گفتوگوی «شرق» با غاده النبیل؛ روزنامهنگار مصری در مورد وضعیت زنان در سال 2012
سال پیادهکردن زنان از قطار انقلاب
نگار حسینی
عکسهایی که از مادر و فرزندی در پارلمان اروپا منتشر میشود، از زمان نوزادی کودک تا حالا که یکی، دو ساله است، نشان میدهد یک زن در اروپا میتواند عضو پارلمان باشد، در عینحال مادر باشد و آنقدر شرایط او به رسمیت شناخته شود که بتواند در محل کار بیهیچ مشکلی، کودکش را همراه داشته باشد. این مثالی کوچک است از اختلاف میان این جامعه و جامعهای که هنوز زنان باید برای مادر بودن و داشتن حضانت فرزندی که به دنیا آوردهاند بجنگند و البته به جایی نرسند. در آخرین روزهای سال گذشته بود که تجاوز گروهی به زنی جوان، خشم جامعه هند را برانگیخت. تظاهرات و اعتراض به شرایط ناامن زنان در جامعهای که کمتر میتوان روشهای اعتراضی اینچنین را سراغ گرفت، اندکی غریب بود. زنان جامعه عرب نیز در سال گذشته اتفاقات تکاندهندهای را تجربه کردند. از بیحجاب ظاهرشدن «عادله»، دختر پادشاه سعودی تا رانندگی یک زن در این کشور و عمومی شدن فیلم آن در اینترنت و در نهایت حضور 30 زن عرب در شورای مشورتی عربستان سعودی. این اتفاقات در عربستان سعودی، نشان از اتفاقات بههرحال مثبتی در شرایط زنان عرب دارد، هرچند نمیتوان از تناقضآمیز بودن برخورد حاکمان
سعودی با زنان صرفنظر کرد. در کشورهایی که بهار عربی را تجربه کردند، به نظر نمیرسد تغییرات اجتماعی و سیاسی تاثیر مثبتی بر وضعیت زنان داشته باشد، بهخصوص در مصر. همه این رخدادها - اتفاقاتی که در حوزه زنان خاورمیانه و دنیای در حال توسعه تاثیرگذار تلقی میشوند- در جایی رخ میدهد که در جامعه توسعه یافته زنان، شرایط دیگری را تجربه میکنند؛ شرایطی که زنان خاورمیانه بهخصوص کمتر امکان درک آن را حتی دارند. با «غاده النبیل»، روزنامهنگار مصری در مورد مسایل و شرایط زنان مصر بعد از انقلاب 2011 در این کشور گفتوگو کردهایم. جایی که غاده به آنچه انقلاب بر وضع زنان مصری تحمیل کرده است، چندان خوشبین نیست و حتی معتقد است انقلاب، زنان مصر را در شرایطی بدتر از آنچه در دوران مبارک تجربه کردهاند، قرار میدهد:
سال 2012 را در رابطه با زنان بهخصوص در حوزه سیاست و جامعه چگونه میبینید؟ آیا زنان در این سال پیشرفتی در مقایسه با سالهای گذشته داشتهاند؟
من بهطور خاص هنگامی که زنان مصر را بررسی میکنم، اوضاع را به مراتب بدتر میبینم. ما زنان مصری از سالها پیش از انقلاب 25 ژانویه 2011 احساس میکردیم «پیشرفتی» که در مورد زنان مصر رخ داده اساسا چیزی فراتر از یکسری پیشرفتهای ظاهری نیست. برای مثال زنان مصری وزارت را تجربه کرده بودند، در اینباره تبلیغات نیز بسیار زیاد بود اما این سدی در برابر آزارواذیت زنان در خیابان نبود یا موجب نمیشد که برای مثال همان خانم وزیر از شوهرش کتک نخورد. اینها مسایلی بود که به درون خانهها برمیگشت. به هر حال وضعیت زنان مصری از زمان انقلاب جولای 1952 تاکنون به لحاظ برابری یا میزان حضور و تاثیری که بر جامعه به عنوان یک انسان و یک مادر یا حتی مادر سرپرست خانوار داشتهاند، چندان پیشرفتی نکرده است.
سال 2012 نیز چیزی جز به حاشیه راندن زنان و تلاش برای تفهیم این نکته که بین زنان و مردان در جامعه یک نوع «بیگانگی» وجود دارد، دستاوردی برای زنان نداشت. بسیاری از تحلیلگران براین باورند که سال 2012«سال خروج زنان مصری» از عرصه سیاسی و اجتماعی کشور بهخصوص پس از به قدرت رسیدن اسلامگرایان بوده است. این توقعات اتوپیایی تحلیلگران یا فعالان حوزه زنان نیست بلکه مظاهری است که عملا در سیاست دارد خود را نشان میدهد. شاید در انقلاب جولای 1952 ما تا حدی به آزادی مطلوب نزدیک شده بودیم. این از آن بابت بود که انقلاب تلاش میکرد سیستم ارزشهای جامعه را عوض کرده و تا حدی در آن نفوذ کند بهگونهای که میشد دید برای مثال عبدالناصر در تصمیمات خود برابری بین زنان و مردان را رعایت میکند. از جمله مالکیت اراضی کشاورزان زن که در واقع غلبهای بود بر تفکرات پادشاهان قدیم و ملاکان سابق. به نوعی همین مساله را در فیلمهای آن دوره نیز میشد دید. این فیلمها بر «برابری» به عنوان یک ارزش تاکید میکرد و میگفت باید از مرحله حساس زنانگی و مردانگی کردن امور به ویژه اگر برای مثال یک زن همسر و درعین حال رییس شوهرش باشد، عبور کرد. آن زمان یکجور مشروعیت وجود داشت، زیرا ملت، رییسجمهوری را دوست داشت و او را باور میکرد. در حال حاضر ملت مصر احساس میکند از چندجهت ضربهخورده و از کثرت وعدهها و میزان صبری که کرده خسته است.
کافی است در مورد روز جهانی زن بگویم که از نمایندگان برخی از احزاب چه دیدهام. بعد از انقلاب 25 ژانویه در میدان التحریر در حال حرکت بودم تا در مراسم روز جهانی زن شرکت کنم. زنان و دخترانی را دیدم که برخی محجبه و برخی بدون حجاب بودند و با خود پلاکاردهایی را حمل میکردند. یکباره تعدادی را دیدم که در جهت عکس و به سمت من میدویدند. آنها به من هشدار میدادند که نزدیک نشوم چون سلفیها به آنها حمله کرده و کتک میزنند. سلفیها معتقد بودند زنان حق ندارند به دنبال حقوق و آزادیهای خودشان طبق بهاصطلاح موازین بینالمللی باشند. وقتی دوستان من به آنها گفتند شما در زمان انقلاب در کنار ما بودید و حتی در مواقع لزوم از ما دفاع میکردید، بدون هیچگونه شرم و حیایی پاسخ دادند: «آن رفتار مال دوران قبل از انقلاب بود.»
در انتخابات پارلمانی که منحل شد، زنان از 498 کرسی تنها چهارکرسی به دست آوردند که آنهم وابسته به حزب عدالت و آزادی شاخه سیاسی جنبش اخوانالمسلمین بود. آیا شما میدانید زنان مصری تقریبا نیمی از جمعیت کشور را تشکیل میدهند و طبق آمارهای غیررسمی مشارکت زنان در بخش کارگری به میزان 60درصد است و تعدادشان بین 20 تا 30درصد بخش عمومی میشود؟
من با «امانی الطویل» کارشناس مرکز مطالعات استراتژیک الاهرام موافقم که گفت دعاوی و تلاشهای حاکمان جدید و بالابردن پرچم زنان در واقع اقداماتی ظاهری و فقط برای کسب رضایت یا ساکتکردن آمریکاییهاست.
با این اوصاف، برای توسعه حضور زنان در عرصههای سیاسی و اجتماعی و بهطور خاص زنان مصری، چه کاری باید کرد؟
خیلی کارها. بگذارید ابتدا از آموزشوپرورش شروع کنم. بدون آموزش و بهخصوص بدون آموزش کسی که میخواهد آموزش دهد، نمیتوان دستاوردی داشت. میزان بیسوادی در مصر بالاست و خواهش میکنم اظهارات و آمارهای رسمی در اینباره را کنار بگذارید. بین فهرست بیسوادان میزان بیسوادی زنان از همه بالاتر است. هنوز این تصور در کشور ما وجود دارد که مردان باید آموزش ببینند، زیرا دخترانی که میخواهند آموزش ببینند دست آخر ازدواج میکنند؛ بنابراین چه نیازی به آموزش دارند؟ دلم میخواهد وضعیت زنان کشورم بهبود پیدا کند و آنها آزادیهای بیشتری داشته باشند، نه اینکه عقبگرد کنند. ولی این مساله به یک اراده سیاسی بستگی دارد که من در میان بسیاری از نظامهای حاکم بر منطقه نمیبینم. تا زمانی که این اراده نباشد، چگونه میتوان مطمئن شد که اوضاع زنان بهبود پیدا میکند یا آزادیهای آنها مصادره نخواهد شد یا ابراز عقیدهشان منجر به مجازات نمیشود و در عمل رفتار تبعیضآمیزی با آنها نخواهد شد؟
به عقیده شما زنان در کدام کشور یا فرهنگ بدترین وضعیت را دارند؟
بدترین کشور به اعتقاد من افغانستان است زیرا ما همچنان میشنویم یا میخوانیم که برخی مردان زنانشان را میکشند. از گزارشهای سازمان ملل میشنویم که در این کشور زنان شاعر یا نوازندههای زن تحتتعقیب قرار میگیرند و کشته میشوند. زنان در چنین جوامعی شیطانصفت معرفی میشوند تا هر خشونتی علیه آنان توجیه شود. این یک حالت ضدبشری است که در مصر هم میبینیم و بهخصوص از زمان پیروزی گروههای جدید به شتاب داریم به همین سمت میرویم. از همین حالا حرکتهایی آغاز شده است با این عنوان که باید واگنهایی را در مترو مخصوص زنان قرار داد یا اینکه ما باید خودمان چیزهای مخصوص خودمان را داشته باشیم. مثلا طلای بومی یا سکههای بومی و عروسکهایی که محجبه هستند. سینمای مصر هم بهعنوان یک صنعت در معرض تهدید قرار دارد. از همین الان دعوتهایی میشنویم که خواستار جدا کردن زنان و مردان در سالنهای سینما یا در محلهای کار هستند.
ما البته در برابر این حصارها با همه توانمان مقاومت میکنیم، چون نمیشود آدمی پیشرفت کند و یک گروه در جامعه هر روز فرهنگ تنفر و کشمکش و احساسات بالاسری و پایین سری را ترویج کند. نمیتوان شرایطی را ادامه داد که دیگری را به چشم «دشمن» نگاه میکند، چه این دیگری در داخل باشد یا خارج.
اگر بخواهید زن برتر سال 2012 را انتخاب کنید، چه کسی را انتخاب میکنید؟
اگر بخواهم واقعنگر باشم ممکن بود یک زن مبارز و پیشگام مثل «دریه شفیق» را انتخاب کنم. کسی که در صفحات فیسبوک خواندیم حتی تصویرش را از کتابهای درسی دوره دبیرستان حذف کردهاند. بعد شنیدیم که این مساله را تکذیب کردند. سپس در برنامه تاکشو مطرح شد و در همان زمان من مقالهای خواندم تحت عنوان «حمله به پیشگامان حرکت زنان در گورهایشان» که از «فابیولا بدوی» نویسنده و روزنامهنگار مصری مقیم پاریس بود و در روزنامه «الرایه» امارات به چاپ رسیده بود. او درمقالهاش به همین موضوع اشاره کرده بود و نوشت: «این همان واقعیتی است که در مصر جریان دارد و یک شبه قهرمانان سریال مغزشویی اجازه چاپ تصاویر این زن شجاع و رزمنده یعنی دریه شفیق را نمیدهند و آن را از کتابهای درسی دوره دبیرستان پاکسازی میکنند.»
ماجرای تجاوز گروهی به دختر جوان هندی بهنظر میرسد اندکی جامعه راضیبهرضای هند را تکان داد. آیا اعتراضات اجتماعی که در پی این تجاوز صورت گرفت، میتواند راهگشای زنان این کشور به سوی پیشرفت حقوق زنان باشد؟
مارتین لوتر کینگ، پیشوای جنبش حقوق مدنی سیاهان در آمریکا گفته است: «آشوب زبانی است که شنیده نمیشود.» من اطمینان دارم تا زمانی که تقاضا نکنی، هیچکس چیزی به تو نمیدهد و همین وضعیت یعنی ظلم و ستم استمرار خواهد داشت.
من از این اندوهگین شدم که حادثهای مشابه آنچه در دهلینو اتفاق افتاد در کشور ما هم رخ داد و بدون تردید در دیگر کشورهای اسلامی هم اتفاق میافتد اما هیچکس تکانی نمیخورد. منظورم از این حوادث تجاوز به زنان است که متاسفانه در میدانالتحریر هم اتفاق افتاد و شبهنظامیان که در واقع نیروهای امنیتی با لباس شخصی هستند برای ترساندن زنان و دختران دست به چنین کارهایی میزنند. حوادث دیگری هم هست. برای مثال حادثهای که به «دختر التحریر» معروف شد. دوران حاکمیت شورای نظامی بعد از انقلاب مصر بود. من رفته بودم روزنامه بخرم که یکدفعه فریاد زدم. گویی ماری مرا زده بود. انگار با خودم چنین رفتاری میشد. دخترمحجبهای را گرفته بودند و میکشیدند. نصف لباسش کنده شده بود و لباسهای زیرش معلوم بود. او آمده بود تا به مجروحان درگیریها کمک کند. روزنامه مستقل «المصری الیوم» حتی از چاپ عکس او امتناع کرد اما روزنامه «التحریر» عکس این دختر را در آن حالت چاپ کرد و بعد این عکس پخش شد تا آنجا که آمریکا مجبور شد به آن واکنش نشان دهد و از نظامیان انتقاد کند.
تجاوز به یک دختر در جامعه هند، دنیا را تکان داد. چون تودههای مردم خشمگین همواره حق دارند بگویند: نه! این اقدام یا این عمل کافی نیست و درخور جرمی نیست که اتفاق افتاده. این در واقع اتفاقی است که در همین سطح هم، حتی بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی دربارهاش سکوت میکنند. در این کشورها حتی کاری میکنند که شخص موردتجاوز قرار گرفته با فرد تجاوزگر ازدواج کند و قربانی را سوال پیچ میکنند که برای مثال چه لباسی پوشیده بودی؟ یا شاید این تو بودی که او را تحریک کرده باشی؟!! در چنین حالی است که زن اعتمادش را به عدالت و مروت از دست میدهد و اعمال خشونت و محکومیت از قبل، او را بر آن میدارد که اگر در معرض چنین حادثهای قرار گرفت آن را افشا نکند چون نتیجهای ندارد. این سیستم فکری و اخلاقی ماست که باید تغییر کند و جنبشهای آزادی زنان در پی تحقق این اهداف هستند.
نظر شما درباره وضعیت زنان در عربستان سعودی با آنهمه تناقضهایش چیست؟ اینکه زنان برای مثال در شورای مشورتی کرسی بهدست آوردهاند اما حق رانندگی ندارند.
به نظر من عربستان یک جامعه فاسد و ظالم است و چیزهایی را پدید میآورد که از شریعت نیست (مثلا حق رانندگی ندادن به زنان به این بهانه که ممکن است ماشینشان خراب شود و بعد دست به دامن یک مرد مکانیک شوند!) کما اینکه من آنجا را یک جامعه غیرانسانی میدانم. در اکثر کشورهای عرب خلیجفارس زنان در معرض چنین ستمهایی هستند و از آنها به انحای گوناگون سوءاستفاده میشود. خدمتکاران فقیری که تابعیت غیرعربی دارند به راحتی موردتجاوز قرار میگیرند. عربستان از همه اینها بدتر است. در عربستان اخیرا برخی حقوق دارد به زنان داده میشود، مثل نمایندگی شورای عربستان که بیشتر برای کاهش فشارها بر این کشور است.
جوامع عربی همچنان گرفتار طاغوتها و افکار ارتجاعی موجود در این کشورها هستند. افکاری که به زور، خودشان را به دین میچسبانند تا دیگران را تسلیم خود کنند، البته برخی استثناها نیز در مراکش، الجزایر، تونس یا لبنان وجود دارد که حاشیههایی برای زنان در آنها به چشم میخورد. برای مثال در این کشورها میبینیم یک نوع آزادی برای زنان هست که ما مصریها حسرت آن را میخوریم.
مهمترین حادثه سال 2012 به عقیده شما چه بود؟
گمان میکنم حادثهای که هنوز اتفاق نیفتاده. یعنی چیزی که من و بسیاری دیگر آرزویش را دارند و انتظارش را میکشند... یک انقلاب فراگیر!
سال 2012 را در رابطه با زنان بهخصوص در حوزه سیاست و جامعه چگونه میبینید؟ آیا زنان در این سال پیشرفتی در مقایسه با سالهای گذشته داشتهاند؟
من بهطور خاص هنگامی که زنان مصر را بررسی میکنم، اوضاع را به مراتب بدتر میبینم. ما زنان مصری از سالها پیش از انقلاب 25 ژانویه 2011 احساس میکردیم «پیشرفتی» که در مورد زنان مصر رخ داده اساسا چیزی فراتر از یکسری پیشرفتهای ظاهری نیست. برای مثال زنان مصری وزارت را تجربه کرده بودند، در اینباره تبلیغات نیز بسیار زیاد بود اما این سدی در برابر آزارواذیت زنان در خیابان نبود یا موجب نمیشد که برای مثال همان خانم وزیر از شوهرش کتک نخورد. اینها مسایلی بود که به درون خانهها برمیگشت. به هر حال وضعیت زنان مصری از زمان انقلاب جولای 1952 تاکنون به لحاظ برابری یا میزان حضور و تاثیری که بر جامعه به عنوان یک انسان و یک مادر یا حتی مادر سرپرست خانوار داشتهاند، چندان پیشرفتی نکرده است.
سال 2012 نیز چیزی جز به حاشیه راندن زنان و تلاش برای تفهیم این نکته که بین زنان و مردان در جامعه یک نوع «بیگانگی» وجود دارد، دستاوردی برای زنان نداشت. بسیاری از تحلیلگران براین باورند که سال 2012«سال خروج زنان مصری» از عرصه سیاسی و اجتماعی کشور بهخصوص پس از به قدرت رسیدن اسلامگرایان بوده است. این توقعات اتوپیایی تحلیلگران یا فعالان حوزه زنان نیست بلکه مظاهری است که عملا در سیاست دارد خود را نشان میدهد. شاید در انقلاب جولای 1952 ما تا حدی به آزادی مطلوب نزدیک شده بودیم. این از آن بابت بود که انقلاب تلاش میکرد سیستم ارزشهای جامعه را عوض کرده و تا حدی در آن نفوذ کند بهگونهای که میشد دید برای مثال عبدالناصر در تصمیمات خود برابری بین زنان و مردان را رعایت میکند. از جمله مالکیت اراضی کشاورزان زن که در واقع غلبهای بود بر تفکرات پادشاهان قدیم و ملاکان سابق. به نوعی همین مساله را در فیلمهای آن دوره نیز میشد دید. این فیلمها بر «برابری» به عنوان یک ارزش تاکید میکرد و میگفت باید از مرحله حساس زنانگی و مردانگی کردن امور به ویژه اگر برای مثال یک زن همسر و درعین حال رییس شوهرش باشد، عبور کرد. آن زمان یکجور مشروعیت وجود داشت، زیرا ملت، رییسجمهوری را دوست داشت و او را باور میکرد. در حال حاضر ملت مصر احساس میکند از چندجهت ضربهخورده و از کثرت وعدهها و میزان صبری که کرده خسته است.
کافی است در مورد روز جهانی زن بگویم که از نمایندگان برخی از احزاب چه دیدهام. بعد از انقلاب 25 ژانویه در میدان التحریر در حال حرکت بودم تا در مراسم روز جهانی زن شرکت کنم. زنان و دخترانی را دیدم که برخی محجبه و برخی بدون حجاب بودند و با خود پلاکاردهایی را حمل میکردند. یکباره تعدادی را دیدم که در جهت عکس و به سمت من میدویدند. آنها به من هشدار میدادند که نزدیک نشوم چون سلفیها به آنها حمله کرده و کتک میزنند. سلفیها معتقد بودند زنان حق ندارند به دنبال حقوق و آزادیهای خودشان طبق بهاصطلاح موازین بینالمللی باشند. وقتی دوستان من به آنها گفتند شما در زمان انقلاب در کنار ما بودید و حتی در مواقع لزوم از ما دفاع میکردید، بدون هیچگونه شرم و حیایی پاسخ دادند: «آن رفتار مال دوران قبل از انقلاب بود.»
در انتخابات پارلمانی که منحل شد، زنان از 498 کرسی تنها چهارکرسی به دست آوردند که آنهم وابسته به حزب عدالت و آزادی شاخه سیاسی جنبش اخوانالمسلمین بود. آیا شما میدانید زنان مصری تقریبا نیمی از جمعیت کشور را تشکیل میدهند و طبق آمارهای غیررسمی مشارکت زنان در بخش کارگری به میزان 60درصد است و تعدادشان بین 20 تا 30درصد بخش عمومی میشود؟
من با «امانی الطویل» کارشناس مرکز مطالعات استراتژیک الاهرام موافقم که گفت دعاوی و تلاشهای حاکمان جدید و بالابردن پرچم زنان در واقع اقداماتی ظاهری و فقط برای کسب رضایت یا ساکتکردن آمریکاییهاست.
با این اوصاف، برای توسعه حضور زنان در عرصههای سیاسی و اجتماعی و بهطور خاص زنان مصری، چه کاری باید کرد؟
خیلی کارها. بگذارید ابتدا از آموزشوپرورش شروع کنم. بدون آموزش و بهخصوص بدون آموزش کسی که میخواهد آموزش دهد، نمیتوان دستاوردی داشت. میزان بیسوادی در مصر بالاست و خواهش میکنم اظهارات و آمارهای رسمی در اینباره را کنار بگذارید. بین فهرست بیسوادان میزان بیسوادی زنان از همه بالاتر است. هنوز این تصور در کشور ما وجود دارد که مردان باید آموزش ببینند، زیرا دخترانی که میخواهند آموزش ببینند دست آخر ازدواج میکنند؛ بنابراین چه نیازی به آموزش دارند؟ دلم میخواهد وضعیت زنان کشورم بهبود پیدا کند و آنها آزادیهای بیشتری داشته باشند، نه اینکه عقبگرد کنند. ولی این مساله به یک اراده سیاسی بستگی دارد که من در میان بسیاری از نظامهای حاکم بر منطقه نمیبینم. تا زمانی که این اراده نباشد، چگونه میتوان مطمئن شد که اوضاع زنان بهبود پیدا میکند یا آزادیهای آنها مصادره نخواهد شد یا ابراز عقیدهشان منجر به مجازات نمیشود و در عمل رفتار تبعیضآمیزی با آنها نخواهد شد؟
به عقیده شما زنان در کدام کشور یا فرهنگ بدترین وضعیت را دارند؟
بدترین کشور به اعتقاد من افغانستان است زیرا ما همچنان میشنویم یا میخوانیم که برخی مردان زنانشان را میکشند. از گزارشهای سازمان ملل میشنویم که در این کشور زنان شاعر یا نوازندههای زن تحتتعقیب قرار میگیرند و کشته میشوند. زنان در چنین جوامعی شیطانصفت معرفی میشوند تا هر خشونتی علیه آنان توجیه شود. این یک حالت ضدبشری است که در مصر هم میبینیم و بهخصوص از زمان پیروزی گروههای جدید به شتاب داریم به همین سمت میرویم. از همین حالا حرکتهایی آغاز شده است با این عنوان که باید واگنهایی را در مترو مخصوص زنان قرار داد یا اینکه ما باید خودمان چیزهای مخصوص خودمان را داشته باشیم. مثلا طلای بومی یا سکههای بومی و عروسکهایی که محجبه هستند. سینمای مصر هم بهعنوان یک صنعت در معرض تهدید قرار دارد. از همین الان دعوتهایی میشنویم که خواستار جدا کردن زنان و مردان در سالنهای سینما یا در محلهای کار هستند.
ما البته در برابر این حصارها با همه توانمان مقاومت میکنیم، چون نمیشود آدمی پیشرفت کند و یک گروه در جامعه هر روز فرهنگ تنفر و کشمکش و احساسات بالاسری و پایین سری را ترویج کند. نمیتوان شرایطی را ادامه داد که دیگری را به چشم «دشمن» نگاه میکند، چه این دیگری در داخل باشد یا خارج.
اگر بخواهید زن برتر سال 2012 را انتخاب کنید، چه کسی را انتخاب میکنید؟
اگر بخواهم واقعنگر باشم ممکن بود یک زن مبارز و پیشگام مثل «دریه شفیق» را انتخاب کنم. کسی که در صفحات فیسبوک خواندیم حتی تصویرش را از کتابهای درسی دوره دبیرستان حذف کردهاند. بعد شنیدیم که این مساله را تکذیب کردند. سپس در برنامه تاکشو مطرح شد و در همان زمان من مقالهای خواندم تحت عنوان «حمله به پیشگامان حرکت زنان در گورهایشان» که از «فابیولا بدوی» نویسنده و روزنامهنگار مصری مقیم پاریس بود و در روزنامه «الرایه» امارات به چاپ رسیده بود. او درمقالهاش به همین موضوع اشاره کرده بود و نوشت: «این همان واقعیتی است که در مصر جریان دارد و یک شبه قهرمانان سریال مغزشویی اجازه چاپ تصاویر این زن شجاع و رزمنده یعنی دریه شفیق را نمیدهند و آن را از کتابهای درسی دوره دبیرستان پاکسازی میکنند.»
ماجرای تجاوز گروهی به دختر جوان هندی بهنظر میرسد اندکی جامعه راضیبهرضای هند را تکان داد. آیا اعتراضات اجتماعی که در پی این تجاوز صورت گرفت، میتواند راهگشای زنان این کشور به سوی پیشرفت حقوق زنان باشد؟
مارتین لوتر کینگ، پیشوای جنبش حقوق مدنی سیاهان در آمریکا گفته است: «آشوب زبانی است که شنیده نمیشود.» من اطمینان دارم تا زمانی که تقاضا نکنی، هیچکس چیزی به تو نمیدهد و همین وضعیت یعنی ظلم و ستم استمرار خواهد داشت.
من از این اندوهگین شدم که حادثهای مشابه آنچه در دهلینو اتفاق افتاد در کشور ما هم رخ داد و بدون تردید در دیگر کشورهای اسلامی هم اتفاق میافتد اما هیچکس تکانی نمیخورد. منظورم از این حوادث تجاوز به زنان است که متاسفانه در میدانالتحریر هم اتفاق افتاد و شبهنظامیان که در واقع نیروهای امنیتی با لباس شخصی هستند برای ترساندن زنان و دختران دست به چنین کارهایی میزنند. حوادث دیگری هم هست. برای مثال حادثهای که به «دختر التحریر» معروف شد. دوران حاکمیت شورای نظامی بعد از انقلاب مصر بود. من رفته بودم روزنامه بخرم که یکدفعه فریاد زدم. گویی ماری مرا زده بود. انگار با خودم چنین رفتاری میشد. دخترمحجبهای را گرفته بودند و میکشیدند. نصف لباسش کنده شده بود و لباسهای زیرش معلوم بود. او آمده بود تا به مجروحان درگیریها کمک کند. روزنامه مستقل «المصری الیوم» حتی از چاپ عکس او امتناع کرد اما روزنامه «التحریر» عکس این دختر را در آن حالت چاپ کرد و بعد این عکس پخش شد تا آنجا که آمریکا مجبور شد به آن واکنش نشان دهد و از نظامیان انتقاد کند.
تجاوز به یک دختر در جامعه هند، دنیا را تکان داد. چون تودههای مردم خشمگین همواره حق دارند بگویند: نه! این اقدام یا این عمل کافی نیست و درخور جرمی نیست که اتفاق افتاده. این در واقع اتفاقی است که در همین سطح هم، حتی بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی دربارهاش سکوت میکنند. در این کشورها حتی کاری میکنند که شخص موردتجاوز قرار گرفته با فرد تجاوزگر ازدواج کند و قربانی را سوال پیچ میکنند که برای مثال چه لباسی پوشیده بودی؟ یا شاید این تو بودی که او را تحریک کرده باشی؟!! در چنین حالی است که زن اعتمادش را به عدالت و مروت از دست میدهد و اعمال خشونت و محکومیت از قبل، او را بر آن میدارد که اگر در معرض چنین حادثهای قرار گرفت آن را افشا نکند چون نتیجهای ندارد. این سیستم فکری و اخلاقی ماست که باید تغییر کند و جنبشهای آزادی زنان در پی تحقق این اهداف هستند.
نظر شما درباره وضعیت زنان در عربستان سعودی با آنهمه تناقضهایش چیست؟ اینکه زنان برای مثال در شورای مشورتی کرسی بهدست آوردهاند اما حق رانندگی ندارند.
به نظر من عربستان یک جامعه فاسد و ظالم است و چیزهایی را پدید میآورد که از شریعت نیست (مثلا حق رانندگی ندادن به زنان به این بهانه که ممکن است ماشینشان خراب شود و بعد دست به دامن یک مرد مکانیک شوند!) کما اینکه من آنجا را یک جامعه غیرانسانی میدانم. در اکثر کشورهای عرب خلیجفارس زنان در معرض چنین ستمهایی هستند و از آنها به انحای گوناگون سوءاستفاده میشود. خدمتکاران فقیری که تابعیت غیرعربی دارند به راحتی موردتجاوز قرار میگیرند. عربستان از همه اینها بدتر است. در عربستان اخیرا برخی حقوق دارد به زنان داده میشود، مثل نمایندگی شورای عربستان که بیشتر برای کاهش فشارها بر این کشور است.
جوامع عربی همچنان گرفتار طاغوتها و افکار ارتجاعی موجود در این کشورها هستند. افکاری که به زور، خودشان را به دین میچسبانند تا دیگران را تسلیم خود کنند، البته برخی استثناها نیز در مراکش، الجزایر، تونس یا لبنان وجود دارد که حاشیههایی برای زنان در آنها به چشم میخورد. برای مثال در این کشورها میبینیم یک نوع آزادی برای زنان هست که ما مصریها حسرت آن را میخوریم.
مهمترین حادثه سال 2012 به عقیده شما چه بود؟
گمان میکنم حادثهای که هنوز اتفاق نیفتاده. یعنی چیزی که من و بسیاری دیگر آرزویش را دارند و انتظارش را میکشند... یک انقلاب فراگیر!
با سپاس از مریم حیدری
عکسهایی که از مادر و فرزندی در پارلمان اروپا منتشر میشود، از زمان نوزادی کودک تا حالا که یکی، دو ساله است، نشان میدهد یک زن در اروپا میتواند عضو پارلمان باشد، در عینحال مادر باشد و آنقدر شرایط او به رسمیت شناخته شود که بتواند در محل کار بیهیچ مشکلی، کودکش را همراه داشته باشد. این مثالی کوچک است از اختلاف میان این جامعه و جامعهای که هنوز زنان باید برای مادر بودن و داشتن حضانت فرزندی که به دنیا آوردهاند بجنگند و البته به جایی نرسند. در آخرین روزهای سال گذشته بود که تجاوز گروهی به زنی جوان، خشم جامعه هند را برانگیخت. تظاهرات و اعتراض به شرایط ناامن زنان در جامعهای که کمتر میتوان روشهای اعتراضی اینچنین را سراغ گرفت، اندکی غریب بود. زنان جامعه عرب نیز در سال گذشته اتفاقات تکاندهندهای را تجربه کردند. از بیحجاب ظاهرشدن «عادله»، دختر پادشاه سعودی تا رانندگی یک زن در این کشور و عمومی شدن فیلم آن در اینترنت و در نهایت حضور 30 زن عرب در شورای مشورتی عربستان سعودی. این اتفاقات در عربستان سعودی، نشان از اتفاقات بههرحال مثبتی در شرایط زنان عرب دارد، هرچند نمیتوان از تناقضآمیز بودن برخورد حاکمان
سعودی با زنان صرفنظر کرد. در کشورهایی که بهار عربی را تجربه کردند، به نظر نمیرسد تغییرات اجتماعی و سیاسی تاثیر مثبتی بر وضعیت زنان داشته باشد، بهخصوص در مصر. همه این رخدادها - اتفاقاتی که در حوزه زنان خاورمیانه و دنیای در حال توسعه تاثیرگذار تلقی میشوند- در جایی رخ میدهد که در جامعه توسعه یافته زنان، شرایط دیگری را تجربه میکنند؛ شرایطی که زنان خاورمیانه بهخصوص کمتر امکان درک آن را حتی دارند. با «غاده النبیل»، روزنامهنگار مصری در مورد مسایل و شرایط زنان مصر بعد از انقلاب 2011 در این کشور گفتوگو کردهایم. جایی که غاده به آنچه انقلاب بر وضع زنان مصری تحمیل کرده است، چندان خوشبین نیست و حتی معتقد است انقلاب، زنان مصر را در شرایطی بدتر از آنچه در دوران مبارک تجربه کردهاند، قرار میدهد:
سال 2012 را در رابطه با زنان بهخصوص در حوزه سیاست و جامعه چگونه میبینید؟ آیا زنان در این سال پیشرفتی در مقایسه با سالهای گذشته داشتهاند؟
من بهطور خاص هنگامی که زنان مصر را بررسی میکنم، اوضاع را به مراتب بدتر میبینم. ما زنان مصری از سالها پیش از انقلاب 25 ژانویه 2011 احساس میکردیم «پیشرفتی» که در مورد زنان مصر رخ داده اساسا چیزی فراتر از یکسری پیشرفتهای ظاهری نیست. برای مثال زنان مصری وزارت را تجربه کرده بودند، در اینباره تبلیغات نیز بسیار زیاد بود اما این سدی در برابر آزارواذیت زنان در خیابان نبود یا موجب نمیشد که برای مثال همان خانم وزیر از شوهرش کتک نخورد. اینها مسایلی بود که به درون خانهها برمیگشت. به هر حال وضعیت زنان مصری از زمان انقلاب جولای 1952 تاکنون به لحاظ برابری یا میزان حضور و تاثیری که بر جامعه به عنوان یک انسان و یک مادر یا حتی مادر سرپرست خانوار داشتهاند، چندان پیشرفتی نکرده است.
سال 2012 نیز چیزی جز به حاشیه راندن زنان و تلاش برای تفهیم این نکته که بین زنان و مردان در جامعه یک نوع «بیگانگی» وجود دارد، دستاوردی برای زنان نداشت. بسیاری از تحلیلگران براین باورند که سال 2012«سال خروج زنان مصری» از عرصه سیاسی و اجتماعی کشور بهخصوص پس از به قدرت رسیدن اسلامگرایان بوده است. این توقعات اتوپیایی تحلیلگران یا فعالان حوزه زنان نیست بلکه مظاهری است که عملا در سیاست دارد خود را نشان میدهد. شاید در انقلاب جولای 1952 ما تا حدی به آزادی مطلوب نزدیک شده بودیم. این از آن بابت بود که انقلاب تلاش میکرد سیستم ارزشهای جامعه را عوض کرده و تا حدی در آن نفوذ کند بهگونهای که میشد دید برای مثال عبدالناصر در تصمیمات خود برابری بین زنان و مردان را رعایت میکند. از جمله مالکیت اراضی کشاورزان زن که در واقع غلبهای بود بر تفکرات پادشاهان قدیم و ملاکان سابق. به نوعی همین مساله را در فیلمهای آن دوره نیز میشد دید. این فیلمها بر «برابری» به عنوان یک ارزش تاکید میکرد و میگفت باید از مرحله حساس زنانگی و مردانگی کردن امور به ویژه اگر برای مثال یک زن همسر و درعین حال رییس شوهرش باشد، عبور کرد. آن زمان یکجور مشروعیت وجود داشت، زیرا ملت، رییسجمهوری را دوست داشت و او را باور میکرد. در حال حاضر ملت مصر احساس میکند از چندجهت ضربهخورده و از کثرت وعدهها و میزان صبری که کرده خسته است.
کافی است در مورد روز جهانی زن بگویم که از نمایندگان برخی از احزاب چه دیدهام. بعد از انقلاب 25 ژانویه در میدان التحریر در حال حرکت بودم تا در مراسم روز جهانی زن شرکت کنم. زنان و دخترانی را دیدم که برخی محجبه و برخی بدون حجاب بودند و با خود پلاکاردهایی را حمل میکردند. یکباره تعدادی را دیدم که در جهت عکس و به سمت من میدویدند. آنها به من هشدار میدادند که نزدیک نشوم چون سلفیها به آنها حمله کرده و کتک میزنند. سلفیها معتقد بودند زنان حق ندارند به دنبال حقوق و آزادیهای خودشان طبق بهاصطلاح موازین بینالمللی باشند. وقتی دوستان من به آنها گفتند شما در زمان انقلاب در کنار ما بودید و حتی در مواقع لزوم از ما دفاع میکردید، بدون هیچگونه شرم و حیایی پاسخ دادند: «آن رفتار مال دوران قبل از انقلاب بود.»
در انتخابات پارلمانی که منحل شد، زنان از 498 کرسی تنها چهارکرسی به دست آوردند که آنهم وابسته به حزب عدالت و آزادی شاخه سیاسی جنبش اخوانالمسلمین بود. آیا شما میدانید زنان مصری تقریبا نیمی از جمعیت کشور را تشکیل میدهند و طبق آمارهای غیررسمی مشارکت زنان در بخش کارگری به میزان 60درصد است و تعدادشان بین 20 تا 30درصد بخش عمومی میشود؟
من با «امانی الطویل» کارشناس مرکز مطالعات استراتژیک الاهرام موافقم که گفت دعاوی و تلاشهای حاکمان جدید و بالابردن پرچم زنان در واقع اقداماتی ظاهری و فقط برای کسب رضایت یا ساکتکردن آمریکاییهاست.
با این اوصاف، برای توسعه حضور زنان در عرصههای سیاسی و اجتماعی و بهطور خاص زنان مصری، چه کاری باید کرد؟
خیلی کارها. بگذارید ابتدا از آموزشوپرورش شروع کنم. بدون آموزش و بهخصوص بدون آموزش کسی که میخواهد آموزش دهد، نمیتوان دستاوردی داشت. میزان بیسوادی در مصر بالاست و خواهش میکنم اظهارات و آمارهای رسمی در اینباره را کنار بگذارید. بین فهرست بیسوادان میزان بیسوادی زنان از همه بالاتر است. هنوز این تصور در کشور ما وجود دارد که مردان باید آموزش ببینند، زیرا دخترانی که میخواهند آموزش ببینند دست آخر ازدواج میکنند؛ بنابراین چه نیازی به آموزش دارند؟ دلم میخواهد وضعیت زنان کشورم بهبود پیدا کند و آنها آزادیهای بیشتری داشته باشند، نه اینکه عقبگرد کنند. ولی این مساله به یک اراده سیاسی بستگی دارد که من در میان بسیاری از نظامهای حاکم بر منطقه نمیبینم. تا زمانی که این اراده نباشد، چگونه میتوان مطمئن شد که اوضاع زنان بهبود پیدا میکند یا آزادیهای آنها مصادره نخواهد شد یا ابراز عقیدهشان منجر به مجازات نمیشود و در عمل رفتار تبعیضآمیزی با آنها نخواهد شد؟
به عقیده شما زنان در کدام کشور یا فرهنگ بدترین وضعیت را دارند؟
بدترین کشور به اعتقاد من افغانستان است زیرا ما همچنان میشنویم یا میخوانیم که برخی مردان زنانشان را میکشند. از گزارشهای سازمان ملل میشنویم که در این کشور زنان شاعر یا نوازندههای زن تحتتعقیب قرار میگیرند و کشته میشوند. زنان در چنین جوامعی شیطانصفت معرفی میشوند تا هر خشونتی علیه آنان توجیه شود. این یک حالت ضدبشری است که در مصر هم میبینیم و بهخصوص از زمان پیروزی گروههای جدید به شتاب داریم به همین سمت میرویم. از همین حالا حرکتهایی آغاز شده است با این عنوان که باید واگنهایی را در مترو مخصوص زنان قرار داد یا اینکه ما باید خودمان چیزهای مخصوص خودمان را داشته باشیم. مثلا طلای بومی یا سکههای بومی و عروسکهایی که محجبه هستند. سینمای مصر هم بهعنوان یک صنعت در معرض تهدید قرار دارد. از همین الان دعوتهایی میشنویم که خواستار جدا کردن زنان و مردان در سالنهای سینما یا در محلهای کار هستند.
ما البته در برابر این حصارها با همه توانمان مقاومت میکنیم، چون نمیشود آدمی پیشرفت کند و یک گروه در جامعه هر روز فرهنگ تنفر و کشمکش و احساسات بالاسری و پایین سری را ترویج کند. نمیتوان شرایطی را ادامه داد که دیگری را به چشم «دشمن» نگاه میکند، چه این دیگری در داخل باشد یا خارج.
اگر بخواهید زن برتر سال 2012 را انتخاب کنید، چه کسی را انتخاب میکنید؟
اگر بخواهم واقعنگر باشم ممکن بود یک زن مبارز و پیشگام مثل «دریه شفیق» را انتخاب کنم. کسی که در صفحات فیسبوک خواندیم حتی تصویرش را از کتابهای درسی دوره دبیرستان حذف کردهاند. بعد شنیدیم که این مساله را تکذیب کردند. سپس در برنامه تاکشو مطرح شد و در همان زمان من مقالهای خواندم تحت عنوان «حمله به پیشگامان حرکت زنان در گورهایشان» که از «فابیولا بدوی» نویسنده و روزنامهنگار مصری مقیم پاریس بود و در روزنامه «الرایه» امارات به چاپ رسیده بود. او درمقالهاش به همین موضوع اشاره کرده بود و نوشت: «این همان واقعیتی است که در مصر جریان دارد و یک شبه قهرمانان سریال مغزشویی اجازه چاپ تصاویر این زن شجاع و رزمنده یعنی دریه شفیق را نمیدهند و آن را از کتابهای درسی دوره دبیرستان پاکسازی میکنند.»
ماجرای تجاوز گروهی به دختر جوان هندی بهنظر میرسد اندکی جامعه راضیبهرضای هند را تکان داد. آیا اعتراضات اجتماعی که در پی این تجاوز صورت گرفت، میتواند راهگشای زنان این کشور به سوی پیشرفت حقوق زنان باشد؟
مارتین لوتر کینگ، پیشوای جنبش حقوق مدنی سیاهان در آمریکا گفته است: «آشوب زبانی است که شنیده نمیشود.» من اطمینان دارم تا زمانی که تقاضا نکنی، هیچکس چیزی به تو نمیدهد و همین وضعیت یعنی ظلم و ستم استمرار خواهد داشت.
من از این اندوهگین شدم که حادثهای مشابه آنچه در دهلینو اتفاق افتاد در کشور ما هم رخ داد و بدون تردید در دیگر کشورهای اسلامی هم اتفاق میافتد اما هیچکس تکانی نمیخورد. منظورم از این حوادث تجاوز به زنان است که متاسفانه در میدانالتحریر هم اتفاق افتاد و شبهنظامیان که در واقع نیروهای امنیتی با لباس شخصی هستند برای ترساندن زنان و دختران دست به چنین کارهایی میزنند. حوادث دیگری هم هست. برای مثال حادثهای که به «دختر التحریر» معروف شد. دوران حاکمیت شورای نظامی بعد از انقلاب مصر بود. من رفته بودم روزنامه بخرم که یکدفعه فریاد زدم. گویی ماری مرا زده بود. انگار با خودم چنین رفتاری میشد. دخترمحجبهای را گرفته بودند و میکشیدند. نصف لباسش کنده شده بود و لباسهای زیرش معلوم بود. او آمده بود تا به مجروحان درگیریها کمک کند. روزنامه مستقل «المصری الیوم» حتی از چاپ عکس او امتناع کرد اما روزنامه «التحریر» عکس این دختر را در آن حالت چاپ کرد و بعد این عکس پخش شد تا آنجا که آمریکا مجبور شد به آن واکنش نشان دهد و از نظامیان انتقاد کند.
تجاوز به یک دختر در جامعه هند، دنیا را تکان داد. چون تودههای مردم خشمگین همواره حق دارند بگویند: نه! این اقدام یا این عمل کافی نیست و درخور جرمی نیست که اتفاق افتاده. این در واقع اتفاقی است که در همین سطح هم، حتی بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی دربارهاش سکوت میکنند. در این کشورها حتی کاری میکنند که شخص موردتجاوز قرار گرفته با فرد تجاوزگر ازدواج کند و قربانی را سوال پیچ میکنند که برای مثال چه لباسی پوشیده بودی؟ یا شاید این تو بودی که او را تحریک کرده باشی؟!! در چنین حالی است که زن اعتمادش را به عدالت و مروت از دست میدهد و اعمال خشونت و محکومیت از قبل، او را بر آن میدارد که اگر در معرض چنین حادثهای قرار گرفت آن را افشا نکند چون نتیجهای ندارد. این سیستم فکری و اخلاقی ماست که باید تغییر کند و جنبشهای آزادی زنان در پی تحقق این اهداف هستند.
نظر شما درباره وضعیت زنان در عربستان سعودی با آنهمه تناقضهایش چیست؟ اینکه زنان برای مثال در شورای مشورتی کرسی بهدست آوردهاند اما حق رانندگی ندارند.
به نظر من عربستان یک جامعه فاسد و ظالم است و چیزهایی را پدید میآورد که از شریعت نیست (مثلا حق رانندگی ندادن به زنان به این بهانه که ممکن است ماشینشان خراب شود و بعد دست به دامن یک مرد مکانیک شوند!) کما اینکه من آنجا را یک جامعه غیرانسانی میدانم. در اکثر کشورهای عرب خلیجفارس زنان در معرض چنین ستمهایی هستند و از آنها به انحای گوناگون سوءاستفاده میشود. خدمتکاران فقیری که تابعیت غیرعربی دارند به راحتی موردتجاوز قرار میگیرند. عربستان از همه اینها بدتر است. در عربستان اخیرا برخی حقوق دارد به زنان داده میشود، مثل نمایندگی شورای عربستان که بیشتر برای کاهش فشارها بر این کشور است.
جوامع عربی همچنان گرفتار طاغوتها و افکار ارتجاعی موجود در این کشورها هستند. افکاری که به زور، خودشان را به دین میچسبانند تا دیگران را تسلیم خود کنند، البته برخی استثناها نیز در مراکش، الجزایر، تونس یا لبنان وجود دارد که حاشیههایی برای زنان در آنها به چشم میخورد. برای مثال در این کشورها میبینیم یک نوع آزادی برای زنان هست که ما مصریها حسرت آن را میخوریم.
مهمترین حادثه سال 2012 به عقیده شما چه بود؟
گمان میکنم حادثهای که هنوز اتفاق نیفتاده. یعنی چیزی که من و بسیاری دیگر آرزویش را دارند و انتظارش را میکشند... یک انقلاب فراگیر!
سال 2012 را در رابطه با زنان بهخصوص در حوزه سیاست و جامعه چگونه میبینید؟ آیا زنان در این سال پیشرفتی در مقایسه با سالهای گذشته داشتهاند؟
من بهطور خاص هنگامی که زنان مصر را بررسی میکنم، اوضاع را به مراتب بدتر میبینم. ما زنان مصری از سالها پیش از انقلاب 25 ژانویه 2011 احساس میکردیم «پیشرفتی» که در مورد زنان مصر رخ داده اساسا چیزی فراتر از یکسری پیشرفتهای ظاهری نیست. برای مثال زنان مصری وزارت را تجربه کرده بودند، در اینباره تبلیغات نیز بسیار زیاد بود اما این سدی در برابر آزارواذیت زنان در خیابان نبود یا موجب نمیشد که برای مثال همان خانم وزیر از شوهرش کتک نخورد. اینها مسایلی بود که به درون خانهها برمیگشت. به هر حال وضعیت زنان مصری از زمان انقلاب جولای 1952 تاکنون به لحاظ برابری یا میزان حضور و تاثیری که بر جامعه به عنوان یک انسان و یک مادر یا حتی مادر سرپرست خانوار داشتهاند، چندان پیشرفتی نکرده است.
سال 2012 نیز چیزی جز به حاشیه راندن زنان و تلاش برای تفهیم این نکته که بین زنان و مردان در جامعه یک نوع «بیگانگی» وجود دارد، دستاوردی برای زنان نداشت. بسیاری از تحلیلگران براین باورند که سال 2012«سال خروج زنان مصری» از عرصه سیاسی و اجتماعی کشور بهخصوص پس از به قدرت رسیدن اسلامگرایان بوده است. این توقعات اتوپیایی تحلیلگران یا فعالان حوزه زنان نیست بلکه مظاهری است که عملا در سیاست دارد خود را نشان میدهد. شاید در انقلاب جولای 1952 ما تا حدی به آزادی مطلوب نزدیک شده بودیم. این از آن بابت بود که انقلاب تلاش میکرد سیستم ارزشهای جامعه را عوض کرده و تا حدی در آن نفوذ کند بهگونهای که میشد دید برای مثال عبدالناصر در تصمیمات خود برابری بین زنان و مردان را رعایت میکند. از جمله مالکیت اراضی کشاورزان زن که در واقع غلبهای بود بر تفکرات پادشاهان قدیم و ملاکان سابق. به نوعی همین مساله را در فیلمهای آن دوره نیز میشد دید. این فیلمها بر «برابری» به عنوان یک ارزش تاکید میکرد و میگفت باید از مرحله حساس زنانگی و مردانگی کردن امور به ویژه اگر برای مثال یک زن همسر و درعین حال رییس شوهرش باشد، عبور کرد. آن زمان یکجور مشروعیت وجود داشت، زیرا ملت، رییسجمهوری را دوست داشت و او را باور میکرد. در حال حاضر ملت مصر احساس میکند از چندجهت ضربهخورده و از کثرت وعدهها و میزان صبری که کرده خسته است.
کافی است در مورد روز جهانی زن بگویم که از نمایندگان برخی از احزاب چه دیدهام. بعد از انقلاب 25 ژانویه در میدان التحریر در حال حرکت بودم تا در مراسم روز جهانی زن شرکت کنم. زنان و دخترانی را دیدم که برخی محجبه و برخی بدون حجاب بودند و با خود پلاکاردهایی را حمل میکردند. یکباره تعدادی را دیدم که در جهت عکس و به سمت من میدویدند. آنها به من هشدار میدادند که نزدیک نشوم چون سلفیها به آنها حمله کرده و کتک میزنند. سلفیها معتقد بودند زنان حق ندارند به دنبال حقوق و آزادیهای خودشان طبق بهاصطلاح موازین بینالمللی باشند. وقتی دوستان من به آنها گفتند شما در زمان انقلاب در کنار ما بودید و حتی در مواقع لزوم از ما دفاع میکردید، بدون هیچگونه شرم و حیایی پاسخ دادند: «آن رفتار مال دوران قبل از انقلاب بود.»
در انتخابات پارلمانی که منحل شد، زنان از 498 کرسی تنها چهارکرسی به دست آوردند که آنهم وابسته به حزب عدالت و آزادی شاخه سیاسی جنبش اخوانالمسلمین بود. آیا شما میدانید زنان مصری تقریبا نیمی از جمعیت کشور را تشکیل میدهند و طبق آمارهای غیررسمی مشارکت زنان در بخش کارگری به میزان 60درصد است و تعدادشان بین 20 تا 30درصد بخش عمومی میشود؟
من با «امانی الطویل» کارشناس مرکز مطالعات استراتژیک الاهرام موافقم که گفت دعاوی و تلاشهای حاکمان جدید و بالابردن پرچم زنان در واقع اقداماتی ظاهری و فقط برای کسب رضایت یا ساکتکردن آمریکاییهاست.
با این اوصاف، برای توسعه حضور زنان در عرصههای سیاسی و اجتماعی و بهطور خاص زنان مصری، چه کاری باید کرد؟
خیلی کارها. بگذارید ابتدا از آموزشوپرورش شروع کنم. بدون آموزش و بهخصوص بدون آموزش کسی که میخواهد آموزش دهد، نمیتوان دستاوردی داشت. میزان بیسوادی در مصر بالاست و خواهش میکنم اظهارات و آمارهای رسمی در اینباره را کنار بگذارید. بین فهرست بیسوادان میزان بیسوادی زنان از همه بالاتر است. هنوز این تصور در کشور ما وجود دارد که مردان باید آموزش ببینند، زیرا دخترانی که میخواهند آموزش ببینند دست آخر ازدواج میکنند؛ بنابراین چه نیازی به آموزش دارند؟ دلم میخواهد وضعیت زنان کشورم بهبود پیدا کند و آنها آزادیهای بیشتری داشته باشند، نه اینکه عقبگرد کنند. ولی این مساله به یک اراده سیاسی بستگی دارد که من در میان بسیاری از نظامهای حاکم بر منطقه نمیبینم. تا زمانی که این اراده نباشد، چگونه میتوان مطمئن شد که اوضاع زنان بهبود پیدا میکند یا آزادیهای آنها مصادره نخواهد شد یا ابراز عقیدهشان منجر به مجازات نمیشود و در عمل رفتار تبعیضآمیزی با آنها نخواهد شد؟
به عقیده شما زنان در کدام کشور یا فرهنگ بدترین وضعیت را دارند؟
بدترین کشور به اعتقاد من افغانستان است زیرا ما همچنان میشنویم یا میخوانیم که برخی مردان زنانشان را میکشند. از گزارشهای سازمان ملل میشنویم که در این کشور زنان شاعر یا نوازندههای زن تحتتعقیب قرار میگیرند و کشته میشوند. زنان در چنین جوامعی شیطانصفت معرفی میشوند تا هر خشونتی علیه آنان توجیه شود. این یک حالت ضدبشری است که در مصر هم میبینیم و بهخصوص از زمان پیروزی گروههای جدید به شتاب داریم به همین سمت میرویم. از همین حالا حرکتهایی آغاز شده است با این عنوان که باید واگنهایی را در مترو مخصوص زنان قرار داد یا اینکه ما باید خودمان چیزهای مخصوص خودمان را داشته باشیم. مثلا طلای بومی یا سکههای بومی و عروسکهایی که محجبه هستند. سینمای مصر هم بهعنوان یک صنعت در معرض تهدید قرار دارد. از همین الان دعوتهایی میشنویم که خواستار جدا کردن زنان و مردان در سالنهای سینما یا در محلهای کار هستند.
ما البته در برابر این حصارها با همه توانمان مقاومت میکنیم، چون نمیشود آدمی پیشرفت کند و یک گروه در جامعه هر روز فرهنگ تنفر و کشمکش و احساسات بالاسری و پایین سری را ترویج کند. نمیتوان شرایطی را ادامه داد که دیگری را به چشم «دشمن» نگاه میکند، چه این دیگری در داخل باشد یا خارج.
اگر بخواهید زن برتر سال 2012 را انتخاب کنید، چه کسی را انتخاب میکنید؟
اگر بخواهم واقعنگر باشم ممکن بود یک زن مبارز و پیشگام مثل «دریه شفیق» را انتخاب کنم. کسی که در صفحات فیسبوک خواندیم حتی تصویرش را از کتابهای درسی دوره دبیرستان حذف کردهاند. بعد شنیدیم که این مساله را تکذیب کردند. سپس در برنامه تاکشو مطرح شد و در همان زمان من مقالهای خواندم تحت عنوان «حمله به پیشگامان حرکت زنان در گورهایشان» که از «فابیولا بدوی» نویسنده و روزنامهنگار مصری مقیم پاریس بود و در روزنامه «الرایه» امارات به چاپ رسیده بود. او درمقالهاش به همین موضوع اشاره کرده بود و نوشت: «این همان واقعیتی است که در مصر جریان دارد و یک شبه قهرمانان سریال مغزشویی اجازه چاپ تصاویر این زن شجاع و رزمنده یعنی دریه شفیق را نمیدهند و آن را از کتابهای درسی دوره دبیرستان پاکسازی میکنند.»
ماجرای تجاوز گروهی به دختر جوان هندی بهنظر میرسد اندکی جامعه راضیبهرضای هند را تکان داد. آیا اعتراضات اجتماعی که در پی این تجاوز صورت گرفت، میتواند راهگشای زنان این کشور به سوی پیشرفت حقوق زنان باشد؟
مارتین لوتر کینگ، پیشوای جنبش حقوق مدنی سیاهان در آمریکا گفته است: «آشوب زبانی است که شنیده نمیشود.» من اطمینان دارم تا زمانی که تقاضا نکنی، هیچکس چیزی به تو نمیدهد و همین وضعیت یعنی ظلم و ستم استمرار خواهد داشت.
من از این اندوهگین شدم که حادثهای مشابه آنچه در دهلینو اتفاق افتاد در کشور ما هم رخ داد و بدون تردید در دیگر کشورهای اسلامی هم اتفاق میافتد اما هیچکس تکانی نمیخورد. منظورم از این حوادث تجاوز به زنان است که متاسفانه در میدانالتحریر هم اتفاق افتاد و شبهنظامیان که در واقع نیروهای امنیتی با لباس شخصی هستند برای ترساندن زنان و دختران دست به چنین کارهایی میزنند. حوادث دیگری هم هست. برای مثال حادثهای که به «دختر التحریر» معروف شد. دوران حاکمیت شورای نظامی بعد از انقلاب مصر بود. من رفته بودم روزنامه بخرم که یکدفعه فریاد زدم. گویی ماری مرا زده بود. انگار با خودم چنین رفتاری میشد. دخترمحجبهای را گرفته بودند و میکشیدند. نصف لباسش کنده شده بود و لباسهای زیرش معلوم بود. او آمده بود تا به مجروحان درگیریها کمک کند. روزنامه مستقل «المصری الیوم» حتی از چاپ عکس او امتناع کرد اما روزنامه «التحریر» عکس این دختر را در آن حالت چاپ کرد و بعد این عکس پخش شد تا آنجا که آمریکا مجبور شد به آن واکنش نشان دهد و از نظامیان انتقاد کند.
تجاوز به یک دختر در جامعه هند، دنیا را تکان داد. چون تودههای مردم خشمگین همواره حق دارند بگویند: نه! این اقدام یا این عمل کافی نیست و درخور جرمی نیست که اتفاق افتاده. این در واقع اتفاقی است که در همین سطح هم، حتی بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی دربارهاش سکوت میکنند. در این کشورها حتی کاری میکنند که شخص موردتجاوز قرار گرفته با فرد تجاوزگر ازدواج کند و قربانی را سوال پیچ میکنند که برای مثال چه لباسی پوشیده بودی؟ یا شاید این تو بودی که او را تحریک کرده باشی؟!! در چنین حالی است که زن اعتمادش را به عدالت و مروت از دست میدهد و اعمال خشونت و محکومیت از قبل، او را بر آن میدارد که اگر در معرض چنین حادثهای قرار گرفت آن را افشا نکند چون نتیجهای ندارد. این سیستم فکری و اخلاقی ماست که باید تغییر کند و جنبشهای آزادی زنان در پی تحقق این اهداف هستند.
نظر شما درباره وضعیت زنان در عربستان سعودی با آنهمه تناقضهایش چیست؟ اینکه زنان برای مثال در شورای مشورتی کرسی بهدست آوردهاند اما حق رانندگی ندارند.
به نظر من عربستان یک جامعه فاسد و ظالم است و چیزهایی را پدید میآورد که از شریعت نیست (مثلا حق رانندگی ندادن به زنان به این بهانه که ممکن است ماشینشان خراب شود و بعد دست به دامن یک مرد مکانیک شوند!) کما اینکه من آنجا را یک جامعه غیرانسانی میدانم. در اکثر کشورهای عرب خلیجفارس زنان در معرض چنین ستمهایی هستند و از آنها به انحای گوناگون سوءاستفاده میشود. خدمتکاران فقیری که تابعیت غیرعربی دارند به راحتی موردتجاوز قرار میگیرند. عربستان از همه اینها بدتر است. در عربستان اخیرا برخی حقوق دارد به زنان داده میشود، مثل نمایندگی شورای عربستان که بیشتر برای کاهش فشارها بر این کشور است.
جوامع عربی همچنان گرفتار طاغوتها و افکار ارتجاعی موجود در این کشورها هستند. افکاری که به زور، خودشان را به دین میچسبانند تا دیگران را تسلیم خود کنند، البته برخی استثناها نیز در مراکش، الجزایر، تونس یا لبنان وجود دارد که حاشیههایی برای زنان در آنها به چشم میخورد. برای مثال در این کشورها میبینیم یک نوع آزادی برای زنان هست که ما مصریها حسرت آن را میخوریم.
مهمترین حادثه سال 2012 به عقیده شما چه بود؟
گمان میکنم حادثهای که هنوز اتفاق نیفتاده. یعنی چیزی که من و بسیاری دیگر آرزویش را دارند و انتظارش را میکشند... یک انقلاب فراگیر!
با سپاس از مریم حیدری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.