه صلاحیت خود را برای رسیدگی به این پرونده بررسی کند، یک قرار موقت صادر کرد که طرفین را از هرگونه اقدامی برحذر میداشت. دولت ایران به این قرار موقت اعتراض کرد. چون دیوان باید در ابتدا صلاحیت خود برای ورود به این پرونده را بررسی میکرد بعد قرار صادر میکرد. به دلیل این اقدام غیرقانونی دیوان، ایران صلاحیت اجباری که در سال 1934 به رسمیت شناخته بود را باز پس گرفت. البته دیوان در نهایت صلاحیت خود را برای ورود به این پرونده رد کرد. پس از این بود که پرونده اختلاف ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس به شورای امنیت سازمان ملل رفت. در شورای امنیت انگلیس ایران را متهم کرد که به علت گردن ننهادن به قرار موقت دیوان، ایران به تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی تبدیل شده است. از سوی دیگر هیات ایرانی به رهبری دکتر مصدق در شورای امنیت، واقعیت ستمی و استثماری که شرکت نفت بر ایران و کارکنان شرکت نفت وارد میساخت و دخالتهای که در امور داخلی ایران میکرد را مطرح کند.
در نهایت شورای امنیت به این نتیجه رسید که ملی شدن صنعت نفت تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی نیست؛ اما باید تا زمان اعلام نظر دیوان رسیدگی به این پرونده متوقف شود.
اختلاف میان طرفهای غربی چقدر بر موفقیت این حرکت اثر داشت؟
از نظر حقوقی و سیاسی در عرصه بینالمللی، ایران تا این مرحله پیروز پرونده بود چون دیوان رای به عدم صلاحیت برای ورود به این پرونده را صادر کرد و شورای امنیت نیز، گردن ننهادن ایران به قرار موقت را، تهدید صلح و امنیت بینالمللی ندانست. افکار عمومی جهانی نیز با ایران همراه بود. آمریکا در این مرحله معتقد بود که محاصره ایران برای جلوگیری از صادرات نفت اشتباه است و اصل ملی شدن صنعت نفت را باید به رسمیت شناخت. اما در عین حال اعلام کردند برای احترام به نظام تجاری، حاضر به خرید نفت ایران، به جای شرکتهای نفت انگلیسی نیستند. در نهایت آمریکا نمایندهای را برای میانجیگری تعیین کرد. این میانجی توانست اصل ملی شدن صنعت نفت را به انگلیس بقبولاند. پس از آن هیاتی به سرپرستی جکسون برای مذاکره به ایران آمد. پیشنهاد جکسون مغایر با قانون 9مادهای ایران بود، از این رو مورد پذیرش قرار نگرفت. پس از آن هیاتی دیگر به سرپرستی دکس به ایران آمد که مجددا شرایطش برای ملی شدن صنعت نفت مورد پذیرش دولت ایران نبود. در این زمان بود که موضع آمریکا تغییر یافت. آمریکا احساس کرد دکتر مصدق قصد دارد از تایید ضمنی آمریکا در محقبودن ایران برای ملی کردن صنعت نفت سوءاستفاده کند. آن سال در اجلاس عمومی سازمان ملل در پاریس، آمریکا به انگلیس پیشنهاد مشارکت در بهرهبرداری از منابع نفت ایران را میدهد. انگلیس با این پیشنهاد آمریکا موافقت کرد. برای اجرای این طرح آمریکا و انگلیس برای سرنگون کردن دولت دکتر مصدق، همراه شدند.
در این زمان دکتر مصدق مذاکراتی با کشور هلند را شروع کرده بود تا به یاری این کشور بتواند در غیاب متخصصان انگلیسی، نفت استخراج کند.
بانک جهانی هم در امر ملی شدن صنعت نفت به یاری ایران آمد؟
پس از توافق آمریکا و انگلیس نمایندگان بانک جهانی به ایران آمدند و توافق کردند برای دوسال صنعت نفت ایران را اداره کنند. اما بانک جهانی میخواست بدون توجه به قانون 9 مادهای ملی شدن صنعت نفت، هرگونه که مقتضی بداند اقدام کند. دولت ایران این خواست بانک جهانی را مغایر با ملی شدن صنعت نفت میدانست. پس از آن ابتدا ترومن و چرچیل در یک بیانیه مشترک دولت دکتر مصدق را تهدید کردند و بعد در یک بیانیه دیگر آیزنهاور و چرچیل به ایران اولتیماتوم دادند. اما هیچکدام از این دو تهدید مورد توجه دولت دکتر مصدق قرار نگرفت. در نهایت این دو کشور به این نتیجه رسیدند که نمیتوانند با دکتر مصدق بر سر نفت به توافق برسند و طرح کودتا را اجرایی کردند.
از نظر عملی ملی شدن صنعت نفت با چالشهایی مواجه شد. اما از نظر حقوقی آیا ایران پیروز شد؟
از نظر حقوقی و بینالمللی ایران پیروز این دعوا بود. طرح درخواست ملی شدن صنعت نفت ایران باعث شد طی سالهای بعد مجمع عمومی قطعنامههایی ناظر بر حق حاکمیت ملی و دایمی کشورها بر منابع طبیعیشان صادر کند.
اساسنامه اوپک نیز پس از طرح این دعوا تغییر کرد. پس از آنکه از صدور نفت ایران جلوگیری کردند، میزان صادرات نفت کویت و عراق برای جبران کمبود جهانی نفت، افزایش یافت. اما در اساسنامه جدید اپک اگر هر یک از کشورهای عضو اپک اختلافی با شرکتهای خارجی یا دولتهای خارجی پیدا کنند، سایر اعضا مجاز نیستند میزان تولید نفتشان را افزایش بدهند.
ملیشدن صنعت نفت یکی از نقاط عطف تاریخ ایران بود اما تلاش برای نیل به این هدف هزینههایی از جمله وضع تحریمهای سنگین علیه ایران را در پی داشت. آیا ملیشدن صنعت نفت به قیمت توقف توسعه اقتصادی کشور، برای ما به صرفه بود؟
باید حوادث را در ظرف زمانی خودشان مورد قضاوت قرار داد. همانطور که اشاره کردم، طبق قرارداد 1953 درآمد ایران از فروش هر تن نفت تنها چهار شیلینگ بود. این مبلغ ناچیز نمیتوانست نقشی در توسعه اقتصادی کشور ایفا کند.
از سوی دیگر به موجب قرارداد دارسی دولت انگلیس تعهد داشت منافع شرکتهای اقماری وابسته به شرکت نفت ایران و انگلیس را در محاسبه سود حاصل از استخراج نفت در نظر بگیرد، اما هرگز راضی به این کار نشد. انگلیس مقدار قابلتوجهی از نفت ایران را به نیروی دریایی انگلیس به قیمت بسیار ارزان میفروخت. در نهایت انگلیس طبق قرارداد دارسی متعهد شده بود که دانش فنی استخراج نفت را در اختیار متخصصان ایرانی قرار دهد. در حالی که هرگز یک متخصص ایرانی در شرکت نفت ایران و انگلیس تربیت نشد. شرکت نفت انگلستان در آن زمان باید نزدیک 70درصد درآمد خود را به دولت این کشور مالیات میدادند. شرکت نفت ایران و انگلیس میزان مالیاتی را که باید به دولت مطبوعش میپرداخت، در ابتدا از میزان کل درآمد حاصل از فروش نفت ایران کم میکرد، بعد به محاسبه سود هر کدام از دوطرف دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس میپرداخت. یعنی ایران برای فروش نفت خودش، به انگلستان مالیات میپرداخت. در شرایطی که انگلیس حتی به مفاد قرارداد 1933 پایبند نبود، چرا باید در سودای توسعه اقتصادی تن به استعمار بیگانه میدادیم؟ شرکت نفت ایران انگلیس حاضر شد به صورت 50-50 در عربستان از منافع نفت این کشور برخوردار شود اما در نهایت تنها دو شیلینگ به قیمت هر تن نفت ایران افزود. در بهترین شرایط ایران تنها از 20درصد از منافع حاصل از فروش نفت منتفع میشد. در آن دوره به منظور توسعه، همواره دست تکدی دولتهای ایران برای کمکهای بلاعوض در مقابل کشورهای خارجی دراز بود. درآمدی که از فروش نفت، نصیب دولت میشد تنها خرج تجهیز ارتش میشد. فرآیند ملی شدن صنعت نفت باعث شد در نهایت قرارداد با کنسرسیوم را به انگلیس بقبولاند. دولت دکتر مصدق در دورانی که نمیتوانست نفت صادر کند، طرح اقتصاد بدون نفت را اجرا کرد. طرحی که تاکنون، هیچ کدام از دولتها نتوانستند دوباره آن را اجرا کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.