گفتوگو با «آربی اوانسیان» کارگردان صاحبنام تئاتر ایران در دهههای 40 و 50 شمسی
پرورش بر بستر تاریخ دروغین تئاتر
فرزانه ابراهیمزاده- امین عظیمی
گفتوگو با آربی اوانسیان در یک شب سرد زمستانی در «موزه سینما» شکل گرفت. در روزهای آخر دیماه. از پس ترافیک بیپایان خیابانهای تهران که در پیوند با ازدحام و شلوغی کافه آنجا که انتخاب خود آربی برای دیدار بود، بیشتر به حرفزدن بلندبلند چندنفر وسط خیابان شبیه بود تا یک مصاحبه جدی در فضایی آرام. همین مکان هم نقطه شروع صحبتها شد و بعد نوبت به صورتبندی جریانهای تئاتری ایران در دودهه پیش از انقلاب رسید. بهویژه «کارگاه نمایش»، آدمهایش، اهدافش و اوج و خاموشیاش. بعد از انقلاب این دومینبار بود که او - یکی از طراحان و کارگردانان خلاق تئاتر ایران در دهههای 40 و 50خورشیدی - به ایران آمده است. آن هم تنها برای دوهفته. بار نخست سال 1381 بود و امروز 10 سال از آن زمان گذشته است. آربی اندکی پیرتر شده اما با تمام تلاشی که گاه برای پیداکردن واژه صحیح از میان دایرهالمعارف فرانسه/ ارمنی/ فارسی ذهنش در حین گفتوگو میکرد، بسیار شمرده، منظم و دقیق و البته بیتعارف سخن گفت.
آقای اوانسیان ساختمان و فضای «باغ فردوس» شما را یاد چه چیزهایی میاندازد؟
دو، سه صحنه مهم فیلم «چشمه» در اینجا فیلمبرداری شده است. بعد از آن فیلم بود که این ساختمان توسط رادیو و تلویزیون ملی ایران مرمت شد. البته قبل از مرمت در سال 1349 «یرژی گروتفسکی» در این فضا نمایش «همیشه شاهزاده» را اجرا کرد. در تابستان بعدی هم سهماهی گروه بازیگران ایرانی که با «پیتر بروک»، «ارگاست» را اجرا کردند، اینجا تمرین داشتند و من سرپرستشان بودم. در باغ و ساختمان، کارهای مقدماتی قبل از رفتن به شیراز انجام گرفت. بعد از آن در این فضا ما نمایش «باغ آلبالو» را تمرین کردیم. در باغ و چهار اتاقی که اینجا داشت، چهار پرده از این نمایشنامه را اجرا کردیم و تماشاگرها هم همراه بازیگرها حرکت میکردند. «کالیگولا» را هم در فضایی که الان سالن سینماست اجرا کردم. دقیقا قبل از رفتن به لهستان و آمریکای جنوبی برای اجرای این نمایش... .
اجرای «باغ آلبالو» همان بود که در مراسم افتتاحیه «تئاتر شهر» روی صحنه رفت؟
ما «باغ آلبالو» را به چند صورت اجرا کردیم. شبهایی تمرین با تماشاگر بود و شبهایی هم آزمایشهای خاص انجام میدادیم. مثلا یک شب اجرای نمایشنامه را از نقطه خاصی آغاز میکردیم؛ یا کل اجرا در سکوت برگزار میشد. بدون هیچ دیالوگی. این آمادهسازیها در کارگاه نمایش انجام میشد. در باغ فردوس، متن کامل اجرا میشد اما در هر اتاق یک صحنه اجرا میشد. پرده اول در اتاق طبقه بالا اجرا میشد. پرده دوم در هوای آزاد و در باغ بود؛ خوب یادم هست یکی از شبها در صحنه گفتوگوی «آنیا» و «تروفیموف» - که «سوسن تسلیمی» و «پرویز پورحسینی» نقش آنها را ایفا میکردند- موقعی که تروفیموف داشت صحبت میکرد دستش را بلند کرد، درست در همان لحظه برگی که از شاخه درخت جدا شده بود، توی دستش نشست. صحنه میهمانی در سالن بزرگ بود و باز دوباره اتاق بچهها. تماشاگرها حرکت میکردند. خانم «سیمین دانشور» مترجم این اثر بودند و همینطور خانم «مهین تجدد (جهانبگلو)» هم جزو تماشاگران آن بودند. بعد از یکماهونیم، هنگامی که 48 ساعت به افتتاح «تئاتر شهر» مانده بود، سالن اصلی را در اختیار ما گذاشتند.
چرا اینقدر دیر؟
چون هنوز کارهای ساختوساز در جریان بود، ضمن اینکه «باغ آلبالو» هم برای آن سالن تمرین نشده بود. اجرای هفته اول با مشکلات فراوان صوتی و آگوستیک سالن همراه بود. این مشکل بهتدریج حل شد، اما برای من اجراهای خارج از سالن جذابتر بود. من هیچ تغییری در متن نداده بودم. در رفتار بازیگر هم دنبال عنصر خاصی نبودم. فضای صحنه خالی بود و تنها رنگ لباس به کاراکترها و فضا هویت میداد. پرده اول رنگ بهاری داشت. پرده دوم که ابتدای تابستان بود، سبز روشن و زرد بود. پرده سوم اتاق میهمانی، لباسها رنگ آلبالوی رسیده داشت. پرده چهارم هم که صحنه را ترک میکردند، رنگ لباسها خزانی بود. چهارفصل با رنگ لباس زنها القا میشد. لباس مردها بیشتر قهوهای و سیاه بود که رنگ خود درختها بود. حرکت درون متن، بهثمررسیدن باغ و در نهایت از دستدادن آن با رنگ لباسها القا میشد.
چرا «باغ آلبالو»ی چخوف را برای اجرا انتخاب کرده بودید؟
«چخوف» بهترین نویسنده برای پرورش یک گروه تئاتر است. برای اینکه در آثارش کوچکترین و بزرگترین نقش به یک اندازه دارای ارزش و اهمیت است و همه چیز مبتنی بر نوعی ظرایف و زیر و بمهاست. سکوت همانقدر مهم است که دیالوگها. برای من لمس این مساله با یک گروه مهم بود، نه با یک فرد و نه از طریق ستارهها. خانم «فهمیه راستکار»در آن اجرا چهره شناختهشدهای بود اما برای من مهم بود همه بازیگرها به ستاره تبدیل شوند. خانم «سوسن تسلیمی» کار اولشان با من بود. با خانم «شکوه نجمآبادی» پیشتر کار کرده بودم. این سه زن در عین تعلق به یک خانواده، تفاوتهای بسیاری با هم داشتند. «شارلوتا» را «فریده سپاهمنصور» بازی میکرد. برای بار اول بود که این افراد کنار هم کار میکردند. عنصر مهم در کارشان حفظ پیوستگی یک فضا از ابتدا تا انتهای اجرا بود. «مهدی هاشمی» فیرس خدمتکار را بازی میکرد. او نقش این پیرمرد را بدون اینکه موهایش را سفید کنیم یا اینکه قوزی روی کمرش بگذاریم، ایفا کرد... .
یعنی تاکید بر جنبه قراردادی هنر تئاتر و دوری از ناتورآلیسم صحنهای... .
بیشتر در جستوجوی نوعی رویکرد مدرن بودیم، نه به معنای تغییر دادن متن و کارهای عجیب و غریب انجام دادن بلکه یک نوع مرییکردن نامرییها بودیم.
در فضای امروز جامعه ما نوعی سرگشتگی پیرامون قلمرو و مفهوم تئاتر وجود دارد. با کارهای اگزوتیک و روشنفکرنما روبهرو هستیم که هدفش تنها مرعوبکردن تماشاگر با تکنولوژی و ژست و اطوارهای فرمگرای محض است؛ یا گروهی دیگر تئاتر را بهعنوان یک یادداشت مطبوعاتی صرف مورد استفاده قرار میدهند و تنها به این بسنده میکنند که در بطن یک اجرای رئالیستی، شعار سیاسی بدهند یا تئاتری بیخطر و خنثی روی صحنه ببرند که در زمینه ابتذال آفرینی و شوخیهای آنچنانی و تنها با انگیزه گرفتن خنده از تماشاگر گوی سبقت را از «تئاتر گلریز» و «بولینگ عبدو» ربودهاند. کمتر نشانی از بکر بودگی، خلاقیت و مهمتر از همه صداقت و اخلاق در تئاتر امروزمان میتوان سراغ گرفت. برای شما و دیگر هنرمندان حاضر در «کارگاه نمایش» سالهای دهه 40و 50 شمسی، تئاتر اساسا چه کارکرد و مفهومی داشت؟
محیط تئاتری آن روزها متعلق به چند دسته بود. اول دانشگاه که به ادعای خودشان به دنبال مفهوم تعهد سیاسی بودند اما تنها باور محدودی را در این زمینه منعکس میکردند. اگر به طور مثال شما به باورهای خودتان تعهد داشتید و باور آنها را قبول نداشتید بهطور کلی شما را «غیرمتعهد» میدانستند! این تئاتر، «برتولت برشت» را مصادره کرده بود بدون آنکه شناختی از او داشته باشد. وقتی در ایام جوانی در «برلینز آنسامبل» کاری از خود «برشت» را دیدم، فهمیدم، نگاه و شیوه او چیزی نیست که در ایران و حتی دیگر نقاط جهان ادعا میشود. اصلا کارش ضد آن چیزی بود که راجع به آن حرف میزدند. بزرگترین امتیاز «برلینز آنسامبل» این بود که ریزترین اجزا در یک اجرا مثل ساعت سرجایش قرار داشت. چه از نظر بازیگری، چه صحنهپردازی جدید، حرکات و...، همه چیز کاملا کار شده بود. هیچ خبری از آن حالتهای شعاری و بیانیههای سیاسی در اجراها نبود. اگر هم رویکرد پداگوژیک (تعلیمی- تربیتی) در اجرایی دنبال میشد به غیرمستقیمترین شکل این اتفاق رخمیداد. هیچ تاکیدی در کار نبود. متاسفانه تفسیر اشتباهی از برشت در ایران جا افتاده بود و اکثر دانشجوها هم دنبال این روند رفتند. جریان دوم تئاتری بود که تصوری از «رئالیسم سوسیالیستی» مد شوروی داشت و به شیوه دیگری آنها را سرگرم کرده بود. جریان سوم متعلق به «اداره تئاتر»یها بود. آنها دنبال نوعی «تئاتر ملی» رفته بودند که در فضای قهوهخانه میگذشت و با کلاه نمدی و چپق و دیوار کاهگلی معنا پیدا میکرد و جالب اینجاست که اگر این عناصر نبود، تئاتر را ملی نمیدانستند. در ذهن آنها نمیگنجید که فضای قهوهخانه را بدون استفاده از عناصر کلیشهای نشان دهند. این محیط تئاتری آن روزها بود. نسل ما که آمد تنها کسی که این نوع تئاتر را کار نکرده بود «شاهین سرکیسیان» بود. من غیرمستقیم طراح گروه او شدم. سال آخر دبیرستان بودم و هرگز قصد نداشتم بازیگر یا کارگردان بشوم. تنها این ذوق را داشتم که اگر برای تحصیل سینما بروم، کارکردن با بازیگرها به دردم خواهد خورد. «سرکیسیان» دعوت شده بود تا با همکلاسیهای من در دوره متوسطه تئاتر کار کند. شروع کرد با آنها کار کردن و مشورتدادن. چون آنها جوان بودند و حرف شنو و هیچگونه جاهطلبی نداشتند، باعث شد که کارها به نتیجه برسد. من اگر بخواهم بگویم محیط سالم تئاتری را شناختم به این دلیل بود. او برخلاف ادعای برخیها زبان ارمنیاش اصلا خوب نبود. لهجهدار بود، اما زبان فرانسه و فارسی را خوب و روان صحبت میکرد. فضای کارهای سرکیسیان بسیار صادقانه بود. تفاوتش با آدمهای دیگری همچون «علی نصیریان»، «عباس جوانمرد» و حتی «جمشید لایق» این بود که امر به او مشتبه نشده بود!نصیریان و دوستانش یادشان رفته بود از چه و کجا شروع کردهاند. همه فکر میکردند به مقصد رسیدهاند. بین آنها افرادی هم بودند که هرگز این حالت را پیدا نکردند اما اکثریت دچار این مشکل بودند. یادم میآید روزی که برنامهای روی صحنه آمده بود روی آفیش، جلوی نام «سرکیسیان» نوشته بودند کارگردان. او ناراحت شد چراکه خودش را تنها سرپرست گروه میدانست. در فاصله رفتن و بازگشتن من از خارج، متاسفانه آقای سرکیسیان فوت شده بودند. بچهها باقی مانده بودند. چه افرادی که بعد از نصیریان و جوانمرد آمده بودند و چه گروهی از ارمنیها. آنها از من خواستند تا سرپرستیشان را قبول کنم. این امر کاملا اتفاقی رخ داد. در جریان این اتفاقات اولین تجربیات فیلمسازیام، یکی «شوهر آهو خانوم» و دیگری مستندی ارمنی با مشکلات و موانع جدی روبهرو شد. در همین بین خانم «خجسته کیا» که از دوره سرکیسیان من را میشناختند، برای حضور و مشورت دادن در شورای داوری اولین مسابقه نمایشنامهنویسی که در دفتر «فریدون رهنما» برگزار میشد، از من دعوت کردند. در بین متون جدیدی که به این مسابقه ارسال شده بود، نمایشنامه «پژوهشی ژرف و سترگ و نو در سنگوارههای دوره بیستوپنجم زمینشناسی، چهاردهم یا بیستم چه فرقی میکند» عباس نعلبندیان هم بود. همه بحث میکردند چه زبان جالبی دارد و فضای آن خوب است اما اعتقاد داشتند غیرقابل اجراست اما من با آنها موفق نبودم. همزمان با مشکلات پیش آمده برای فیلمسازی و دور شدن از آن فضا، مجذوب طراوت و بکر بودن نمایشنامه نعلبندیان شدم که هیچ ذهنیت قالبی تئاتری و مرسومی نداشت و جوششی از چشمه الهام درونیاش بود. از طرف دیگر همیشه باور داشتم اگر ایران بخواهد تئاتر و سینمای خاص خودش را داشته باشد باید آن را در بستر همین تجربههای بکر جستوجو کند. پیشنهاد کردم اگر میخواهند ببینند این متن قابل اجرا هست یا نه به من یک هفته فرصت بدهند که با حضور همان افراد باقی مانده گروه سرکیسیان بخشی از این نمایشنامه را آماده اجرا کنم. بعد از یک هفته «خجسته کیا» و «فریدون رهنما» تمرینها را دیدند و گفتند قسمت دوم آن را هم کار کن. تمرینها ادامه پیدا کرد تا این اجرا به همراه «شهر قصه» (بیژن مفید) برای حضور در «جشن هنر» تخت جمشید انتخاب شد. نتیجه اینکه دو اجرای متفاوت به موازات هم، از نسلی روی صحنه رفت که با گذشته ارتباطی نداشت و اگر هم رابطهای بود به معنای تایید و تکرار گذشتگان نبود. در این لحظه مسوولان تلویزیون متوجه شده بودند که این جوانان جایی برای کار ندارند. تصمیم گرفته شد مکانی در اختیار آنها قرار دهند.
چه کسانی در نگارش آییننامه نقش داشتند؟
من، خجسته کیا و فریدون رهنما. هدف کارگاه به طور دقیق این بود: کمک به نویسندگان، بازیگران، کارگردانان و طراحان به دور از محدودیتهای کلیشهای حرفهای. این ترتیب و اولویتبندی در مانیفست کارگاه بسیار مهم بود، چراکه انگیزه اولیه و اصلی، شکل دادن به نمایشنامهنویسی بود. اگر کسی طرحی داشت که در قالبهای نو بود، به شورای کارگاه ارایه میداد. اگر با اهداف کارگاه هماهنگی نداشت آنها را به اداره تئاتر هدایت میکردیم ولی اگر با اهداف کارگاه نزدیکی داشت فرقی نمیکرد جوان باشند، حرفهای باشند یا حتی از کارمندان اداره تئاتر؛ ما به آنها جا میدادیم. به این ترتیب جوانهای زیادی جلب شدند. گروهی هممدرسهایها و دوستان «عباس نعلبندیان» بودند، مثل «اسماعیل خلج» که در آن فضا شروع کردند به کارکردن و شکفته شدن. از ابتدا هم تصمیم گرفته شد که سرپرست کارگاه یک آدم تئاتری یا کارگردان نباشد که متهم به دخالت دادن سلیقه در انتخاب کارها شود. برای این مهم «بیژن صفاری» انتخاب شد و مدیریت ایشان بسیار تاثیرگذار بود. هیچ تبعیضی بین استعدادها قایل نمیشدند. کارگاه به اینصورت به وجود آمد و بعد از دوسال از شکل گرفتن شورای اولیه که من به همراه «ایرج انور»، «شهرو خردمند»و «عباس نعلبندیان» در آن بودیم، افراد دیگری هم آمدند مثل «بیژن مفید» که آن موقع بعد از اجرای «شهر قصه» از بچههای کارگاه برای اجرای «جان نثار» استفاده کرد و بعد هم «سهراب، اسب، سنجاقک».
عنصری که به آدمهای کارگاه هویت میداد احترام متقابل بود نه رقابت. چیزی که در محیطهای دیگر وجود نداشت. اگر کارگاه نمایش موفق شد، به این دلیل بود که در ششسال اول هرگونه رقابت یا حسادت کنار گذاشته شده بود و همه متوجه شده بودند هر استعدادی ارزش و رنگ و بوی خاص خودش را دارد، بدون اینکه بخواهد دیگری را نقض بکند.
به نکته مهمی اشاره کردید. در جامعهای که به دلیل محدودیتها و کمبودها همیشه فرهنگ حذف دیگری و بخل ورزیدن در آن رایج بوده واقعا این دموکراسی و احترام به نگاه و خلاقیت دیگری چگونه عینیت مییافت؟
ما شانس این را داشتیم که در آن هسته اول به صورت کاملا تصادفی همفکرانی پیدا کنیم. این امر خودبهخود فضایی ایجاد کرد که مغناطیس این فضا آدمهای دیگر را به خود جذب کرد. بودند کسانی که در آن، جا نمیافتادند و میرفتند. اتفاق دیگری که افتاد تبدیل شدن کارگاه به مکانی بود که جوانترها در کنار هنرمندان با سابقه نسلهای مختلف قرار گرفتند. برای بار اول در تاریخ تئاتر ایران با آمدن خانم «لرتا هایراپتیان» چهارنسل با استعداد و توانایی خودشان کار خلاقه میکردند، بدون اینکه همدیگر را نقض بکنند. خانم لرتا با تمام تجربه و تواناییهایش در کنار جوانترها جا میافتاد. این امر، بستر کاری صادقانه و صمیمی به وجود آورد. همان افراد و ستارهها ممکن بود یکشب وظیفه بلیتفروشی را به عهده بگیرند، پشت صحنه کار نکنند، نقش اول را بازی کنند، نقش کوچک بازی کنند. در مورد چنین موضوعاتی هرگز بحث نمیشد چون برای همه، جا افتاده بود. وظیفه افرادی مثل من به عنوان مسوول گروه این بود که همه افراد برای تحولشان در طول سال، کاری داشته باشند و در مسیر رشد و ترقی قرار بگیرند. این روند را من به عنوان سرپرست گروه باید به وجود میآوردم. وقتی چنین فضایی هست خودبهخود بازیگران راحت هستند.
تعریفهای شما برای نسل من که تئاتر این روزها را میبیند آنقدر خیالانگیز است که انگار شما از یک یوتوپیای ذهنی حرف میزنید.
ولی این تجربه واقعی بود و تمامش از مدیریت میآید. مدیریتی که هیچگونه تبعیضی قایل نیست و به این باور دارد که هر استعدادی ارزش خودش را دارد. یکی از دیگری برتر نیست. هرکسی میتواند معنا و اهمیت خودش را داشته باشد. اگر چنین امری حس شود و محیط به عینیت پیداکردن آن کمک کند، تئاتر اوج میگیرد و میتواند دیگران را جذب کند. تماشاگر هم با این روند ساخته میشود. از طرف دیگر اجراهای پیوسته از چند متن متفاوت که بازیگران آن مجبور بودند آمادگی خود را جهت نمایش گوناگونی سبکی نه در مدتی کوتاه بلکه در زمان طولانی اجرا حفظ کنند، این درک را در پی داشت که چطور باید در طول چندسال طراوت یک اجرا را حفظ کرد. این امر جزو طبیعت آنها درآمده بود. نیاز به توضیح نداشت. اگر کسی نمیتوانست، باید خودش را میرساند. به همین دلیل بود که ما نام آنجا را «کارگاه» گذاشته بودیم، «کارگاه تئاتر» هم نگذاشته بودیم. گذاشته بودیم «کارگاه نمایش»؛ چراکه نمیخواستیم تصویر کلمه فرنگی تئاتر در ذهن کسی ایجاد شود. من در این چند روزی که به ایران آمدم متوجه شدم علاقه زیادی به کلمه «تماشاخانه» در این سالها به وجود آمده... .
مثل تماشاخانه ایرانشهر...
ترکیب کلمه «تماشاخانه ایرانشهر» برای من توهینآمیزترین اسمی است که میشود برای یک محل به کار برد. کلمه «تماشا» توهین است. رابطه مخاطب با تئاتر و نمایش، «تماشا» نیست! این ایده متعلق به دوره قاجار است که مردم معرکه تماشا میکردند، سیرک و حیوانات را تماشا میکردند و...
یکدهه پیش که شما برای اولین بار بعد از انقلاب به ایران بازگشته بودید گفتوگویی با هم داشتیم. شما در آن مصاحبه به امری اشاره کردید که هرچه میگذرد کاربرد و اهمیت آن برای شناخت تئاتر امروز ایران بیشتر مفهوم پیدا میکند که آن هم مساله «تربیت تماشاگر» بود. شما اشاره داشتید که اگر به عنوان هنرمندان و اعضای کارگاه نمایش در طول تمرین و اجراها تربیت میشدیم، تماشاگر هم در کنار ما بر مبنای یک نظام ارتباطی و نشانگانی رشد پیدا میکرد. بین تماشاگران سالهای دور مثلا کسانی که اجرای «ناگهان...» را در شیراز دیدند تا تماشاگران اجرای جشنواره «رقص روی لیوانها» که در «تالار سنگلج» اجرا شد - و شما تماشاگرش بودید- و تماشاگران سال 1391 که در سالنها دیدید چه تفاوتها و شباهتهایی وجود دارد؟
من در این سفرم هیچ نمایشی ندیدم. این تصمیمی ارادی و آگاهانه بود. قدم نگذاشتن در هیچ سالن تئاتری. در مورد اجرای «رقص روی لیوان ها» در تالار سنگلج، مساله من این بود که چرا «امیر رضا کوهستانی» که این کار را برای یک فضای ارتباطی خاصی در «تالار مولوی» به وجود آورده بود که تماشاگران زن در یک طرف و روبهروی آنها تماشاگران مرد قرار داشتند، با موفقیت اجتماعی که به دست آورد، یکباره پذیرفت که در سالنی قاب عکسی، نمایشش را اجرا کند. این نقض غرض است. یا کارگردانی به کارش معتقد است یا چون کارش تماشاگر بیشتری دارد، حاضر میشود خودش را زیر سوال ببرد. من این جنبه تحول کوهستانی را در سالهای بعد هم در اجراهای اروپایش دنبال کردم. کار بعدیاش که در مورد یک متن کانادایی بود [تجربههای اخیر] منسجم بود، از کار سوم به بعد برای من آن صداقت و بکارت اولیهاش را از دست داد. مثل سینمای عباس کیارستمی، حساب و کتاب وسط آمد. ممکن است چنین فرآیندی یکبار اتفاق بیفتد. ولی هنگامی که این مساله تبدیل به فوتوفن میشود دیگر قابلقبول نیست. این اتفاقی بود که در کارگاه نمایش رخ نمیداد. یعنی محیط به گونهای بود که اگر چنین اتفاقی میافتاد دیگر آن کارگردان جایی در کارگاه نداشت و خودبهخود یا کنار میکشید یا حس میکرد که طرد شده است. تحول تماشاگر در کارگاه، نظام خاصی داشت. مثلا تماشاگری اگر کاری را دیده بود و خوشش نیامده بود این شانس را داشت که در جریان اجراهای مداوم دو سال بعد هم آن نمایش را ببیند و مواردی را درک کند که در مواجهه قبلیاش درک نکرده بود. خود بازیگر هم در اجرا تحول پیدا میکرد و بیننده هم این فرصت را داشت ولی همیشه تئاتر را نمیشود نگه داشت. مثل کاری که در روسیه انجام میشد و نمایشی 40 سال بیوقفه روی صحنه میرفت.
منظورتان این است که نمیشود با اجرا مثل یک شی موزهای برخورد کرد؟
بله. از نظر اجرایی محدودهای هست که عمر مفید اثر را شامل میشود. هم برای تماشاگر و هم برای اجراگر. در چارچوب ایجاد آن دیدار، سعی میشود طراوت حفظ و تعامل برقرار شود. از طرف دیگر کارگاه جایی بود که سلیقههای مختلف در کنار هم عرضه میشد. کار من تفاوتهای بسیاری با اجراهای «اسماعیل خلج» داشت یا با «بیژن مفید»، اما همه اینها در کنار هم زندگی و واقعیت تئاتری یک نسل بود. تماشاگر همه این تجربیات را معنادار میدید. کارهایی که تاثیر متقابل و اغلب ناخودآگاه روی هم میگذاشتند. خلج نمیتوانست از من تقلید بکند، من هم نمیتوانستم از مفید تقلید بکنم ولی بازیگرانی که در این فضاهای مشترک بودند احساس میکردند که کارها لازم و ملزوم یکدیگر هستند و از هم تاثیر میگرفتند.
بر مبنای همان اولویتبندی متن، بازیگر، کارگردان و...
بله. ولی چه نوع متنی؟چه رفتاری با متن؟متنی که من میخوانم و اجازه میدهم باشد یا متنی که میخوانم و به این نتیجه میرسم این زمین خوبی است که میتوانم تمام تصوراتم را روی آن پیاده کنم؟اگر این باشد من دارم متن را خفه میکنم!کشفی در آن نیست. اگر به طور مثال من، تصور قبلی در مورد چخوف داشته باشم، آن اثر را کشف و درک نمیکنم. چخوف هست. اگر حساسیت من در اختیار چخوف قرار بگیرد به نتایج دیگری میرسیم ولی اگر تصوری دارم و میخواهم آن را در متن پیدا کنم، اشتباه است. معمولا کارگردانها و تماشاگرها این کار را میکنند. من هیچ تصور قبلی ندارم. من از بازیگری که سر تمرین میآید میخواهم که تمام تصوراتش را کنار بگذارد. هیچ چیزی در ابتدا وجود ندارد. باید ببینیم کلمه به کلمه و لحظهبهلحظه چه چیزی در متن پیشنهاد میشود. چرا چخوف وقتی برای اولین بار متنهایش در سن پترزبورگ اجرا شد و شکست خورد، قصد داشت تئاتر را کنار بگذارد؟چون بازیگرها و کارگردان بهگونهای دیگر او را درک کرده بودند. «نمرویچ دانچنکو» که خودش نویسنده بود متوجه تفاوت متن و اجرای اولیه شد. او بود که «استانیسلاوسکی» را وادار کرد چخوف را کشف کند. اگر «دانچنکو» نبود، استانیسلاوسکی هرگز چخوف را کشف نمیکرد. این امر جالب است که چطور عوامل لازم و ملزوم یکدیگر میشوند.
این اتفاق در کارگاه نمایش هم رخ داد؟
من توانستم ذات آثار «نعلبندیان» را بهگونهای دیگرکشف بکنم. نعلبندیان توانست فضای ارتباطی من را کشف بکند، بیژن صفاری توانست این فضا را ارزیابی بکند، این رابطهها به وجود آمد. اگر قرار بود بر مبنای نگاه تئاتریهای دیگر به متن نعلبندیان نگاه شود همه چیز در نطفه خفه شده بود و جریانی ایجاد نمیشد. یادم میآید یکی از ایراداتی که میگرفتند این بود که در نوشته نعلبندیان آمده «مه صحنه را پر میکند، مه صحنه را خالی میکند»... اگر این اتفاق بخواهد بیفتد 20 دقیقه طول میکشد!پس چطور ممکن است این متن را اجرا کرد؟در صورتی که این موضوع برای من سادهترین مساله بود و راستش کشف متن نعلبندیان ارتباطی با این مسایل سطحی نداشت.
«رضا ژیان» که در آن زمان عضو گروه تئاتر کوچه «کارگاه نمایش» بود، در یادداشتهای روزانه سالهای 1359-1360 که بعد از مهاجرت به آمریکا نوشته شده - و در فصلنامه «سیمیا» ویژه اسماعیل خلج منتشر شده - به فرجام و دلایل تعطیلی کارگاه نمایش اشاره میکند. مرحوم رضا ژیان معتقد بود حضور فردی همچون «آشور بانی پال بابلا» در کارگاه نمایش و تجربیات به اصطلاح فوق آوانگاردش که در تضاد با محدودیتهای اخلاقی و فرهنگی جامعه آن زمان بود موجب نابودی، بدنام شدن و تعطیلی کارگاه نمایش پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد. نظر شما در مورد دلایل تعطیلی و پایان کار کارگاه نمایش چیست؟
من نمیتوانم با چنین کلماتی در مورد «آشور» قضاوت کنم چون باور دارم روحیه و استعداد آنچنانی و آن نوع روبهروشدن هم برای تئاتر ما لازم بود. مساله دیگر این بود که در تحول درونی کارگاه نمایش، چنین رویکردهایی چگونه میتوانست جای بگیرد؟برنامهریزی کارگاه به این شکل بود که در سهسال نخست افراد آزادانه کار میکردند. بعد از این مدت، کسانی که میتوانستند با هم کارکنند گروه تشکیل میدادند و بعد از تشکیل و نامگذاری این گروهها مثل گروه تجربی، کوچه، گروه بازیگران شهر و... - که افرادشان هم میتوانستند در اجرای گروههای دیگر حضور داشته باشند، مثل رضا ژیان که عضو گروه کوچه بود ولی در اجرای «ناگهان...» با من همکاری کرد - بهکارشان ادامه میدادند. اما مرحله پایانی که برای گروههای کارگاه درنظر گرفته شدهبود، این بود که مراکز فرهنگی و فضاهای دیگری به وجود بیاید که هریک از گروههای شکل یافته به آن مکانها منتقل شوند و همیشه کارگاه، محیط آزادی باشد که نسل دیگری را در خودش پرورش دهد. در ادامه گروهها به این انسجام رسیدند اما محلها به وجود نیامدند. مثلا موزه آبگینه یکی از آن محلهایی بود که مقرر بود در اختیار یکی از گروهها قرار بگیرد... .
تئاتر شهر هم جزو این مکانها بود؟
مساله «تئاتر شهر» فرق میکرد. آنجا جزیی از طرح کارگاه نمایش نبود. هنگامی که «تئاتر شهر» به وجود آمد، متشکلترین گروه کارگاه که نامش «بازیگران شهر» بود به آنجا رفت و قرار شد رپرتواری از متون برجسته جهان را به اجرا درآورد ولی اشکالات فنی «تئاتر شهر» چنان بود که این امر امکانپذیر نبود و بعد از دوسال من گفتم این کار را انجام نمیدهم و کنار کشیدم و تئاتر تعطیل شد؛ بعد هم عملیات تجهیز فنی و اصلاح آکوستیک از سرگرفته شد. در این فاصله پیشنهاد شد با توجه به صرف هزینه کمتر، پارکینگ «تئاتر شهر» به فضای اجرایی و انبارها مبدل شود. تئاترشهر در ابتدای کار حتی انبار هم نداشت.
این پارکینگ همان سالن چهارسوی فعلی است؟
بله. تئاتر چهارسو به این صورت ساخته شد که فضایی باشد در ابعاد متوسط، نه به بزرگی سالن اصلی «تئاتر شهر» و نه کوچکی کارگاه نمایش. اجراهای نوع دیگری در آن اتفاق بیفتد. حتی بشود فعالیتهای فرهنگی مثل نمایش فیلمهای مهم تاریخ سینما یا اجرای موسیقی زنده در آن صورت بگیرد و صندلیهایش کاملا متحرک باشد تا بتوان اجراهای متفاوت در آن روی صحنه برد. حتی با وجود قوس دیواره بنای «تئاتر شهر» که بتونی و غیرقابل تغییر بود این تئاتر را شکل دادیم. مساله آکوستیک و نور را هم با گروهی که «تئاتر ملی» انگلستان را ساخته بود و بهطور موقت برای کار روی سولههای تلویزیون به ایران آمده بودند، پیش بردم و طراحیهایی انجام دادیم. تمام چوبهایی که روی دیوارهها نصب شده و پارچههای قهوهای رنگ نسوزی که رویش داشت - که الان پارچههای سیاهرنگ روی آنها زدهاند- برای این بود که فضای طبیعیتری ایجاد شود. همچنین با تغییر دادن جای این چوبها این امکان وجود داشت که بر مبنای شکل اجرا، تصحیحاتی در آکوستیک سالن ایجاد شود. کف سالن هم پارکت شد تا برای پرش و ضربههای بدنی احتمالی بازیگران امن باشد. یعنی یک فضای دقیق و بسیار کاربردی هم از نظر صوت و هم نور، بدون اینکه ابتدا به ساکن اینطور ساخته شده باشد. سالن چهارسو را با هزینه بسیار کمی ساختیم و بعد، ما از کارگاه نمایش جدا شدیم و دیگر بازیگران شهر هم نبودیم چون من دیگر در سالن اصلی هیچ نمایشی اجرا نکردم. آخرین کاری که آنجا اجرا شد «کالیگولا» بود که بعد از اجرا در جشن هنر روی صحنه بردم و آخرین کارهایی که من برای آن صحنه آماده کردم با درنظر گرفتن مسایل آکوستیک «ایولف کوچولو» [هنریک ایبسن] و «انسان، حیوان، تقوا» [پیر آندللو] بود که خاص آن سالن انتخاب شد. اگر من «تئاتر شهر» را قبلا میشناختم «باغ آلبالو» را برای آنجا انتخاب نمیکردم. اجرای «ناگهان...» هم آماده بود اما برای افتتاح «تئاتر شهر» مناسب نبود. در نتیجه این سالن به مرور ساخته و پرداخته شد. حتی کارهای دیگری که مثلا «علی رفیعی» در سالن اصلی روی صحنه برد، هیچکدام در هماهنگی با «تئاتر شهر» نبود. همانطور که گفتم تئاترها و فضاهای دیگری که قول داده شده بود به وجود میآید به دلیل اشکالاتی که برای تلویزیون رخ داد - هم از نظر بودجه و هم مشکلات سیاسی- ایجاد نشد. دورهای بود که عدهای از کارکنان تلویزیون به اتهام دزدیدن ولیعهد به زندان افتاده بودند... .
ماجراهایی که به «خسرو گلسرخی» و دادگاه او هم کشیده شد...
در حوالی سالهای 1354 - 1353 بود که به همین دلایل طرح استقرار گروههای کارگاه نمایش در تئاترها و سالنهای مستقل مسکوت ماند. آن حرفی که رضا ژیان زده به این دلیل بود که گروهها امکان استقرار پیدا نکردهبودند و رفتارهای نوجویانه «آشور بانی پال» با دیگران که گروههای شکل یافته بودند در تضاد قرار میگرفت.
مثلا در مورد اجرای بحثبرانگیز «فشار دندان» در سال 1356 که در زیر پلهای واقع در خیابان ثریا- سمیه فعلی- اتفاق افتاد چطور؟اجرایی که دیدنش حتی برای افراد زیر 18سال ممنوع اعلام شده بود؟
چون من در آن دوره در کارگاه نبودم نمیتوانم اظهارنظر کنم. دورهای است که من غایبم. دورهای است که من در تئاتر چهارسو بودم. غیراز «ساعت ششم» که در تخت جمشید اجرا شد کارهای اجرا شده توسط او در کارگاه نمایش دو تک پردهای از «یوکیو میشیما» بود و همینطور «قویتر» استریندبرگ. بعد هم «آخرین زمان» که نوشته خودش بود را روی صحنه برد.
با همه تلاشها و آزمون و خطاهایی که در سالهای دهه 40 و 50 شد فکر میکنید تئاتر امروز ایران در جایی که باید قرار گرفته است؟
من نمیتوانم تجزیه و تحلیلی در این مورد داشته باشم. چیزی که میتوانم بگویم این است: آنزمان در شرایطی که خاص ایران بود تلاش میشد این نکته کشف شود که چطور جوانها میتوانند در ارتباط با نسل گذشته به یک سازندگی و بیان تئاتری منحصربهفرد برسند؟ و این نکته که زیباییشناسی بتواند در ارتباط با اجتماع گسترش و تحول پیدا کند. تئاتر بتواند چهره منحصربهفرد خودش را پیدا بکند و این امر را بر بستر تئاتری که تقلیدی نبود پیدا کند. کلماتی همچون «نمایش»، «تماشا» و... که در موردشان صحبت کردیم زاده دورههای خاصی هستند و مفاهیم مشخصی را به همراه دارند و موقعیتهای اجتماعی و تربیتی هم در آنها مستتر است. مسیری که کارگاه نمایش به موازات دانشگاه و اداره تئاتر پیش میرفت بخشی از یک جریان بود. این موضوع جالبی است. ببینید دو سال بعد از تاسیس «کارگاه نمایش»، «اداره تئاتر» تصمیم گرفت یکی از اتاقهای تمرینش را تبدیل به سالن کوچکی برای اجرای نمایش کند و اسم آن را گذاشتند «خانه نمایش»!به تفاوت این دو کلمه توجه کنید: یکی «خانه نمایش» و دیگری «کارگاه نمایش»!!یکی میخواهد چیزی را تثبیت کند، بگوید این خانهام است، این ملک من است و دیگری میگوید اینجا «کارگاه» است... .
یعنی جریان زنده و پویا و غیرساکن. جایی که ذاتش بر تجربهکردن و پیشرفتن متمرکز شده، نه درجا زدن و ثابت ماندن...
بله. این واژهها برآمده از سیاست و بینش خاصی است و طبیعی است محصولات هریک، تماشاگر خاص خودش را به وجود بیاورد. با فهم چنین ظرافتهایی است که تکلیف ما با تئاتر روشن میشود. طبیعی است این گوناگونی و در کنار هم قرارگرفتن سلایق مختلف میتواند نتایج ارزندهای داشته باشد. در آن دهه چنین تلاشهایی به همراه هم پیش میرفت. کسانی که در کارگاه نمایش بودند سعی نمیکردند کارهای جهانی انجام دهند، این اتفاق خودبهخود رخ میداد. آنها تلاش نمیکردند بیننده خارجی را اقناع کنند، بلکه میخواستند جوشش درونی خودشان را به نمایش بگذارند که اگر به آن دست پیدا میکردند ناب و بکر و تاثیرگذار بود. در حالی که کارهایی که از طرف «اداره تئاتر» به خارج میرفت فشار زیادی در پشت سرش بود که توسط خارجیها قبول شود. امری که اعضای کارگاه هرگز انجام ندادند. اگر ما اجراهایی در خارج از ایران داشتیم دلیلش این بود که میآمدند و به دلیل اصیل بودن و ناب بودن ما را دعوت میکردند. این یک جریان خودجوش بود، اما اداره تئاتریها فکر میکردند ما هم مثل خودشان در حال فشار آوردن هستیم تا در خارج نمایش اجرا کنیم. امری که آنها به تنهایی در زمینش قدم برمیداشتند. این موضوع، عدم رشد یک اجتماع را نشان میدهد. تئاتر متفاوت ایران در حال شناختهشدن بود اما با تغییراتی که در فضا رخ داد که تنها برآمده از انقلاب نبود و بهطور مشخص برآمده از دخالت عمقی و حسادت حرفهایهای جریانهای دیگر تئاتر بود، در نهایت کارگاه نمایش تعطیل شد. متاسفانه آنها باعث بروز نگاه بد و تعطیلی کارگاه نمایش شدند. دیگرانی هم بودند که بعدتر وارد این موضوع شدند. انعکاسهای اغراق شدهای که بعدا از کارگاه نمایش داده شد، موجب گردید جلوی این مکان که مظهر خلاقیت بود، بهعنوان مرکز فساد آجر چیده شود. این موضوع قابلتامل است که فساد با چه معیارهایی اندازهگیری شد و چه گروههایی از تعطیلی آنجا سود بردند؟
نکتهای که به عنوان راهبرد خلاقه کارگاه نمایش به آن اشاره کردید و به نوعی تلاش برای کشف ظرفیتهای بومی تئاتر ایرانی و انعکاس آن در گستره جهانی بود را میتوان در جریان نمایشنامهنویسی «عباس نعلبندیان» شاهد بود. گویی او تصویر دراماتیک فرهنگ، فلسفه، عرفان و ادبیات ایرانی را بازتاب میداد. بهره گرفتن از الگوی ساختاری منطق الطیر در «پژوهشی ژرف و سترگ و...» یا «ناگهان هذا حبیب الله...»...
ببینید آن آثار تجلی جهان ذهنی خود نعلبندیان بود. او داشت به نیازهای طبیعی خودش پاسخ میداد. سعی نمیکرد تقلید بکند. نمیخواست ادا در بیاورد و از روی نمایشنامههای دیگران الگوبرداری کند. «اکبر رادی» هم هنگامی که «روزنه آبی» را نوشته بود راجع به مسایلی که شناخت داشت نوشته بود، اما این مفاهیم را در قالبی جا انداخته بود که ایرانی نبود. من مطمئن نیستم که ما در نمایشنامهنویسیمان به چنین قالبهایی نیاز داشتیم!اگر رادی خودش را محدود نمیکرد به نتایج بهتری میرسید.
آقای اوانسیان ساختمان و فضای «باغ فردوس» شما را یاد چه چیزهایی میاندازد؟
دو، سه صحنه مهم فیلم «چشمه» در اینجا فیلمبرداری شده است. بعد از آن فیلم بود که این ساختمان توسط رادیو و تلویزیون ملی ایران مرمت شد. البته قبل از مرمت در سال 1349 «یرژی گروتفسکی» در این فضا نمایش «همیشه شاهزاده» را اجرا کرد. در تابستان بعدی هم سهماهی گروه بازیگران ایرانی که با «پیتر بروک»، «ارگاست» را اجرا کردند، اینجا تمرین داشتند و من سرپرستشان بودم. در باغ و ساختمان، کارهای مقدماتی قبل از رفتن به شیراز انجام گرفت. بعد از آن در این فضا ما نمایش «باغ آلبالو» را تمرین کردیم. در باغ و چهار اتاقی که اینجا داشت، چهار پرده از این نمایشنامه را اجرا کردیم و تماشاگرها هم همراه بازیگرها حرکت میکردند. «کالیگولا» را هم در فضایی که الان سالن سینماست اجرا کردم. دقیقا قبل از رفتن به لهستان و آمریکای جنوبی برای اجرای این نمایش... .
اجرای «باغ آلبالو» همان بود که در مراسم افتتاحیه «تئاتر شهر» روی صحنه رفت؟
ما «باغ آلبالو» را به چند صورت اجرا کردیم. شبهایی تمرین با تماشاگر بود و شبهایی هم آزمایشهای خاص انجام میدادیم. مثلا یک شب اجرای نمایشنامه را از نقطه خاصی آغاز میکردیم؛ یا کل اجرا در سکوت برگزار میشد. بدون هیچ دیالوگی. این آمادهسازیها در کارگاه نمایش انجام میشد. در باغ فردوس، متن کامل اجرا میشد اما در هر اتاق یک صحنه اجرا میشد. پرده اول در اتاق طبقه بالا اجرا میشد. پرده دوم در هوای آزاد و در باغ بود؛ خوب یادم هست یکی از شبها در صحنه گفتوگوی «آنیا» و «تروفیموف» - که «سوسن تسلیمی» و «پرویز پورحسینی» نقش آنها را ایفا میکردند- موقعی که تروفیموف داشت صحبت میکرد دستش را بلند کرد، درست در همان لحظه برگی که از شاخه درخت جدا شده بود، توی دستش نشست. صحنه میهمانی در سالن بزرگ بود و باز دوباره اتاق بچهها. تماشاگرها حرکت میکردند. خانم «سیمین دانشور» مترجم این اثر بودند و همینطور خانم «مهین تجدد (جهانبگلو)» هم جزو تماشاگران آن بودند. بعد از یکماهونیم، هنگامی که 48 ساعت به افتتاح «تئاتر شهر» مانده بود، سالن اصلی را در اختیار ما گذاشتند.
چرا اینقدر دیر؟
چون هنوز کارهای ساختوساز در جریان بود، ضمن اینکه «باغ آلبالو» هم برای آن سالن تمرین نشده بود. اجرای هفته اول با مشکلات فراوان صوتی و آگوستیک سالن همراه بود. این مشکل بهتدریج حل شد، اما برای من اجراهای خارج از سالن جذابتر بود. من هیچ تغییری در متن نداده بودم. در رفتار بازیگر هم دنبال عنصر خاصی نبودم. فضای صحنه خالی بود و تنها رنگ لباس به کاراکترها و فضا هویت میداد. پرده اول رنگ بهاری داشت. پرده دوم که ابتدای تابستان بود، سبز روشن و زرد بود. پرده سوم اتاق میهمانی، لباسها رنگ آلبالوی رسیده داشت. پرده چهارم هم که صحنه را ترک میکردند، رنگ لباسها خزانی بود. چهارفصل با رنگ لباس زنها القا میشد. لباس مردها بیشتر قهوهای و سیاه بود که رنگ خود درختها بود. حرکت درون متن، بهثمررسیدن باغ و در نهایت از دستدادن آن با رنگ لباسها القا میشد.
چرا «باغ آلبالو»ی چخوف را برای اجرا انتخاب کرده بودید؟
«چخوف» بهترین نویسنده برای پرورش یک گروه تئاتر است. برای اینکه در آثارش کوچکترین و بزرگترین نقش به یک اندازه دارای ارزش و اهمیت است و همه چیز مبتنی بر نوعی ظرایف و زیر و بمهاست. سکوت همانقدر مهم است که دیالوگها. برای من لمس این مساله با یک گروه مهم بود، نه با یک فرد و نه از طریق ستارهها. خانم «فهمیه راستکار»در آن اجرا چهره شناختهشدهای بود اما برای من مهم بود همه بازیگرها به ستاره تبدیل شوند. خانم «سوسن تسلیمی» کار اولشان با من بود. با خانم «شکوه نجمآبادی» پیشتر کار کرده بودم. این سه زن در عین تعلق به یک خانواده، تفاوتهای بسیاری با هم داشتند. «شارلوتا» را «فریده سپاهمنصور» بازی میکرد. برای بار اول بود که این افراد کنار هم کار میکردند. عنصر مهم در کارشان حفظ پیوستگی یک فضا از ابتدا تا انتهای اجرا بود. «مهدی هاشمی» فیرس خدمتکار را بازی میکرد. او نقش این پیرمرد را بدون اینکه موهایش را سفید کنیم یا اینکه قوزی روی کمرش بگذاریم، ایفا کرد... .
یعنی تاکید بر جنبه قراردادی هنر تئاتر و دوری از ناتورآلیسم صحنهای... .
بیشتر در جستوجوی نوعی رویکرد مدرن بودیم، نه به معنای تغییر دادن متن و کارهای عجیب و غریب انجام دادن بلکه یک نوع مرییکردن نامرییها بودیم.
در فضای امروز جامعه ما نوعی سرگشتگی پیرامون قلمرو و مفهوم تئاتر وجود دارد. با کارهای اگزوتیک و روشنفکرنما روبهرو هستیم که هدفش تنها مرعوبکردن تماشاگر با تکنولوژی و ژست و اطوارهای فرمگرای محض است؛ یا گروهی دیگر تئاتر را بهعنوان یک یادداشت مطبوعاتی صرف مورد استفاده قرار میدهند و تنها به این بسنده میکنند که در بطن یک اجرای رئالیستی، شعار سیاسی بدهند یا تئاتری بیخطر و خنثی روی صحنه ببرند که در زمینه ابتذال آفرینی و شوخیهای آنچنانی و تنها با انگیزه گرفتن خنده از تماشاگر گوی سبقت را از «تئاتر گلریز» و «بولینگ عبدو» ربودهاند. کمتر نشانی از بکر بودگی، خلاقیت و مهمتر از همه صداقت و اخلاق در تئاتر امروزمان میتوان سراغ گرفت. برای شما و دیگر هنرمندان حاضر در «کارگاه نمایش» سالهای دهه 40و 50 شمسی، تئاتر اساسا چه کارکرد و مفهومی داشت؟
محیط تئاتری آن روزها متعلق به چند دسته بود. اول دانشگاه که به ادعای خودشان به دنبال مفهوم تعهد سیاسی بودند اما تنها باور محدودی را در این زمینه منعکس میکردند. اگر به طور مثال شما به باورهای خودتان تعهد داشتید و باور آنها را قبول نداشتید بهطور کلی شما را «غیرمتعهد» میدانستند! این تئاتر، «برتولت برشت» را مصادره کرده بود بدون آنکه شناختی از او داشته باشد. وقتی در ایام جوانی در «برلینز آنسامبل» کاری از خود «برشت» را دیدم، فهمیدم، نگاه و شیوه او چیزی نیست که در ایران و حتی دیگر نقاط جهان ادعا میشود. اصلا کارش ضد آن چیزی بود که راجع به آن حرف میزدند. بزرگترین امتیاز «برلینز آنسامبل» این بود که ریزترین اجزا در یک اجرا مثل ساعت سرجایش قرار داشت. چه از نظر بازیگری، چه صحنهپردازی جدید، حرکات و...، همه چیز کاملا کار شده بود. هیچ خبری از آن حالتهای شعاری و بیانیههای سیاسی در اجراها نبود. اگر هم رویکرد پداگوژیک (تعلیمی- تربیتی) در اجرایی دنبال میشد به غیرمستقیمترین شکل این اتفاق رخمیداد. هیچ تاکیدی در کار نبود. متاسفانه تفسیر اشتباهی از برشت در ایران جا افتاده بود و اکثر دانشجوها هم دنبال این روند رفتند. جریان دوم تئاتری بود که تصوری از «رئالیسم سوسیالیستی» مد شوروی داشت و به شیوه دیگری آنها را سرگرم کرده بود. جریان سوم متعلق به «اداره تئاتر»یها بود. آنها دنبال نوعی «تئاتر ملی» رفته بودند که در فضای قهوهخانه میگذشت و با کلاه نمدی و چپق و دیوار کاهگلی معنا پیدا میکرد و جالب اینجاست که اگر این عناصر نبود، تئاتر را ملی نمیدانستند. در ذهن آنها نمیگنجید که فضای قهوهخانه را بدون استفاده از عناصر کلیشهای نشان دهند. این محیط تئاتری آن روزها بود. نسل ما که آمد تنها کسی که این نوع تئاتر را کار نکرده بود «شاهین سرکیسیان» بود. من غیرمستقیم طراح گروه او شدم. سال آخر دبیرستان بودم و هرگز قصد نداشتم بازیگر یا کارگردان بشوم. تنها این ذوق را داشتم که اگر برای تحصیل سینما بروم، کارکردن با بازیگرها به دردم خواهد خورد. «سرکیسیان» دعوت شده بود تا با همکلاسیهای من در دوره متوسطه تئاتر کار کند. شروع کرد با آنها کار کردن و مشورتدادن. چون آنها جوان بودند و حرف شنو و هیچگونه جاهطلبی نداشتند، باعث شد که کارها به نتیجه برسد. من اگر بخواهم بگویم محیط سالم تئاتری را شناختم به این دلیل بود. او برخلاف ادعای برخیها زبان ارمنیاش اصلا خوب نبود. لهجهدار بود، اما زبان فرانسه و فارسی را خوب و روان صحبت میکرد. فضای کارهای سرکیسیان بسیار صادقانه بود. تفاوتش با آدمهای دیگری همچون «علی نصیریان»، «عباس جوانمرد» و حتی «جمشید لایق» این بود که امر به او مشتبه نشده بود!نصیریان و دوستانش یادشان رفته بود از چه و کجا شروع کردهاند. همه فکر میکردند به مقصد رسیدهاند. بین آنها افرادی هم بودند که هرگز این حالت را پیدا نکردند اما اکثریت دچار این مشکل بودند. یادم میآید روزی که برنامهای روی صحنه آمده بود روی آفیش، جلوی نام «سرکیسیان» نوشته بودند کارگردان. او ناراحت شد چراکه خودش را تنها سرپرست گروه میدانست. در فاصله رفتن و بازگشتن من از خارج، متاسفانه آقای سرکیسیان فوت شده بودند. بچهها باقی مانده بودند. چه افرادی که بعد از نصیریان و جوانمرد آمده بودند و چه گروهی از ارمنیها. آنها از من خواستند تا سرپرستیشان را قبول کنم. این امر کاملا اتفاقی رخ داد. در جریان این اتفاقات اولین تجربیات فیلمسازیام، یکی «شوهر آهو خانوم» و دیگری مستندی ارمنی با مشکلات و موانع جدی روبهرو شد. در همین بین خانم «خجسته کیا» که از دوره سرکیسیان من را میشناختند، برای حضور و مشورت دادن در شورای داوری اولین مسابقه نمایشنامهنویسی که در دفتر «فریدون رهنما» برگزار میشد، از من دعوت کردند. در بین متون جدیدی که به این مسابقه ارسال شده بود، نمایشنامه «پژوهشی ژرف و سترگ و نو در سنگوارههای دوره بیستوپنجم زمینشناسی، چهاردهم یا بیستم چه فرقی میکند» عباس نعلبندیان هم بود. همه بحث میکردند چه زبان جالبی دارد و فضای آن خوب است اما اعتقاد داشتند غیرقابل اجراست اما من با آنها موفق نبودم. همزمان با مشکلات پیش آمده برای فیلمسازی و دور شدن از آن فضا، مجذوب طراوت و بکر بودن نمایشنامه نعلبندیان شدم که هیچ ذهنیت قالبی تئاتری و مرسومی نداشت و جوششی از چشمه الهام درونیاش بود. از طرف دیگر همیشه باور داشتم اگر ایران بخواهد تئاتر و سینمای خاص خودش را داشته باشد باید آن را در بستر همین تجربههای بکر جستوجو کند. پیشنهاد کردم اگر میخواهند ببینند این متن قابل اجرا هست یا نه به من یک هفته فرصت بدهند که با حضور همان افراد باقی مانده گروه سرکیسیان بخشی از این نمایشنامه را آماده اجرا کنم. بعد از یک هفته «خجسته کیا» و «فریدون رهنما» تمرینها را دیدند و گفتند قسمت دوم آن را هم کار کن. تمرینها ادامه پیدا کرد تا این اجرا به همراه «شهر قصه» (بیژن مفید) برای حضور در «جشن هنر» تخت جمشید انتخاب شد. نتیجه اینکه دو اجرای متفاوت به موازات هم، از نسلی روی صحنه رفت که با گذشته ارتباطی نداشت و اگر هم رابطهای بود به معنای تایید و تکرار گذشتگان نبود. در این لحظه مسوولان تلویزیون متوجه شده بودند که این جوانان جایی برای کار ندارند. تصمیم گرفته شد مکانی در اختیار آنها قرار دهند.
چه کسانی در نگارش آییننامه نقش داشتند؟
من، خجسته کیا و فریدون رهنما. هدف کارگاه به طور دقیق این بود: کمک به نویسندگان، بازیگران، کارگردانان و طراحان به دور از محدودیتهای کلیشهای حرفهای. این ترتیب و اولویتبندی در مانیفست کارگاه بسیار مهم بود، چراکه انگیزه اولیه و اصلی، شکل دادن به نمایشنامهنویسی بود. اگر کسی طرحی داشت که در قالبهای نو بود، به شورای کارگاه ارایه میداد. اگر با اهداف کارگاه هماهنگی نداشت آنها را به اداره تئاتر هدایت میکردیم ولی اگر با اهداف کارگاه نزدیکی داشت فرقی نمیکرد جوان باشند، حرفهای باشند یا حتی از کارمندان اداره تئاتر؛ ما به آنها جا میدادیم. به این ترتیب جوانهای زیادی جلب شدند. گروهی هممدرسهایها و دوستان «عباس نعلبندیان» بودند، مثل «اسماعیل خلج» که در آن فضا شروع کردند به کارکردن و شکفته شدن. از ابتدا هم تصمیم گرفته شد که سرپرست کارگاه یک آدم تئاتری یا کارگردان نباشد که متهم به دخالت دادن سلیقه در انتخاب کارها شود. برای این مهم «بیژن صفاری» انتخاب شد و مدیریت ایشان بسیار تاثیرگذار بود. هیچ تبعیضی بین استعدادها قایل نمیشدند. کارگاه به اینصورت به وجود آمد و بعد از دوسال از شکل گرفتن شورای اولیه که من به همراه «ایرج انور»، «شهرو خردمند»و «عباس نعلبندیان» در آن بودیم، افراد دیگری هم آمدند مثل «بیژن مفید» که آن موقع بعد از اجرای «شهر قصه» از بچههای کارگاه برای اجرای «جان نثار» استفاده کرد و بعد هم «سهراب، اسب، سنجاقک».
عنصری که به آدمهای کارگاه هویت میداد احترام متقابل بود نه رقابت. چیزی که در محیطهای دیگر وجود نداشت. اگر کارگاه نمایش موفق شد، به این دلیل بود که در ششسال اول هرگونه رقابت یا حسادت کنار گذاشته شده بود و همه متوجه شده بودند هر استعدادی ارزش و رنگ و بوی خاص خودش را دارد، بدون اینکه بخواهد دیگری را نقض بکند.
به نکته مهمی اشاره کردید. در جامعهای که به دلیل محدودیتها و کمبودها همیشه فرهنگ حذف دیگری و بخل ورزیدن در آن رایج بوده واقعا این دموکراسی و احترام به نگاه و خلاقیت دیگری چگونه عینیت مییافت؟
ما شانس این را داشتیم که در آن هسته اول به صورت کاملا تصادفی همفکرانی پیدا کنیم. این امر خودبهخود فضایی ایجاد کرد که مغناطیس این فضا آدمهای دیگر را به خود جذب کرد. بودند کسانی که در آن، جا نمیافتادند و میرفتند. اتفاق دیگری که افتاد تبدیل شدن کارگاه به مکانی بود که جوانترها در کنار هنرمندان با سابقه نسلهای مختلف قرار گرفتند. برای بار اول در تاریخ تئاتر ایران با آمدن خانم «لرتا هایراپتیان» چهارنسل با استعداد و توانایی خودشان کار خلاقه میکردند، بدون اینکه همدیگر را نقض بکنند. خانم لرتا با تمام تجربه و تواناییهایش در کنار جوانترها جا میافتاد. این امر، بستر کاری صادقانه و صمیمی به وجود آورد. همان افراد و ستارهها ممکن بود یکشب وظیفه بلیتفروشی را به عهده بگیرند، پشت صحنه کار نکنند، نقش اول را بازی کنند، نقش کوچک بازی کنند. در مورد چنین موضوعاتی هرگز بحث نمیشد چون برای همه، جا افتاده بود. وظیفه افرادی مثل من به عنوان مسوول گروه این بود که همه افراد برای تحولشان در طول سال، کاری داشته باشند و در مسیر رشد و ترقی قرار بگیرند. این روند را من به عنوان سرپرست گروه باید به وجود میآوردم. وقتی چنین فضایی هست خودبهخود بازیگران راحت هستند.
تعریفهای شما برای نسل من که تئاتر این روزها را میبیند آنقدر خیالانگیز است که انگار شما از یک یوتوپیای ذهنی حرف میزنید.
ولی این تجربه واقعی بود و تمامش از مدیریت میآید. مدیریتی که هیچگونه تبعیضی قایل نیست و به این باور دارد که هر استعدادی ارزش خودش را دارد. یکی از دیگری برتر نیست. هرکسی میتواند معنا و اهمیت خودش را داشته باشد. اگر چنین امری حس شود و محیط به عینیت پیداکردن آن کمک کند، تئاتر اوج میگیرد و میتواند دیگران را جذب کند. تماشاگر هم با این روند ساخته میشود. از طرف دیگر اجراهای پیوسته از چند متن متفاوت که بازیگران آن مجبور بودند آمادگی خود را جهت نمایش گوناگونی سبکی نه در مدتی کوتاه بلکه در زمان طولانی اجرا حفظ کنند، این درک را در پی داشت که چطور باید در طول چندسال طراوت یک اجرا را حفظ کرد. این امر جزو طبیعت آنها درآمده بود. نیاز به توضیح نداشت. اگر کسی نمیتوانست، باید خودش را میرساند. به همین دلیل بود که ما نام آنجا را «کارگاه» گذاشته بودیم، «کارگاه تئاتر» هم نگذاشته بودیم. گذاشته بودیم «کارگاه نمایش»؛ چراکه نمیخواستیم تصویر کلمه فرنگی تئاتر در ذهن کسی ایجاد شود. من در این چند روزی که به ایران آمدم متوجه شدم علاقه زیادی به کلمه «تماشاخانه» در این سالها به وجود آمده... .
مثل تماشاخانه ایرانشهر...
ترکیب کلمه «تماشاخانه ایرانشهر» برای من توهینآمیزترین اسمی است که میشود برای یک محل به کار برد. کلمه «تماشا» توهین است. رابطه مخاطب با تئاتر و نمایش، «تماشا» نیست! این ایده متعلق به دوره قاجار است که مردم معرکه تماشا میکردند، سیرک و حیوانات را تماشا میکردند و...
یکدهه پیش که شما برای اولین بار بعد از انقلاب به ایران بازگشته بودید گفتوگویی با هم داشتیم. شما در آن مصاحبه به امری اشاره کردید که هرچه میگذرد کاربرد و اهمیت آن برای شناخت تئاتر امروز ایران بیشتر مفهوم پیدا میکند که آن هم مساله «تربیت تماشاگر» بود. شما اشاره داشتید که اگر به عنوان هنرمندان و اعضای کارگاه نمایش در طول تمرین و اجراها تربیت میشدیم، تماشاگر هم در کنار ما بر مبنای یک نظام ارتباطی و نشانگانی رشد پیدا میکرد. بین تماشاگران سالهای دور مثلا کسانی که اجرای «ناگهان...» را در شیراز دیدند تا تماشاگران اجرای جشنواره «رقص روی لیوانها» که در «تالار سنگلج» اجرا شد - و شما تماشاگرش بودید- و تماشاگران سال 1391 که در سالنها دیدید چه تفاوتها و شباهتهایی وجود دارد؟
من در این سفرم هیچ نمایشی ندیدم. این تصمیمی ارادی و آگاهانه بود. قدم نگذاشتن در هیچ سالن تئاتری. در مورد اجرای «رقص روی لیوان ها» در تالار سنگلج، مساله من این بود که چرا «امیر رضا کوهستانی» که این کار را برای یک فضای ارتباطی خاصی در «تالار مولوی» به وجود آورده بود که تماشاگران زن در یک طرف و روبهروی آنها تماشاگران مرد قرار داشتند، با موفقیت اجتماعی که به دست آورد، یکباره پذیرفت که در سالنی قاب عکسی، نمایشش را اجرا کند. این نقض غرض است. یا کارگردانی به کارش معتقد است یا چون کارش تماشاگر بیشتری دارد، حاضر میشود خودش را زیر سوال ببرد. من این جنبه تحول کوهستانی را در سالهای بعد هم در اجراهای اروپایش دنبال کردم. کار بعدیاش که در مورد یک متن کانادایی بود [تجربههای اخیر] منسجم بود، از کار سوم به بعد برای من آن صداقت و بکارت اولیهاش را از دست داد. مثل سینمای عباس کیارستمی، حساب و کتاب وسط آمد. ممکن است چنین فرآیندی یکبار اتفاق بیفتد. ولی هنگامی که این مساله تبدیل به فوتوفن میشود دیگر قابلقبول نیست. این اتفاقی بود که در کارگاه نمایش رخ نمیداد. یعنی محیط به گونهای بود که اگر چنین اتفاقی میافتاد دیگر آن کارگردان جایی در کارگاه نداشت و خودبهخود یا کنار میکشید یا حس میکرد که طرد شده است. تحول تماشاگر در کارگاه، نظام خاصی داشت. مثلا تماشاگری اگر کاری را دیده بود و خوشش نیامده بود این شانس را داشت که در جریان اجراهای مداوم دو سال بعد هم آن نمایش را ببیند و مواردی را درک کند که در مواجهه قبلیاش درک نکرده بود. خود بازیگر هم در اجرا تحول پیدا میکرد و بیننده هم این فرصت را داشت ولی همیشه تئاتر را نمیشود نگه داشت. مثل کاری که در روسیه انجام میشد و نمایشی 40 سال بیوقفه روی صحنه میرفت.
منظورتان این است که نمیشود با اجرا مثل یک شی موزهای برخورد کرد؟
بله. از نظر اجرایی محدودهای هست که عمر مفید اثر را شامل میشود. هم برای تماشاگر و هم برای اجراگر. در چارچوب ایجاد آن دیدار، سعی میشود طراوت حفظ و تعامل برقرار شود. از طرف دیگر کارگاه جایی بود که سلیقههای مختلف در کنار هم عرضه میشد. کار من تفاوتهای بسیاری با اجراهای «اسماعیل خلج» داشت یا با «بیژن مفید»، اما همه اینها در کنار هم زندگی و واقعیت تئاتری یک نسل بود. تماشاگر همه این تجربیات را معنادار میدید. کارهایی که تاثیر متقابل و اغلب ناخودآگاه روی هم میگذاشتند. خلج نمیتوانست از من تقلید بکند، من هم نمیتوانستم از مفید تقلید بکنم ولی بازیگرانی که در این فضاهای مشترک بودند احساس میکردند که کارها لازم و ملزوم یکدیگر هستند و از هم تاثیر میگرفتند.
بر مبنای همان اولویتبندی متن، بازیگر، کارگردان و...
بله. ولی چه نوع متنی؟چه رفتاری با متن؟متنی که من میخوانم و اجازه میدهم باشد یا متنی که میخوانم و به این نتیجه میرسم این زمین خوبی است که میتوانم تمام تصوراتم را روی آن پیاده کنم؟اگر این باشد من دارم متن را خفه میکنم!کشفی در آن نیست. اگر به طور مثال من، تصور قبلی در مورد چخوف داشته باشم، آن اثر را کشف و درک نمیکنم. چخوف هست. اگر حساسیت من در اختیار چخوف قرار بگیرد به نتایج دیگری میرسیم ولی اگر تصوری دارم و میخواهم آن را در متن پیدا کنم، اشتباه است. معمولا کارگردانها و تماشاگرها این کار را میکنند. من هیچ تصور قبلی ندارم. من از بازیگری که سر تمرین میآید میخواهم که تمام تصوراتش را کنار بگذارد. هیچ چیزی در ابتدا وجود ندارد. باید ببینیم کلمه به کلمه و لحظهبهلحظه چه چیزی در متن پیشنهاد میشود. چرا چخوف وقتی برای اولین بار متنهایش در سن پترزبورگ اجرا شد و شکست خورد، قصد داشت تئاتر را کنار بگذارد؟چون بازیگرها و کارگردان بهگونهای دیگر او را درک کرده بودند. «نمرویچ دانچنکو» که خودش نویسنده بود متوجه تفاوت متن و اجرای اولیه شد. او بود که «استانیسلاوسکی» را وادار کرد چخوف را کشف کند. اگر «دانچنکو» نبود، استانیسلاوسکی هرگز چخوف را کشف نمیکرد. این امر جالب است که چطور عوامل لازم و ملزوم یکدیگر میشوند.
این اتفاق در کارگاه نمایش هم رخ داد؟
من توانستم ذات آثار «نعلبندیان» را بهگونهای دیگرکشف بکنم. نعلبندیان توانست فضای ارتباطی من را کشف بکند، بیژن صفاری توانست این فضا را ارزیابی بکند، این رابطهها به وجود آمد. اگر قرار بود بر مبنای نگاه تئاتریهای دیگر به متن نعلبندیان نگاه شود همه چیز در نطفه خفه شده بود و جریانی ایجاد نمیشد. یادم میآید یکی از ایراداتی که میگرفتند این بود که در نوشته نعلبندیان آمده «مه صحنه را پر میکند، مه صحنه را خالی میکند»... اگر این اتفاق بخواهد بیفتد 20 دقیقه طول میکشد!پس چطور ممکن است این متن را اجرا کرد؟در صورتی که این موضوع برای من سادهترین مساله بود و راستش کشف متن نعلبندیان ارتباطی با این مسایل سطحی نداشت.
«رضا ژیان» که در آن زمان عضو گروه تئاتر کوچه «کارگاه نمایش» بود، در یادداشتهای روزانه سالهای 1359-1360 که بعد از مهاجرت به آمریکا نوشته شده - و در فصلنامه «سیمیا» ویژه اسماعیل خلج منتشر شده - به فرجام و دلایل تعطیلی کارگاه نمایش اشاره میکند. مرحوم رضا ژیان معتقد بود حضور فردی همچون «آشور بانی پال بابلا» در کارگاه نمایش و تجربیات به اصطلاح فوق آوانگاردش که در تضاد با محدودیتهای اخلاقی و فرهنگی جامعه آن زمان بود موجب نابودی، بدنام شدن و تعطیلی کارگاه نمایش پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد. نظر شما در مورد دلایل تعطیلی و پایان کار کارگاه نمایش چیست؟
من نمیتوانم با چنین کلماتی در مورد «آشور» قضاوت کنم چون باور دارم روحیه و استعداد آنچنانی و آن نوع روبهروشدن هم برای تئاتر ما لازم بود. مساله دیگر این بود که در تحول درونی کارگاه نمایش، چنین رویکردهایی چگونه میتوانست جای بگیرد؟برنامهریزی کارگاه به این شکل بود که در سهسال نخست افراد آزادانه کار میکردند. بعد از این مدت، کسانی که میتوانستند با هم کارکنند گروه تشکیل میدادند و بعد از تشکیل و نامگذاری این گروهها مثل گروه تجربی، کوچه، گروه بازیگران شهر و... - که افرادشان هم میتوانستند در اجرای گروههای دیگر حضور داشته باشند، مثل رضا ژیان که عضو گروه کوچه بود ولی در اجرای «ناگهان...» با من همکاری کرد - بهکارشان ادامه میدادند. اما مرحله پایانی که برای گروههای کارگاه درنظر گرفته شدهبود، این بود که مراکز فرهنگی و فضاهای دیگری به وجود بیاید که هریک از گروههای شکل یافته به آن مکانها منتقل شوند و همیشه کارگاه، محیط آزادی باشد که نسل دیگری را در خودش پرورش دهد. در ادامه گروهها به این انسجام رسیدند اما محلها به وجود نیامدند. مثلا موزه آبگینه یکی از آن محلهایی بود که مقرر بود در اختیار یکی از گروهها قرار بگیرد... .
تئاتر شهر هم جزو این مکانها بود؟
مساله «تئاتر شهر» فرق میکرد. آنجا جزیی از طرح کارگاه نمایش نبود. هنگامی که «تئاتر شهر» به وجود آمد، متشکلترین گروه کارگاه که نامش «بازیگران شهر» بود به آنجا رفت و قرار شد رپرتواری از متون برجسته جهان را به اجرا درآورد ولی اشکالات فنی «تئاتر شهر» چنان بود که این امر امکانپذیر نبود و بعد از دوسال من گفتم این کار را انجام نمیدهم و کنار کشیدم و تئاتر تعطیل شد؛ بعد هم عملیات تجهیز فنی و اصلاح آکوستیک از سرگرفته شد. در این فاصله پیشنهاد شد با توجه به صرف هزینه کمتر، پارکینگ «تئاتر شهر» به فضای اجرایی و انبارها مبدل شود. تئاترشهر در ابتدای کار حتی انبار هم نداشت.
این پارکینگ همان سالن چهارسوی فعلی است؟
بله. تئاتر چهارسو به این صورت ساخته شد که فضایی باشد در ابعاد متوسط، نه به بزرگی سالن اصلی «تئاتر شهر» و نه کوچکی کارگاه نمایش. اجراهای نوع دیگری در آن اتفاق بیفتد. حتی بشود فعالیتهای فرهنگی مثل نمایش فیلمهای مهم تاریخ سینما یا اجرای موسیقی زنده در آن صورت بگیرد و صندلیهایش کاملا متحرک باشد تا بتوان اجراهای متفاوت در آن روی صحنه برد. حتی با وجود قوس دیواره بنای «تئاتر شهر» که بتونی و غیرقابل تغییر بود این تئاتر را شکل دادیم. مساله آکوستیک و نور را هم با گروهی که «تئاتر ملی» انگلستان را ساخته بود و بهطور موقت برای کار روی سولههای تلویزیون به ایران آمده بودند، پیش بردم و طراحیهایی انجام دادیم. تمام چوبهایی که روی دیوارهها نصب شده و پارچههای قهوهای رنگ نسوزی که رویش داشت - که الان پارچههای سیاهرنگ روی آنها زدهاند- برای این بود که فضای طبیعیتری ایجاد شود. همچنین با تغییر دادن جای این چوبها این امکان وجود داشت که بر مبنای شکل اجرا، تصحیحاتی در آکوستیک سالن ایجاد شود. کف سالن هم پارکت شد تا برای پرش و ضربههای بدنی احتمالی بازیگران امن باشد. یعنی یک فضای دقیق و بسیار کاربردی هم از نظر صوت و هم نور، بدون اینکه ابتدا به ساکن اینطور ساخته شده باشد. سالن چهارسو را با هزینه بسیار کمی ساختیم و بعد، ما از کارگاه نمایش جدا شدیم و دیگر بازیگران شهر هم نبودیم چون من دیگر در سالن اصلی هیچ نمایشی اجرا نکردم. آخرین کاری که آنجا اجرا شد «کالیگولا» بود که بعد از اجرا در جشن هنر روی صحنه بردم و آخرین کارهایی که من برای آن صحنه آماده کردم با درنظر گرفتن مسایل آکوستیک «ایولف کوچولو» [هنریک ایبسن] و «انسان، حیوان، تقوا» [پیر آندللو] بود که خاص آن سالن انتخاب شد. اگر من «تئاتر شهر» را قبلا میشناختم «باغ آلبالو» را برای آنجا انتخاب نمیکردم. اجرای «ناگهان...» هم آماده بود اما برای افتتاح «تئاتر شهر» مناسب نبود. در نتیجه این سالن به مرور ساخته و پرداخته شد. حتی کارهای دیگری که مثلا «علی رفیعی» در سالن اصلی روی صحنه برد، هیچکدام در هماهنگی با «تئاتر شهر» نبود. همانطور که گفتم تئاترها و فضاهای دیگری که قول داده شده بود به وجود میآید به دلیل اشکالاتی که برای تلویزیون رخ داد - هم از نظر بودجه و هم مشکلات سیاسی- ایجاد نشد. دورهای بود که عدهای از کارکنان تلویزیون به اتهام دزدیدن ولیعهد به زندان افتاده بودند... .
ماجراهایی که به «خسرو گلسرخی» و دادگاه او هم کشیده شد...
در حوالی سالهای 1354 - 1353 بود که به همین دلایل طرح استقرار گروههای کارگاه نمایش در تئاترها و سالنهای مستقل مسکوت ماند. آن حرفی که رضا ژیان زده به این دلیل بود که گروهها امکان استقرار پیدا نکردهبودند و رفتارهای نوجویانه «آشور بانی پال» با دیگران که گروههای شکل یافته بودند در تضاد قرار میگرفت.
مثلا در مورد اجرای بحثبرانگیز «فشار دندان» در سال 1356 که در زیر پلهای واقع در خیابان ثریا- سمیه فعلی- اتفاق افتاد چطور؟اجرایی که دیدنش حتی برای افراد زیر 18سال ممنوع اعلام شده بود؟
چون من در آن دوره در کارگاه نبودم نمیتوانم اظهارنظر کنم. دورهای است که من غایبم. دورهای است که من در تئاتر چهارسو بودم. غیراز «ساعت ششم» که در تخت جمشید اجرا شد کارهای اجرا شده توسط او در کارگاه نمایش دو تک پردهای از «یوکیو میشیما» بود و همینطور «قویتر» استریندبرگ. بعد هم «آخرین زمان» که نوشته خودش بود را روی صحنه برد.
با همه تلاشها و آزمون و خطاهایی که در سالهای دهه 40 و 50 شد فکر میکنید تئاتر امروز ایران در جایی که باید قرار گرفته است؟
من نمیتوانم تجزیه و تحلیلی در این مورد داشته باشم. چیزی که میتوانم بگویم این است: آنزمان در شرایطی که خاص ایران بود تلاش میشد این نکته کشف شود که چطور جوانها میتوانند در ارتباط با نسل گذشته به یک سازندگی و بیان تئاتری منحصربهفرد برسند؟ و این نکته که زیباییشناسی بتواند در ارتباط با اجتماع گسترش و تحول پیدا کند. تئاتر بتواند چهره منحصربهفرد خودش را پیدا بکند و این امر را بر بستر تئاتری که تقلیدی نبود پیدا کند. کلماتی همچون «نمایش»، «تماشا» و... که در موردشان صحبت کردیم زاده دورههای خاصی هستند و مفاهیم مشخصی را به همراه دارند و موقعیتهای اجتماعی و تربیتی هم در آنها مستتر است. مسیری که کارگاه نمایش به موازات دانشگاه و اداره تئاتر پیش میرفت بخشی از یک جریان بود. این موضوع جالبی است. ببینید دو سال بعد از تاسیس «کارگاه نمایش»، «اداره تئاتر» تصمیم گرفت یکی از اتاقهای تمرینش را تبدیل به سالن کوچکی برای اجرای نمایش کند و اسم آن را گذاشتند «خانه نمایش»!به تفاوت این دو کلمه توجه کنید: یکی «خانه نمایش» و دیگری «کارگاه نمایش»!!یکی میخواهد چیزی را تثبیت کند، بگوید این خانهام است، این ملک من است و دیگری میگوید اینجا «کارگاه» است... .
یعنی جریان زنده و پویا و غیرساکن. جایی که ذاتش بر تجربهکردن و پیشرفتن متمرکز شده، نه درجا زدن و ثابت ماندن...
بله. این واژهها برآمده از سیاست و بینش خاصی است و طبیعی است محصولات هریک، تماشاگر خاص خودش را به وجود بیاورد. با فهم چنین ظرافتهایی است که تکلیف ما با تئاتر روشن میشود. طبیعی است این گوناگونی و در کنار هم قرارگرفتن سلایق مختلف میتواند نتایج ارزندهای داشته باشد. در آن دهه چنین تلاشهایی به همراه هم پیش میرفت. کسانی که در کارگاه نمایش بودند سعی نمیکردند کارهای جهانی انجام دهند، این اتفاق خودبهخود رخ میداد. آنها تلاش نمیکردند بیننده خارجی را اقناع کنند، بلکه میخواستند جوشش درونی خودشان را به نمایش بگذارند که اگر به آن دست پیدا میکردند ناب و بکر و تاثیرگذار بود. در حالی که کارهایی که از طرف «اداره تئاتر» به خارج میرفت فشار زیادی در پشت سرش بود که توسط خارجیها قبول شود. امری که اعضای کارگاه هرگز انجام ندادند. اگر ما اجراهایی در خارج از ایران داشتیم دلیلش این بود که میآمدند و به دلیل اصیل بودن و ناب بودن ما را دعوت میکردند. این یک جریان خودجوش بود، اما اداره تئاتریها فکر میکردند ما هم مثل خودشان در حال فشار آوردن هستیم تا در خارج نمایش اجرا کنیم. امری که آنها به تنهایی در زمینش قدم برمیداشتند. این موضوع، عدم رشد یک اجتماع را نشان میدهد. تئاتر متفاوت ایران در حال شناختهشدن بود اما با تغییراتی که در فضا رخ داد که تنها برآمده از انقلاب نبود و بهطور مشخص برآمده از دخالت عمقی و حسادت حرفهایهای جریانهای دیگر تئاتر بود، در نهایت کارگاه نمایش تعطیل شد. متاسفانه آنها باعث بروز نگاه بد و تعطیلی کارگاه نمایش شدند. دیگرانی هم بودند که بعدتر وارد این موضوع شدند. انعکاسهای اغراق شدهای که بعدا از کارگاه نمایش داده شد، موجب گردید جلوی این مکان که مظهر خلاقیت بود، بهعنوان مرکز فساد آجر چیده شود. این موضوع قابلتامل است که فساد با چه معیارهایی اندازهگیری شد و چه گروههایی از تعطیلی آنجا سود بردند؟
نکتهای که به عنوان راهبرد خلاقه کارگاه نمایش به آن اشاره کردید و به نوعی تلاش برای کشف ظرفیتهای بومی تئاتر ایرانی و انعکاس آن در گستره جهانی بود را میتوان در جریان نمایشنامهنویسی «عباس نعلبندیان» شاهد بود. گویی او تصویر دراماتیک فرهنگ، فلسفه، عرفان و ادبیات ایرانی را بازتاب میداد. بهره گرفتن از الگوی ساختاری منطق الطیر در «پژوهشی ژرف و سترگ و...» یا «ناگهان هذا حبیب الله...»...
ببینید آن آثار تجلی جهان ذهنی خود نعلبندیان بود. او داشت به نیازهای طبیعی خودش پاسخ میداد. سعی نمیکرد تقلید بکند. نمیخواست ادا در بیاورد و از روی نمایشنامههای دیگران الگوبرداری کند. «اکبر رادی» هم هنگامی که «روزنه آبی» را نوشته بود راجع به مسایلی که شناخت داشت نوشته بود، اما این مفاهیم را در قالبی جا انداخته بود که ایرانی نبود. من مطمئن نیستم که ما در نمایشنامهنویسیمان به چنین قالبهایی نیاز داشتیم!اگر رادی خودش را محدود نمیکرد به نتایج بهتری میرسید.
گفتوگو با آربی اوانسیان در یک شب سرد زمستانی در «موزه سینما» شکل گرفت. در روزهای آخر دیماه. از پس ترافیک بیپایان خیابانهای تهران که در پیوند با ازدحام و شلوغی کافه آنجا که انتخاب خود آربی برای دیدار بود، بیشتر به حرفزدن بلندبلند چندنفر وسط خیابان شبیه بود تا یک مصاحبه جدی در فضایی آرام. همین مکان هم نقطه شروع صحبتها شد و بعد نوبت به صورتبندی جریانهای تئاتری ایران در دودهه پیش از انقلاب رسید. بهویژه «کارگاه نمایش»، آدمهایش، اهدافش و اوج و خاموشیاش. بعد از انقلاب این دومینبار بود که او - یکی از طراحان و کارگردانان خلاق تئاتر ایران در دهههای 40 و 50خورشیدی - به ایران آمده است. آن هم تنها برای دوهفته. بار نخست سال 1381 بود و امروز 10 سال از آن زمان گذشته است. آربی اندکی پیرتر شده اما با تمام تلاشی که گاه برای پیداکردن واژه صحیح از میان دایرهالمعارف فرانسه/ ارمنی/ فارسی ذهنش در حین گفتوگو میکرد، بسیار شمرده، منظم و دقیق و البته بیتعارف سخن گفت.
آقای اوانسیان ساختمان و فضای «باغ فردوس» شما را یاد چه چیزهایی میاندازد؟
دو، سه صحنه مهم فیلم «چشمه» در اینجا فیلمبرداری شده است. بعد از آن فیلم بود که این ساختمان توسط رادیو و تلویزیون ملی ایران مرمت شد. البته قبل از مرمت در سال 1349 «یرژی گروتفسکی» در این فضا نمایش «همیشه شاهزاده» را اجرا کرد. در تابستان بعدی هم سهماهی گروه بازیگران ایرانی که با «پیتر بروک»، «ارگاست» را اجرا کردند، اینجا تمرین داشتند و من سرپرستشان بودم. در باغ و ساختمان، کارهای مقدماتی قبل از رفتن به شیراز انجام گرفت. بعد از آن در این فضا ما نمایش «باغ آلبالو» را تمرین کردیم. در باغ و چهار اتاقی که اینجا داشت، چهار پرده از این نمایشنامه را اجرا کردیم و تماشاگرها هم همراه بازیگرها حرکت میکردند. «کالیگولا» را هم در فضایی که الان سالن سینماست اجرا کردم. دقیقا قبل از رفتن به لهستان و آمریکای جنوبی برای اجرای این نمایش... .
اجرای «باغ آلبالو» همان بود که در مراسم افتتاحیه «تئاتر شهر» روی صحنه رفت؟
ما «باغ آلبالو» را به چند صورت اجرا کردیم. شبهایی تمرین با تماشاگر بود و شبهایی هم آزمایشهای خاص انجام میدادیم. مثلا یک شب اجرای نمایشنامه را از نقطه خاصی آغاز میکردیم؛ یا کل اجرا در سکوت برگزار میشد. بدون هیچ دیالوگی. این آمادهسازیها در کارگاه نمایش انجام میشد. در باغ فردوس، متن کامل اجرا میشد اما در هر اتاق یک صحنه اجرا میشد. پرده اول در اتاق طبقه بالا اجرا میشد. پرده دوم در هوای آزاد و در باغ بود؛ خوب یادم هست یکی از شبها در صحنه گفتوگوی «آنیا» و «تروفیموف» - که «سوسن تسلیمی» و «پرویز پورحسینی» نقش آنها را ایفا میکردند- موقعی که تروفیموف داشت صحبت میکرد دستش را بلند کرد، درست در همان لحظه برگی که از شاخه درخت جدا شده بود، توی دستش نشست. صحنه میهمانی در سالن بزرگ بود و باز دوباره اتاق بچهها. تماشاگرها حرکت میکردند. خانم «سیمین دانشور» مترجم این اثر بودند و همینطور خانم «مهین تجدد (جهانبگلو)» هم جزو تماشاگران آن بودند. بعد از یکماهونیم، هنگامی که 48 ساعت به افتتاح «تئاتر شهر» مانده بود، سالن اصلی را در اختیار ما گذاشتند.
چرا اینقدر دیر؟
چون هنوز کارهای ساختوساز در جریان بود، ضمن اینکه «باغ آلبالو» هم برای آن سالن تمرین نشده بود. اجرای هفته اول با مشکلات فراوان صوتی و آگوستیک سالن همراه بود. این مشکل بهتدریج حل شد، اما برای من اجراهای خارج از سالن جذابتر بود. من هیچ تغییری در متن نداده بودم. در رفتار بازیگر هم دنبال عنصر خاصی نبودم. فضای صحنه خالی بود و تنها رنگ لباس به کاراکترها و فضا هویت میداد. پرده اول رنگ بهاری داشت. پرده دوم که ابتدای تابستان بود، سبز روشن و زرد بود. پرده سوم اتاق میهمانی، لباسها رنگ آلبالوی رسیده داشت. پرده چهارم هم که صحنه را ترک میکردند، رنگ لباسها خزانی بود. چهارفصل با رنگ لباس زنها القا میشد. لباس مردها بیشتر قهوهای و سیاه بود که رنگ خود درختها بود. حرکت درون متن، بهثمررسیدن باغ و در نهایت از دستدادن آن با رنگ لباسها القا میشد.
چرا «باغ آلبالو»ی چخوف را برای اجرا انتخاب کرده بودید؟
«چخوف» بهترین نویسنده برای پرورش یک گروه تئاتر است. برای اینکه در آثارش کوچکترین و بزرگترین نقش به یک اندازه دارای ارزش و اهمیت است و همه چیز مبتنی بر نوعی ظرایف و زیر و بمهاست. سکوت همانقدر مهم است که دیالوگها. برای من لمس این مساله با یک گروه مهم بود، نه با یک فرد و نه از طریق ستارهها. خانم «فهمیه راستکار»در آن اجرا چهره شناختهشدهای بود اما برای من مهم بود همه بازیگرها به ستاره تبدیل شوند. خانم «سوسن تسلیمی» کار اولشان با من بود. با خانم «شکوه نجمآبادی» پیشتر کار کرده بودم. این سه زن در عین تعلق به یک خانواده، تفاوتهای بسیاری با هم داشتند. «شارلوتا» را «فریده سپاهمنصور» بازی میکرد. برای بار اول بود که این افراد کنار هم کار میکردند. عنصر مهم در کارشان حفظ پیوستگی یک فضا از ابتدا تا انتهای اجرا بود. «مهدی هاشمی» فیرس خدمتکار را بازی میکرد. او نقش این پیرمرد را بدون اینکه موهایش را سفید کنیم یا اینکه قوزی روی کمرش بگذاریم، ایفا کرد... .
یعنی تاکید بر جنبه قراردادی هنر تئاتر و دوری از ناتورآلیسم صحنهای... .
بیشتر در جستوجوی نوعی رویکرد مدرن بودیم، نه به معنای تغییر دادن متن و کارهای عجیب و غریب انجام دادن بلکه یک نوع مرییکردن نامرییها بودیم.
در فضای امروز جامعه ما نوعی سرگشتگی پیرامون قلمرو و مفهوم تئاتر وجود دارد. با کارهای اگزوتیک و روشنفکرنما روبهرو هستیم که هدفش تنها مرعوبکردن تماشاگر با تکنولوژی و ژست و اطوارهای فرمگرای محض است؛ یا گروهی دیگر تئاتر را بهعنوان یک یادداشت مطبوعاتی صرف مورد استفاده قرار میدهند و تنها به این بسنده میکنند که در بطن یک اجرای رئالیستی، شعار سیاسی بدهند یا تئاتری بیخطر و خنثی روی صحنه ببرند که در زمینه ابتذال آفرینی و شوخیهای آنچنانی و تنها با انگیزه گرفتن خنده از تماشاگر گوی سبقت را از «تئاتر گلریز» و «بولینگ عبدو» ربودهاند. کمتر نشانی از بکر بودگی، خلاقیت و مهمتر از همه صداقت و اخلاق در تئاتر امروزمان میتوان سراغ گرفت. برای شما و دیگر هنرمندان حاضر در «کارگاه نمایش» سالهای دهه 40و 50 شمسی، تئاتر اساسا چه کارکرد و مفهومی داشت؟
محیط تئاتری آن روزها متعلق به چند دسته بود. اول دانشگاه که به ادعای خودشان به دنبال مفهوم تعهد سیاسی بودند اما تنها باور محدودی را در این زمینه منعکس میکردند. اگر به طور مثال شما به باورهای خودتان تعهد داشتید و باور آنها را قبول نداشتید بهطور کلی شما را «غیرمتعهد» میدانستند! این تئاتر، «برتولت برشت» را مصادره کرده بود بدون آنکه شناختی از او داشته باشد. وقتی در ایام جوانی در «برلینز آنسامبل» کاری از خود «برشت» را دیدم، فهمیدم، نگاه و شیوه او چیزی نیست که در ایران و حتی دیگر نقاط جهان ادعا میشود. اصلا کارش ضد آن چیزی بود که راجع به آن حرف میزدند. بزرگترین امتیاز «برلینز آنسامبل» این بود که ریزترین اجزا در یک اجرا مثل ساعت سرجایش قرار داشت. چه از نظر بازیگری، چه صحنهپردازی جدید، حرکات و...، همه چیز کاملا کار شده بود. هیچ خبری از آن حالتهای شعاری و بیانیههای سیاسی در اجراها نبود. اگر هم رویکرد پداگوژیک (تعلیمی- تربیتی) در اجرایی دنبال میشد به غیرمستقیمترین شکل این اتفاق رخمیداد. هیچ تاکیدی در کار نبود. متاسفانه تفسیر اشتباهی از برشت در ایران جا افتاده بود و اکثر دانشجوها هم دنبال این روند رفتند. جریان دوم تئاتری بود که تصوری از «رئالیسم سوسیالیستی» مد شوروی داشت و به شیوه دیگری آنها را سرگرم کرده بود. جریان سوم متعلق به «اداره تئاتر»یها بود. آنها دنبال نوعی «تئاتر ملی» رفته بودند که در فضای قهوهخانه میگذشت و با کلاه نمدی و چپق و دیوار کاهگلی معنا پیدا میکرد و جالب اینجاست که اگر این عناصر نبود، تئاتر را ملی نمیدانستند. در ذهن آنها نمیگنجید که فضای قهوهخانه را بدون استفاده از عناصر کلیشهای نشان دهند. این محیط تئاتری آن روزها بود. نسل ما که آمد تنها کسی که این نوع تئاتر را کار نکرده بود «شاهین سرکیسیان» بود. من غیرمستقیم طراح گروه او شدم. سال آخر دبیرستان بودم و هرگز قصد نداشتم بازیگر یا کارگردان بشوم. تنها این ذوق را داشتم که اگر برای تحصیل سینما بروم، کارکردن با بازیگرها به دردم خواهد خورد. «سرکیسیان» دعوت شده بود تا با همکلاسیهای من در دوره متوسطه تئاتر کار کند. شروع کرد با آنها کار کردن و مشورتدادن. چون آنها جوان بودند و حرف شنو و هیچگونه جاهطلبی نداشتند، باعث شد که کارها به نتیجه برسد. من اگر بخواهم بگویم محیط سالم تئاتری را شناختم به این دلیل بود. او برخلاف ادعای برخیها زبان ارمنیاش اصلا خوب نبود. لهجهدار بود، اما زبان فرانسه و فارسی را خوب و روان صحبت میکرد. فضای کارهای سرکیسیان بسیار صادقانه بود. تفاوتش با آدمهای دیگری همچون «علی نصیریان»، «عباس جوانمرد» و حتی «جمشید لایق» این بود که امر به او مشتبه نشده بود!نصیریان و دوستانش یادشان رفته بود از چه و کجا شروع کردهاند. همه فکر میکردند به مقصد رسیدهاند. بین آنها افرادی هم بودند که هرگز این حالت را پیدا نکردند اما اکثریت دچار این مشکل بودند. یادم میآید روزی که برنامهای روی صحنه آمده بود روی آفیش، جلوی نام «سرکیسیان» نوشته بودند کارگردان. او ناراحت شد چراکه خودش را تنها سرپرست گروه میدانست. در فاصله رفتن و بازگشتن من از خارج، متاسفانه آقای سرکیسیان فوت شده بودند. بچهها باقی مانده بودند. چه افرادی که بعد از نصیریان و جوانمرد آمده بودند و چه گروهی از ارمنیها. آنها از من خواستند تا سرپرستیشان را قبول کنم. این امر کاملا اتفاقی رخ داد. در جریان این اتفاقات اولین تجربیات فیلمسازیام، یکی «شوهر آهو خانوم» و دیگری مستندی ارمنی با مشکلات و موانع جدی روبهرو شد. در همین بین خانم «خجسته کیا» که از دوره سرکیسیان من را میشناختند، برای حضور و مشورت دادن در شورای داوری اولین مسابقه نمایشنامهنویسی که در دفتر «فریدون رهنما» برگزار میشد، از من دعوت کردند. در بین متون جدیدی که به این مسابقه ارسال شده بود، نمایشنامه «پژوهشی ژرف و سترگ و نو در سنگوارههای دوره بیستوپنجم زمینشناسی، چهاردهم یا بیستم چه فرقی میکند» عباس نعلبندیان هم بود. همه بحث میکردند چه زبان جالبی دارد و فضای آن خوب است اما اعتقاد داشتند غیرقابل اجراست اما من با آنها موفق نبودم. همزمان با مشکلات پیش آمده برای فیلمسازی و دور شدن از آن فضا، مجذوب طراوت و بکر بودن نمایشنامه نعلبندیان شدم که هیچ ذهنیت قالبی تئاتری و مرسومی نداشت و جوششی از چشمه الهام درونیاش بود. از طرف دیگر همیشه باور داشتم اگر ایران بخواهد تئاتر و سینمای خاص خودش را داشته باشد باید آن را در بستر همین تجربههای بکر جستوجو کند. پیشنهاد کردم اگر میخواهند ببینند این متن قابل اجرا هست یا نه به من یک هفته فرصت بدهند که با حضور همان افراد باقی مانده گروه سرکیسیان بخشی از این نمایشنامه را آماده اجرا کنم. بعد از یک هفته «خجسته کیا» و «فریدون رهنما» تمرینها را دیدند و گفتند قسمت دوم آن را هم کار کن. تمرینها ادامه پیدا کرد تا این اجرا به همراه «شهر قصه» (بیژن مفید) برای حضور در «جشن هنر» تخت جمشید انتخاب شد. نتیجه اینکه دو اجرای متفاوت به موازات هم، از نسلی روی صحنه رفت که با گذشته ارتباطی نداشت و اگر هم رابطهای بود به معنای تایید و تکرار گذشتگان نبود. در این لحظه مسوولان تلویزیون متوجه شده بودند که این جوانان جایی برای کار ندارند. تصمیم گرفته شد مکانی در اختیار آنها قرار دهند.
چه کسانی در نگارش آییننامه نقش داشتند؟
من، خجسته کیا و فریدون رهنما. هدف کارگاه به طور دقیق این بود: کمک به نویسندگان، بازیگران، کارگردانان و طراحان به دور از محدودیتهای کلیشهای حرفهای. این ترتیب و اولویتبندی در مانیفست کارگاه بسیار مهم بود، چراکه انگیزه اولیه و اصلی، شکل دادن به نمایشنامهنویسی بود. اگر کسی طرحی داشت که در قالبهای نو بود، به شورای کارگاه ارایه میداد. اگر با اهداف کارگاه هماهنگی نداشت آنها را به اداره تئاتر هدایت میکردیم ولی اگر با اهداف کارگاه نزدیکی داشت فرقی نمیکرد جوان باشند، حرفهای باشند یا حتی از کارمندان اداره تئاتر؛ ما به آنها جا میدادیم. به این ترتیب جوانهای زیادی جلب شدند. گروهی هممدرسهایها و دوستان «عباس نعلبندیان» بودند، مثل «اسماعیل خلج» که در آن فضا شروع کردند به کارکردن و شکفته شدن. از ابتدا هم تصمیم گرفته شد که سرپرست کارگاه یک آدم تئاتری یا کارگردان نباشد که متهم به دخالت دادن سلیقه در انتخاب کارها شود. برای این مهم «بیژن صفاری» انتخاب شد و مدیریت ایشان بسیار تاثیرگذار بود. هیچ تبعیضی بین استعدادها قایل نمیشدند. کارگاه به اینصورت به وجود آمد و بعد از دوسال از شکل گرفتن شورای اولیه که من به همراه «ایرج انور»، «شهرو خردمند»و «عباس نعلبندیان» در آن بودیم، افراد دیگری هم آمدند مثل «بیژن مفید» که آن موقع بعد از اجرای «شهر قصه» از بچههای کارگاه برای اجرای «جان نثار» استفاده کرد و بعد هم «سهراب، اسب، سنجاقک».
عنصری که به آدمهای کارگاه هویت میداد احترام متقابل بود نه رقابت. چیزی که در محیطهای دیگر وجود نداشت. اگر کارگاه نمایش موفق شد، به این دلیل بود که در ششسال اول هرگونه رقابت یا حسادت کنار گذاشته شده بود و همه متوجه شده بودند هر استعدادی ارزش و رنگ و بوی خاص خودش را دارد، بدون اینکه بخواهد دیگری را نقض بکند.
به نکته مهمی اشاره کردید. در جامعهای که به دلیل محدودیتها و کمبودها همیشه فرهنگ حذف دیگری و بخل ورزیدن در آن رایج بوده واقعا این دموکراسی و احترام به نگاه و خلاقیت دیگری چگونه عینیت مییافت؟
ما شانس این را داشتیم که در آن هسته اول به صورت کاملا تصادفی همفکرانی پیدا کنیم. این امر خودبهخود فضایی ایجاد کرد که مغناطیس این فضا آدمهای دیگر را به خود جذب کرد. بودند کسانی که در آن، جا نمیافتادند و میرفتند. اتفاق دیگری که افتاد تبدیل شدن کارگاه به مکانی بود که جوانترها در کنار هنرمندان با سابقه نسلهای مختلف قرار گرفتند. برای بار اول در تاریخ تئاتر ایران با آمدن خانم «لرتا هایراپتیان» چهارنسل با استعداد و توانایی خودشان کار خلاقه میکردند، بدون اینکه همدیگر را نقض بکنند. خانم لرتا با تمام تجربه و تواناییهایش در کنار جوانترها جا میافتاد. این امر، بستر کاری صادقانه و صمیمی به وجود آورد. همان افراد و ستارهها ممکن بود یکشب وظیفه بلیتفروشی را به عهده بگیرند، پشت صحنه کار نکنند، نقش اول را بازی کنند، نقش کوچک بازی کنند. در مورد چنین موضوعاتی هرگز بحث نمیشد چون برای همه، جا افتاده بود. وظیفه افرادی مثل من به عنوان مسوول گروه این بود که همه افراد برای تحولشان در طول سال، کاری داشته باشند و در مسیر رشد و ترقی قرار بگیرند. این روند را من به عنوان سرپرست گروه باید به وجود میآوردم. وقتی چنین فضایی هست خودبهخود بازیگران راحت هستند.
تعریفهای شما برای نسل من که تئاتر این روزها را میبیند آنقدر خیالانگیز است که انگار شما از یک یوتوپیای ذهنی حرف میزنید.
ولی این تجربه واقعی بود و تمامش از مدیریت میآید. مدیریتی که هیچگونه تبعیضی قایل نیست و به این باور دارد که هر استعدادی ارزش خودش را دارد. یکی از دیگری برتر نیست. هرکسی میتواند معنا و اهمیت خودش را داشته باشد. اگر چنین امری حس شود و محیط به عینیت پیداکردن آن کمک کند، تئاتر اوج میگیرد و میتواند دیگران را جذب کند. تماشاگر هم با این روند ساخته میشود. از طرف دیگر اجراهای پیوسته از چند متن متفاوت که بازیگران آن مجبور بودند آمادگی خود را جهت نمایش گوناگونی سبکی نه در مدتی کوتاه بلکه در زمان طولانی اجرا حفظ کنند، این درک را در پی داشت که چطور باید در طول چندسال طراوت یک اجرا را حفظ کرد. این امر جزو طبیعت آنها درآمده بود. نیاز به توضیح نداشت. اگر کسی نمیتوانست، باید خودش را میرساند. به همین دلیل بود که ما نام آنجا را «کارگاه» گذاشته بودیم، «کارگاه تئاتر» هم نگذاشته بودیم. گذاشته بودیم «کارگاه نمایش»؛ چراکه نمیخواستیم تصویر کلمه فرنگی تئاتر در ذهن کسی ایجاد شود. من در این چند روزی که به ایران آمدم متوجه شدم علاقه زیادی به کلمه «تماشاخانه» در این سالها به وجود آمده... .
مثل تماشاخانه ایرانشهر...
ترکیب کلمه «تماشاخانه ایرانشهر» برای من توهینآمیزترین اسمی است که میشود برای یک محل به کار برد. کلمه «تماشا» توهین است. رابطه مخاطب با تئاتر و نمایش، «تماشا» نیست! این ایده متعلق به دوره قاجار است که مردم معرکه تماشا میکردند، سیرک و حیوانات را تماشا میکردند و...
یکدهه پیش که شما برای اولین بار بعد از انقلاب به ایران بازگشته بودید گفتوگویی با هم داشتیم. شما در آن مصاحبه به امری اشاره کردید که هرچه میگذرد کاربرد و اهمیت آن برای شناخت تئاتر امروز ایران بیشتر مفهوم پیدا میکند که آن هم مساله «تربیت تماشاگر» بود. شما اشاره داشتید که اگر به عنوان هنرمندان و اعضای کارگاه نمایش در طول تمرین و اجراها تربیت میشدیم، تماشاگر هم در کنار ما بر مبنای یک نظام ارتباطی و نشانگانی رشد پیدا میکرد. بین تماشاگران سالهای دور مثلا کسانی که اجرای «ناگهان...» را در شیراز دیدند تا تماشاگران اجرای جشنواره «رقص روی لیوانها» که در «تالار سنگلج» اجرا شد - و شما تماشاگرش بودید- و تماشاگران سال 1391 که در سالنها دیدید چه تفاوتها و شباهتهایی وجود دارد؟
من در این سفرم هیچ نمایشی ندیدم. این تصمیمی ارادی و آگاهانه بود. قدم نگذاشتن در هیچ سالن تئاتری. در مورد اجرای «رقص روی لیوان ها» در تالار سنگلج، مساله من این بود که چرا «امیر رضا کوهستانی» که این کار را برای یک فضای ارتباطی خاصی در «تالار مولوی» به وجود آورده بود که تماشاگران زن در یک طرف و روبهروی آنها تماشاگران مرد قرار داشتند، با موفقیت اجتماعی که به دست آورد، یکباره پذیرفت که در سالنی قاب عکسی، نمایشش را اجرا کند. این نقض غرض است. یا کارگردانی به کارش معتقد است یا چون کارش تماشاگر بیشتری دارد، حاضر میشود خودش را زیر سوال ببرد. من این جنبه تحول کوهستانی را در سالهای بعد هم در اجراهای اروپایش دنبال کردم. کار بعدیاش که در مورد یک متن کانادایی بود [تجربههای اخیر] منسجم بود، از کار سوم به بعد برای من آن صداقت و بکارت اولیهاش را از دست داد. مثل سینمای عباس کیارستمی، حساب و کتاب وسط آمد. ممکن است چنین فرآیندی یکبار اتفاق بیفتد. ولی هنگامی که این مساله تبدیل به فوتوفن میشود دیگر قابلقبول نیست. این اتفاقی بود که در کارگاه نمایش رخ نمیداد. یعنی محیط به گونهای بود که اگر چنین اتفاقی میافتاد دیگر آن کارگردان جایی در کارگاه نداشت و خودبهخود یا کنار میکشید یا حس میکرد که طرد شده است. تحول تماشاگر در کارگاه، نظام خاصی داشت. مثلا تماشاگری اگر کاری را دیده بود و خوشش نیامده بود این شانس را داشت که در جریان اجراهای مداوم دو سال بعد هم آن نمایش را ببیند و مواردی را درک کند که در مواجهه قبلیاش درک نکرده بود. خود بازیگر هم در اجرا تحول پیدا میکرد و بیننده هم این فرصت را داشت ولی همیشه تئاتر را نمیشود نگه داشت. مثل کاری که در روسیه انجام میشد و نمایشی 40 سال بیوقفه روی صحنه میرفت.
منظورتان این است که نمیشود با اجرا مثل یک شی موزهای برخورد کرد؟
بله. از نظر اجرایی محدودهای هست که عمر مفید اثر را شامل میشود. هم برای تماشاگر و هم برای اجراگر. در چارچوب ایجاد آن دیدار، سعی میشود طراوت حفظ و تعامل برقرار شود. از طرف دیگر کارگاه جایی بود که سلیقههای مختلف در کنار هم عرضه میشد. کار من تفاوتهای بسیاری با اجراهای «اسماعیل خلج» داشت یا با «بیژن مفید»، اما همه اینها در کنار هم زندگی و واقعیت تئاتری یک نسل بود. تماشاگر همه این تجربیات را معنادار میدید. کارهایی که تاثیر متقابل و اغلب ناخودآگاه روی هم میگذاشتند. خلج نمیتوانست از من تقلید بکند، من هم نمیتوانستم از مفید تقلید بکنم ولی بازیگرانی که در این فضاهای مشترک بودند احساس میکردند که کارها لازم و ملزوم یکدیگر هستند و از هم تاثیر میگرفتند.
بر مبنای همان اولویتبندی متن، بازیگر، کارگردان و...
بله. ولی چه نوع متنی؟چه رفتاری با متن؟متنی که من میخوانم و اجازه میدهم باشد یا متنی که میخوانم و به این نتیجه میرسم این زمین خوبی است که میتوانم تمام تصوراتم را روی آن پیاده کنم؟اگر این باشد من دارم متن را خفه میکنم!کشفی در آن نیست. اگر به طور مثال من، تصور قبلی در مورد چخوف داشته باشم، آن اثر را کشف و درک نمیکنم. چخوف هست. اگر حساسیت من در اختیار چخوف قرار بگیرد به نتایج دیگری میرسیم ولی اگر تصوری دارم و میخواهم آن را در متن پیدا کنم، اشتباه است. معمولا کارگردانها و تماشاگرها این کار را میکنند. من هیچ تصور قبلی ندارم. من از بازیگری که سر تمرین میآید میخواهم که تمام تصوراتش را کنار بگذارد. هیچ چیزی در ابتدا وجود ندارد. باید ببینیم کلمه به کلمه و لحظهبهلحظه چه چیزی در متن پیشنهاد میشود. چرا چخوف وقتی برای اولین بار متنهایش در سن پترزبورگ اجرا شد و شکست خورد، قصد داشت تئاتر را کنار بگذارد؟چون بازیگرها و کارگردان بهگونهای دیگر او را درک کرده بودند. «نمرویچ دانچنکو» که خودش نویسنده بود متوجه تفاوت متن و اجرای اولیه شد. او بود که «استانیسلاوسکی» را وادار کرد چخوف را کشف کند. اگر «دانچنکو» نبود، استانیسلاوسکی هرگز چخوف را کشف نمیکرد. این امر جالب است که چطور عوامل لازم و ملزوم یکدیگر میشوند.
این اتفاق در کارگاه نمایش هم رخ داد؟
من توانستم ذات آثار «نعلبندیان» را بهگونهای دیگرکشف بکنم. نعلبندیان توانست فضای ارتباطی من را کشف بکند، بیژن صفاری توانست این فضا را ارزیابی بکند، این رابطهها به وجود آمد. اگر قرار بود بر مبنای نگاه تئاتریهای دیگر به متن نعلبندیان نگاه شود همه چیز در نطفه خفه شده بود و جریانی ایجاد نمیشد. یادم میآید یکی از ایراداتی که میگرفتند این بود که در نوشته نعلبندیان آمده «مه صحنه را پر میکند، مه صحنه را خالی میکند»... اگر این اتفاق بخواهد بیفتد 20 دقیقه طول میکشد!پس چطور ممکن است این متن را اجرا کرد؟در صورتی که این موضوع برای من سادهترین مساله بود و راستش کشف متن نعلبندیان ارتباطی با این مسایل سطحی نداشت.
«رضا ژیان» که در آن زمان عضو گروه تئاتر کوچه «کارگاه نمایش» بود، در یادداشتهای روزانه سالهای 1359-1360 که بعد از مهاجرت به آمریکا نوشته شده - و در فصلنامه «سیمیا» ویژه اسماعیل خلج منتشر شده - به فرجام و دلایل تعطیلی کارگاه نمایش اشاره میکند. مرحوم رضا ژیان معتقد بود حضور فردی همچون «آشور بانی پال بابلا» در کارگاه نمایش و تجربیات به اصطلاح فوق آوانگاردش که در تضاد با محدودیتهای اخلاقی و فرهنگی جامعه آن زمان بود موجب نابودی، بدنام شدن و تعطیلی کارگاه نمایش پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد. نظر شما در مورد دلایل تعطیلی و پایان کار کارگاه نمایش چیست؟
من نمیتوانم با چنین کلماتی در مورد «آشور» قضاوت کنم چون باور دارم روحیه و استعداد آنچنانی و آن نوع روبهروشدن هم برای تئاتر ما لازم بود. مساله دیگر این بود که در تحول درونی کارگاه نمایش، چنین رویکردهایی چگونه میتوانست جای بگیرد؟برنامهریزی کارگاه به این شکل بود که در سهسال نخست افراد آزادانه کار میکردند. بعد از این مدت، کسانی که میتوانستند با هم کارکنند گروه تشکیل میدادند و بعد از تشکیل و نامگذاری این گروهها مثل گروه تجربی، کوچه، گروه بازیگران شهر و... - که افرادشان هم میتوانستند در اجرای گروههای دیگر حضور داشته باشند، مثل رضا ژیان که عضو گروه کوچه بود ولی در اجرای «ناگهان...» با من همکاری کرد - بهکارشان ادامه میدادند. اما مرحله پایانی که برای گروههای کارگاه درنظر گرفته شدهبود، این بود که مراکز فرهنگی و فضاهای دیگری به وجود بیاید که هریک از گروههای شکل یافته به آن مکانها منتقل شوند و همیشه کارگاه، محیط آزادی باشد که نسل دیگری را در خودش پرورش دهد. در ادامه گروهها به این انسجام رسیدند اما محلها به وجود نیامدند. مثلا موزه آبگینه یکی از آن محلهایی بود که مقرر بود در اختیار یکی از گروهها قرار بگیرد... .
تئاتر شهر هم جزو این مکانها بود؟
مساله «تئاتر شهر» فرق میکرد. آنجا جزیی از طرح کارگاه نمایش نبود. هنگامی که «تئاتر شهر» به وجود آمد، متشکلترین گروه کارگاه که نامش «بازیگران شهر» بود به آنجا رفت و قرار شد رپرتواری از متون برجسته جهان را به اجرا درآورد ولی اشکالات فنی «تئاتر شهر» چنان بود که این امر امکانپذیر نبود و بعد از دوسال من گفتم این کار را انجام نمیدهم و کنار کشیدم و تئاتر تعطیل شد؛ بعد هم عملیات تجهیز فنی و اصلاح آکوستیک از سرگرفته شد. در این فاصله پیشنهاد شد با توجه به صرف هزینه کمتر، پارکینگ «تئاتر شهر» به فضای اجرایی و انبارها مبدل شود. تئاترشهر در ابتدای کار حتی انبار هم نداشت.
این پارکینگ همان سالن چهارسوی فعلی است؟
بله. تئاتر چهارسو به این صورت ساخته شد که فضایی باشد در ابعاد متوسط، نه به بزرگی سالن اصلی «تئاتر شهر» و نه کوچکی کارگاه نمایش. اجراهای نوع دیگری در آن اتفاق بیفتد. حتی بشود فعالیتهای فرهنگی مثل نمایش فیلمهای مهم تاریخ سینما یا اجرای موسیقی زنده در آن صورت بگیرد و صندلیهایش کاملا متحرک باشد تا بتوان اجراهای متفاوت در آن روی صحنه برد. حتی با وجود قوس دیواره بنای «تئاتر شهر» که بتونی و غیرقابل تغییر بود این تئاتر را شکل دادیم. مساله آکوستیک و نور را هم با گروهی که «تئاتر ملی» انگلستان را ساخته بود و بهطور موقت برای کار روی سولههای تلویزیون به ایران آمده بودند، پیش بردم و طراحیهایی انجام دادیم. تمام چوبهایی که روی دیوارهها نصب شده و پارچههای قهوهای رنگ نسوزی که رویش داشت - که الان پارچههای سیاهرنگ روی آنها زدهاند- برای این بود که فضای طبیعیتری ایجاد شود. همچنین با تغییر دادن جای این چوبها این امکان وجود داشت که بر مبنای شکل اجرا، تصحیحاتی در آکوستیک سالن ایجاد شود. کف سالن هم پارکت شد تا برای پرش و ضربههای بدنی احتمالی بازیگران امن باشد. یعنی یک فضای دقیق و بسیار کاربردی هم از نظر صوت و هم نور، بدون اینکه ابتدا به ساکن اینطور ساخته شده باشد. سالن چهارسو را با هزینه بسیار کمی ساختیم و بعد، ما از کارگاه نمایش جدا شدیم و دیگر بازیگران شهر هم نبودیم چون من دیگر در سالن اصلی هیچ نمایشی اجرا نکردم. آخرین کاری که آنجا اجرا شد «کالیگولا» بود که بعد از اجرا در جشن هنر روی صحنه بردم و آخرین کارهایی که من برای آن صحنه آماده کردم با درنظر گرفتن مسایل آکوستیک «ایولف کوچولو» [هنریک ایبسن] و «انسان، حیوان، تقوا» [پیر آندللو] بود که خاص آن سالن انتخاب شد. اگر من «تئاتر شهر» را قبلا میشناختم «باغ آلبالو» را برای آنجا انتخاب نمیکردم. اجرای «ناگهان...» هم آماده بود اما برای افتتاح «تئاتر شهر» مناسب نبود. در نتیجه این سالن به مرور ساخته و پرداخته شد. حتی کارهای دیگری که مثلا «علی رفیعی» در سالن اصلی روی صحنه برد، هیچکدام در هماهنگی با «تئاتر شهر» نبود. همانطور که گفتم تئاترها و فضاهای دیگری که قول داده شده بود به وجود میآید به دلیل اشکالاتی که برای تلویزیون رخ داد - هم از نظر بودجه و هم مشکلات سیاسی- ایجاد نشد. دورهای بود که عدهای از کارکنان تلویزیون به اتهام دزدیدن ولیعهد به زندان افتاده بودند... .
ماجراهایی که به «خسرو گلسرخی» و دادگاه او هم کشیده شد...
در حوالی سالهای 1354 - 1353 بود که به همین دلایل طرح استقرار گروههای کارگاه نمایش در تئاترها و سالنهای مستقل مسکوت ماند. آن حرفی که رضا ژیان زده به این دلیل بود که گروهها امکان استقرار پیدا نکردهبودند و رفتارهای نوجویانه «آشور بانی پال» با دیگران که گروههای شکل یافته بودند در تضاد قرار میگرفت.
مثلا در مورد اجرای بحثبرانگیز «فشار دندان» در سال 1356 که در زیر پلهای واقع در خیابان ثریا- سمیه فعلی- اتفاق افتاد چطور؟اجرایی که دیدنش حتی برای افراد زیر 18سال ممنوع اعلام شده بود؟
چون من در آن دوره در کارگاه نبودم نمیتوانم اظهارنظر کنم. دورهای است که من غایبم. دورهای است که من در تئاتر چهارسو بودم. غیراز «ساعت ششم» که در تخت جمشید اجرا شد کارهای اجرا شده توسط او در کارگاه نمایش دو تک پردهای از «یوکیو میشیما» بود و همینطور «قویتر» استریندبرگ. بعد هم «آخرین زمان» که نوشته خودش بود را روی صحنه برد.
با همه تلاشها و آزمون و خطاهایی که در سالهای دهه 40 و 50 شد فکر میکنید تئاتر امروز ایران در جایی که باید قرار گرفته است؟
من نمیتوانم تجزیه و تحلیلی در این مورد داشته باشم. چیزی که میتوانم بگویم این است: آنزمان در شرایطی که خاص ایران بود تلاش میشد این نکته کشف شود که چطور جوانها میتوانند در ارتباط با نسل گذشته به یک سازندگی و بیان تئاتری منحصربهفرد برسند؟ و این نکته که زیباییشناسی بتواند در ارتباط با اجتماع گسترش و تحول پیدا کند. تئاتر بتواند چهره منحصربهفرد خودش را پیدا بکند و این امر را بر بستر تئاتری که تقلیدی نبود پیدا کند. کلماتی همچون «نمایش»، «تماشا» و... که در موردشان صحبت کردیم زاده دورههای خاصی هستند و مفاهیم مشخصی را به همراه دارند و موقعیتهای اجتماعی و تربیتی هم در آنها مستتر است. مسیری که کارگاه نمایش به موازات دانشگاه و اداره تئاتر پیش میرفت بخشی از یک جریان بود. این موضوع جالبی است. ببینید دو سال بعد از تاسیس «کارگاه نمایش»، «اداره تئاتر» تصمیم گرفت یکی از اتاقهای تمرینش را تبدیل به سالن کوچکی برای اجرای نمایش کند و اسم آن را گذاشتند «خانه نمایش»!به تفاوت این دو کلمه توجه کنید: یکی «خانه نمایش» و دیگری «کارگاه نمایش»!!یکی میخواهد چیزی را تثبیت کند، بگوید این خانهام است، این ملک من است و دیگری میگوید اینجا «کارگاه» است... .
یعنی جریان زنده و پویا و غیرساکن. جایی که ذاتش بر تجربهکردن و پیشرفتن متمرکز شده، نه درجا زدن و ثابت ماندن...
بله. این واژهها برآمده از سیاست و بینش خاصی است و طبیعی است محصولات هریک، تماشاگر خاص خودش را به وجود بیاورد. با فهم چنین ظرافتهایی است که تکلیف ما با تئاتر روشن میشود. طبیعی است این گوناگونی و در کنار هم قرارگرفتن سلایق مختلف میتواند نتایج ارزندهای داشته باشد. در آن دهه چنین تلاشهایی به همراه هم پیش میرفت. کسانی که در کارگاه نمایش بودند سعی نمیکردند کارهای جهانی انجام دهند، این اتفاق خودبهخود رخ میداد. آنها تلاش نمیکردند بیننده خارجی را اقناع کنند، بلکه میخواستند جوشش درونی خودشان را به نمایش بگذارند که اگر به آن دست پیدا میکردند ناب و بکر و تاثیرگذار بود. در حالی که کارهایی که از طرف «اداره تئاتر» به خارج میرفت فشار زیادی در پشت سرش بود که توسط خارجیها قبول شود. امری که اعضای کارگاه هرگز انجام ندادند. اگر ما اجراهایی در خارج از ایران داشتیم دلیلش این بود که میآمدند و به دلیل اصیل بودن و ناب بودن ما را دعوت میکردند. این یک جریان خودجوش بود، اما اداره تئاتریها فکر میکردند ما هم مثل خودشان در حال فشار آوردن هستیم تا در خارج نمایش اجرا کنیم. امری که آنها به تنهایی در زمینش قدم برمیداشتند. این موضوع، عدم رشد یک اجتماع را نشان میدهد. تئاتر متفاوت ایران در حال شناختهشدن بود اما با تغییراتی که در فضا رخ داد که تنها برآمده از انقلاب نبود و بهطور مشخص برآمده از دخالت عمقی و حسادت حرفهایهای جریانهای دیگر تئاتر بود، در نهایت کارگاه نمایش تعطیل شد. متاسفانه آنها باعث بروز نگاه بد و تعطیلی کارگاه نمایش شدند. دیگرانی هم بودند که بعدتر وارد این موضوع شدند. انعکاسهای اغراق شدهای که بعدا از کارگاه نمایش داده شد، موجب گردید جلوی این مکان که مظهر خلاقیت بود، بهعنوان مرکز فساد آجر چیده شود. این موضوع قابلتامل است که فساد با چه معیارهایی اندازهگیری شد و چه گروههایی از تعطیلی آنجا سود بردند؟
نکتهای که به عنوان راهبرد خلاقه کارگاه نمایش به آن اشاره کردید و به نوعی تلاش برای کشف ظرفیتهای بومی تئاتر ایرانی و انعکاس آن در گستره جهانی بود را میتوان در جریان نمایشنامهنویسی «عباس نعلبندیان» شاهد بود. گویی او تصویر دراماتیک فرهنگ، فلسفه، عرفان و ادبیات ایرانی را بازتاب میداد. بهره گرفتن از الگوی ساختاری منطق الطیر در «پژوهشی ژرف و سترگ و...» یا «ناگهان هذا حبیب الله...»...
ببینید آن آثار تجلی جهان ذهنی خود نعلبندیان بود. او داشت به نیازهای طبیعی خودش پاسخ میداد. سعی نمیکرد تقلید بکند. نمیخواست ادا در بیاورد و از روی نمایشنامههای دیگران الگوبرداری کند. «اکبر رادی» هم هنگامی که «روزنه آبی» را نوشته بود راجع به مسایلی که شناخت داشت نوشته بود، اما این مفاهیم را در قالبی جا انداخته بود که ایرانی نبود. من مطمئن نیستم که ما در نمایشنامهنویسیمان به چنین قالبهایی نیاز داشتیم!اگر رادی خودش را محدود نمیکرد به نتایج بهتری میرسید.
آقای اوانسیان ساختمان و فضای «باغ فردوس» شما را یاد چه چیزهایی میاندازد؟
دو، سه صحنه مهم فیلم «چشمه» در اینجا فیلمبرداری شده است. بعد از آن فیلم بود که این ساختمان توسط رادیو و تلویزیون ملی ایران مرمت شد. البته قبل از مرمت در سال 1349 «یرژی گروتفسکی» در این فضا نمایش «همیشه شاهزاده» را اجرا کرد. در تابستان بعدی هم سهماهی گروه بازیگران ایرانی که با «پیتر بروک»، «ارگاست» را اجرا کردند، اینجا تمرین داشتند و من سرپرستشان بودم. در باغ و ساختمان، کارهای مقدماتی قبل از رفتن به شیراز انجام گرفت. بعد از آن در این فضا ما نمایش «باغ آلبالو» را تمرین کردیم. در باغ و چهار اتاقی که اینجا داشت، چهار پرده از این نمایشنامه را اجرا کردیم و تماشاگرها هم همراه بازیگرها حرکت میکردند. «کالیگولا» را هم در فضایی که الان سالن سینماست اجرا کردم. دقیقا قبل از رفتن به لهستان و آمریکای جنوبی برای اجرای این نمایش... .
اجرای «باغ آلبالو» همان بود که در مراسم افتتاحیه «تئاتر شهر» روی صحنه رفت؟
ما «باغ آلبالو» را به چند صورت اجرا کردیم. شبهایی تمرین با تماشاگر بود و شبهایی هم آزمایشهای خاص انجام میدادیم. مثلا یک شب اجرای نمایشنامه را از نقطه خاصی آغاز میکردیم؛ یا کل اجرا در سکوت برگزار میشد. بدون هیچ دیالوگی. این آمادهسازیها در کارگاه نمایش انجام میشد. در باغ فردوس، متن کامل اجرا میشد اما در هر اتاق یک صحنه اجرا میشد. پرده اول در اتاق طبقه بالا اجرا میشد. پرده دوم در هوای آزاد و در باغ بود؛ خوب یادم هست یکی از شبها در صحنه گفتوگوی «آنیا» و «تروفیموف» - که «سوسن تسلیمی» و «پرویز پورحسینی» نقش آنها را ایفا میکردند- موقعی که تروفیموف داشت صحبت میکرد دستش را بلند کرد، درست در همان لحظه برگی که از شاخه درخت جدا شده بود، توی دستش نشست. صحنه میهمانی در سالن بزرگ بود و باز دوباره اتاق بچهها. تماشاگرها حرکت میکردند. خانم «سیمین دانشور» مترجم این اثر بودند و همینطور خانم «مهین تجدد (جهانبگلو)» هم جزو تماشاگران آن بودند. بعد از یکماهونیم، هنگامی که 48 ساعت به افتتاح «تئاتر شهر» مانده بود، سالن اصلی را در اختیار ما گذاشتند.
چرا اینقدر دیر؟
چون هنوز کارهای ساختوساز در جریان بود، ضمن اینکه «باغ آلبالو» هم برای آن سالن تمرین نشده بود. اجرای هفته اول با مشکلات فراوان صوتی و آگوستیک سالن همراه بود. این مشکل بهتدریج حل شد، اما برای من اجراهای خارج از سالن جذابتر بود. من هیچ تغییری در متن نداده بودم. در رفتار بازیگر هم دنبال عنصر خاصی نبودم. فضای صحنه خالی بود و تنها رنگ لباس به کاراکترها و فضا هویت میداد. پرده اول رنگ بهاری داشت. پرده دوم که ابتدای تابستان بود، سبز روشن و زرد بود. پرده سوم اتاق میهمانی، لباسها رنگ آلبالوی رسیده داشت. پرده چهارم هم که صحنه را ترک میکردند، رنگ لباسها خزانی بود. چهارفصل با رنگ لباس زنها القا میشد. لباس مردها بیشتر قهوهای و سیاه بود که رنگ خود درختها بود. حرکت درون متن، بهثمررسیدن باغ و در نهایت از دستدادن آن با رنگ لباسها القا میشد.
چرا «باغ آلبالو»ی چخوف را برای اجرا انتخاب کرده بودید؟
«چخوف» بهترین نویسنده برای پرورش یک گروه تئاتر است. برای اینکه در آثارش کوچکترین و بزرگترین نقش به یک اندازه دارای ارزش و اهمیت است و همه چیز مبتنی بر نوعی ظرایف و زیر و بمهاست. سکوت همانقدر مهم است که دیالوگها. برای من لمس این مساله با یک گروه مهم بود، نه با یک فرد و نه از طریق ستارهها. خانم «فهمیه راستکار»در آن اجرا چهره شناختهشدهای بود اما برای من مهم بود همه بازیگرها به ستاره تبدیل شوند. خانم «سوسن تسلیمی» کار اولشان با من بود. با خانم «شکوه نجمآبادی» پیشتر کار کرده بودم. این سه زن در عین تعلق به یک خانواده، تفاوتهای بسیاری با هم داشتند. «شارلوتا» را «فریده سپاهمنصور» بازی میکرد. برای بار اول بود که این افراد کنار هم کار میکردند. عنصر مهم در کارشان حفظ پیوستگی یک فضا از ابتدا تا انتهای اجرا بود. «مهدی هاشمی» فیرس خدمتکار را بازی میکرد. او نقش این پیرمرد را بدون اینکه موهایش را سفید کنیم یا اینکه قوزی روی کمرش بگذاریم، ایفا کرد... .
یعنی تاکید بر جنبه قراردادی هنر تئاتر و دوری از ناتورآلیسم صحنهای... .
بیشتر در جستوجوی نوعی رویکرد مدرن بودیم، نه به معنای تغییر دادن متن و کارهای عجیب و غریب انجام دادن بلکه یک نوع مرییکردن نامرییها بودیم.
در فضای امروز جامعه ما نوعی سرگشتگی پیرامون قلمرو و مفهوم تئاتر وجود دارد. با کارهای اگزوتیک و روشنفکرنما روبهرو هستیم که هدفش تنها مرعوبکردن تماشاگر با تکنولوژی و ژست و اطوارهای فرمگرای محض است؛ یا گروهی دیگر تئاتر را بهعنوان یک یادداشت مطبوعاتی صرف مورد استفاده قرار میدهند و تنها به این بسنده میکنند که در بطن یک اجرای رئالیستی، شعار سیاسی بدهند یا تئاتری بیخطر و خنثی روی صحنه ببرند که در زمینه ابتذال آفرینی و شوخیهای آنچنانی و تنها با انگیزه گرفتن خنده از تماشاگر گوی سبقت را از «تئاتر گلریز» و «بولینگ عبدو» ربودهاند. کمتر نشانی از بکر بودگی، خلاقیت و مهمتر از همه صداقت و اخلاق در تئاتر امروزمان میتوان سراغ گرفت. برای شما و دیگر هنرمندان حاضر در «کارگاه نمایش» سالهای دهه 40و 50 شمسی، تئاتر اساسا چه کارکرد و مفهومی داشت؟
محیط تئاتری آن روزها متعلق به چند دسته بود. اول دانشگاه که به ادعای خودشان به دنبال مفهوم تعهد سیاسی بودند اما تنها باور محدودی را در این زمینه منعکس میکردند. اگر به طور مثال شما به باورهای خودتان تعهد داشتید و باور آنها را قبول نداشتید بهطور کلی شما را «غیرمتعهد» میدانستند! این تئاتر، «برتولت برشت» را مصادره کرده بود بدون آنکه شناختی از او داشته باشد. وقتی در ایام جوانی در «برلینز آنسامبل» کاری از خود «برشت» را دیدم، فهمیدم، نگاه و شیوه او چیزی نیست که در ایران و حتی دیگر نقاط جهان ادعا میشود. اصلا کارش ضد آن چیزی بود که راجع به آن حرف میزدند. بزرگترین امتیاز «برلینز آنسامبل» این بود که ریزترین اجزا در یک اجرا مثل ساعت سرجایش قرار داشت. چه از نظر بازیگری، چه صحنهپردازی جدید، حرکات و...، همه چیز کاملا کار شده بود. هیچ خبری از آن حالتهای شعاری و بیانیههای سیاسی در اجراها نبود. اگر هم رویکرد پداگوژیک (تعلیمی- تربیتی) در اجرایی دنبال میشد به غیرمستقیمترین شکل این اتفاق رخمیداد. هیچ تاکیدی در کار نبود. متاسفانه تفسیر اشتباهی از برشت در ایران جا افتاده بود و اکثر دانشجوها هم دنبال این روند رفتند. جریان دوم تئاتری بود که تصوری از «رئالیسم سوسیالیستی» مد شوروی داشت و به شیوه دیگری آنها را سرگرم کرده بود. جریان سوم متعلق به «اداره تئاتر»یها بود. آنها دنبال نوعی «تئاتر ملی» رفته بودند که در فضای قهوهخانه میگذشت و با کلاه نمدی و چپق و دیوار کاهگلی معنا پیدا میکرد و جالب اینجاست که اگر این عناصر نبود، تئاتر را ملی نمیدانستند. در ذهن آنها نمیگنجید که فضای قهوهخانه را بدون استفاده از عناصر کلیشهای نشان دهند. این محیط تئاتری آن روزها بود. نسل ما که آمد تنها کسی که این نوع تئاتر را کار نکرده بود «شاهین سرکیسیان» بود. من غیرمستقیم طراح گروه او شدم. سال آخر دبیرستان بودم و هرگز قصد نداشتم بازیگر یا کارگردان بشوم. تنها این ذوق را داشتم که اگر برای تحصیل سینما بروم، کارکردن با بازیگرها به دردم خواهد خورد. «سرکیسیان» دعوت شده بود تا با همکلاسیهای من در دوره متوسطه تئاتر کار کند. شروع کرد با آنها کار کردن و مشورتدادن. چون آنها جوان بودند و حرف شنو و هیچگونه جاهطلبی نداشتند، باعث شد که کارها به نتیجه برسد. من اگر بخواهم بگویم محیط سالم تئاتری را شناختم به این دلیل بود. او برخلاف ادعای برخیها زبان ارمنیاش اصلا خوب نبود. لهجهدار بود، اما زبان فرانسه و فارسی را خوب و روان صحبت میکرد. فضای کارهای سرکیسیان بسیار صادقانه بود. تفاوتش با آدمهای دیگری همچون «علی نصیریان»، «عباس جوانمرد» و حتی «جمشید لایق» این بود که امر به او مشتبه نشده بود!نصیریان و دوستانش یادشان رفته بود از چه و کجا شروع کردهاند. همه فکر میکردند به مقصد رسیدهاند. بین آنها افرادی هم بودند که هرگز این حالت را پیدا نکردند اما اکثریت دچار این مشکل بودند. یادم میآید روزی که برنامهای روی صحنه آمده بود روی آفیش، جلوی نام «سرکیسیان» نوشته بودند کارگردان. او ناراحت شد چراکه خودش را تنها سرپرست گروه میدانست. در فاصله رفتن و بازگشتن من از خارج، متاسفانه آقای سرکیسیان فوت شده بودند. بچهها باقی مانده بودند. چه افرادی که بعد از نصیریان و جوانمرد آمده بودند و چه گروهی از ارمنیها. آنها از من خواستند تا سرپرستیشان را قبول کنم. این امر کاملا اتفاقی رخ داد. در جریان این اتفاقات اولین تجربیات فیلمسازیام، یکی «شوهر آهو خانوم» و دیگری مستندی ارمنی با مشکلات و موانع جدی روبهرو شد. در همین بین خانم «خجسته کیا» که از دوره سرکیسیان من را میشناختند، برای حضور و مشورت دادن در شورای داوری اولین مسابقه نمایشنامهنویسی که در دفتر «فریدون رهنما» برگزار میشد، از من دعوت کردند. در بین متون جدیدی که به این مسابقه ارسال شده بود، نمایشنامه «پژوهشی ژرف و سترگ و نو در سنگوارههای دوره بیستوپنجم زمینشناسی، چهاردهم یا بیستم چه فرقی میکند» عباس نعلبندیان هم بود. همه بحث میکردند چه زبان جالبی دارد و فضای آن خوب است اما اعتقاد داشتند غیرقابل اجراست اما من با آنها موفق نبودم. همزمان با مشکلات پیش آمده برای فیلمسازی و دور شدن از آن فضا، مجذوب طراوت و بکر بودن نمایشنامه نعلبندیان شدم که هیچ ذهنیت قالبی تئاتری و مرسومی نداشت و جوششی از چشمه الهام درونیاش بود. از طرف دیگر همیشه باور داشتم اگر ایران بخواهد تئاتر و سینمای خاص خودش را داشته باشد باید آن را در بستر همین تجربههای بکر جستوجو کند. پیشنهاد کردم اگر میخواهند ببینند این متن قابل اجرا هست یا نه به من یک هفته فرصت بدهند که با حضور همان افراد باقی مانده گروه سرکیسیان بخشی از این نمایشنامه را آماده اجرا کنم. بعد از یک هفته «خجسته کیا» و «فریدون رهنما» تمرینها را دیدند و گفتند قسمت دوم آن را هم کار کن. تمرینها ادامه پیدا کرد تا این اجرا به همراه «شهر قصه» (بیژن مفید) برای حضور در «جشن هنر» تخت جمشید انتخاب شد. نتیجه اینکه دو اجرای متفاوت به موازات هم، از نسلی روی صحنه رفت که با گذشته ارتباطی نداشت و اگر هم رابطهای بود به معنای تایید و تکرار گذشتگان نبود. در این لحظه مسوولان تلویزیون متوجه شده بودند که این جوانان جایی برای کار ندارند. تصمیم گرفته شد مکانی در اختیار آنها قرار دهند.
چه کسانی در نگارش آییننامه نقش داشتند؟
من، خجسته کیا و فریدون رهنما. هدف کارگاه به طور دقیق این بود: کمک به نویسندگان، بازیگران، کارگردانان و طراحان به دور از محدودیتهای کلیشهای حرفهای. این ترتیب و اولویتبندی در مانیفست کارگاه بسیار مهم بود، چراکه انگیزه اولیه و اصلی، شکل دادن به نمایشنامهنویسی بود. اگر کسی طرحی داشت که در قالبهای نو بود، به شورای کارگاه ارایه میداد. اگر با اهداف کارگاه هماهنگی نداشت آنها را به اداره تئاتر هدایت میکردیم ولی اگر با اهداف کارگاه نزدیکی داشت فرقی نمیکرد جوان باشند، حرفهای باشند یا حتی از کارمندان اداره تئاتر؛ ما به آنها جا میدادیم. به این ترتیب جوانهای زیادی جلب شدند. گروهی هممدرسهایها و دوستان «عباس نعلبندیان» بودند، مثل «اسماعیل خلج» که در آن فضا شروع کردند به کارکردن و شکفته شدن. از ابتدا هم تصمیم گرفته شد که سرپرست کارگاه یک آدم تئاتری یا کارگردان نباشد که متهم به دخالت دادن سلیقه در انتخاب کارها شود. برای این مهم «بیژن صفاری» انتخاب شد و مدیریت ایشان بسیار تاثیرگذار بود. هیچ تبعیضی بین استعدادها قایل نمیشدند. کارگاه به اینصورت به وجود آمد و بعد از دوسال از شکل گرفتن شورای اولیه که من به همراه «ایرج انور»، «شهرو خردمند»و «عباس نعلبندیان» در آن بودیم، افراد دیگری هم آمدند مثل «بیژن مفید» که آن موقع بعد از اجرای «شهر قصه» از بچههای کارگاه برای اجرای «جان نثار» استفاده کرد و بعد هم «سهراب، اسب، سنجاقک».
عنصری که به آدمهای کارگاه هویت میداد احترام متقابل بود نه رقابت. چیزی که در محیطهای دیگر وجود نداشت. اگر کارگاه نمایش موفق شد، به این دلیل بود که در ششسال اول هرگونه رقابت یا حسادت کنار گذاشته شده بود و همه متوجه شده بودند هر استعدادی ارزش و رنگ و بوی خاص خودش را دارد، بدون اینکه بخواهد دیگری را نقض بکند.
به نکته مهمی اشاره کردید. در جامعهای که به دلیل محدودیتها و کمبودها همیشه فرهنگ حذف دیگری و بخل ورزیدن در آن رایج بوده واقعا این دموکراسی و احترام به نگاه و خلاقیت دیگری چگونه عینیت مییافت؟
ما شانس این را داشتیم که در آن هسته اول به صورت کاملا تصادفی همفکرانی پیدا کنیم. این امر خودبهخود فضایی ایجاد کرد که مغناطیس این فضا آدمهای دیگر را به خود جذب کرد. بودند کسانی که در آن، جا نمیافتادند و میرفتند. اتفاق دیگری که افتاد تبدیل شدن کارگاه به مکانی بود که جوانترها در کنار هنرمندان با سابقه نسلهای مختلف قرار گرفتند. برای بار اول در تاریخ تئاتر ایران با آمدن خانم «لرتا هایراپتیان» چهارنسل با استعداد و توانایی خودشان کار خلاقه میکردند، بدون اینکه همدیگر را نقض بکنند. خانم لرتا با تمام تجربه و تواناییهایش در کنار جوانترها جا میافتاد. این امر، بستر کاری صادقانه و صمیمی به وجود آورد. همان افراد و ستارهها ممکن بود یکشب وظیفه بلیتفروشی را به عهده بگیرند، پشت صحنه کار نکنند، نقش اول را بازی کنند، نقش کوچک بازی کنند. در مورد چنین موضوعاتی هرگز بحث نمیشد چون برای همه، جا افتاده بود. وظیفه افرادی مثل من به عنوان مسوول گروه این بود که همه افراد برای تحولشان در طول سال، کاری داشته باشند و در مسیر رشد و ترقی قرار بگیرند. این روند را من به عنوان سرپرست گروه باید به وجود میآوردم. وقتی چنین فضایی هست خودبهخود بازیگران راحت هستند.
تعریفهای شما برای نسل من که تئاتر این روزها را میبیند آنقدر خیالانگیز است که انگار شما از یک یوتوپیای ذهنی حرف میزنید.
ولی این تجربه واقعی بود و تمامش از مدیریت میآید. مدیریتی که هیچگونه تبعیضی قایل نیست و به این باور دارد که هر استعدادی ارزش خودش را دارد. یکی از دیگری برتر نیست. هرکسی میتواند معنا و اهمیت خودش را داشته باشد. اگر چنین امری حس شود و محیط به عینیت پیداکردن آن کمک کند، تئاتر اوج میگیرد و میتواند دیگران را جذب کند. تماشاگر هم با این روند ساخته میشود. از طرف دیگر اجراهای پیوسته از چند متن متفاوت که بازیگران آن مجبور بودند آمادگی خود را جهت نمایش گوناگونی سبکی نه در مدتی کوتاه بلکه در زمان طولانی اجرا حفظ کنند، این درک را در پی داشت که چطور باید در طول چندسال طراوت یک اجرا را حفظ کرد. این امر جزو طبیعت آنها درآمده بود. نیاز به توضیح نداشت. اگر کسی نمیتوانست، باید خودش را میرساند. به همین دلیل بود که ما نام آنجا را «کارگاه» گذاشته بودیم، «کارگاه تئاتر» هم نگذاشته بودیم. گذاشته بودیم «کارگاه نمایش»؛ چراکه نمیخواستیم تصویر کلمه فرنگی تئاتر در ذهن کسی ایجاد شود. من در این چند روزی که به ایران آمدم متوجه شدم علاقه زیادی به کلمه «تماشاخانه» در این سالها به وجود آمده... .
مثل تماشاخانه ایرانشهر...
ترکیب کلمه «تماشاخانه ایرانشهر» برای من توهینآمیزترین اسمی است که میشود برای یک محل به کار برد. کلمه «تماشا» توهین است. رابطه مخاطب با تئاتر و نمایش، «تماشا» نیست! این ایده متعلق به دوره قاجار است که مردم معرکه تماشا میکردند، سیرک و حیوانات را تماشا میکردند و...
یکدهه پیش که شما برای اولین بار بعد از انقلاب به ایران بازگشته بودید گفتوگویی با هم داشتیم. شما در آن مصاحبه به امری اشاره کردید که هرچه میگذرد کاربرد و اهمیت آن برای شناخت تئاتر امروز ایران بیشتر مفهوم پیدا میکند که آن هم مساله «تربیت تماشاگر» بود. شما اشاره داشتید که اگر به عنوان هنرمندان و اعضای کارگاه نمایش در طول تمرین و اجراها تربیت میشدیم، تماشاگر هم در کنار ما بر مبنای یک نظام ارتباطی و نشانگانی رشد پیدا میکرد. بین تماشاگران سالهای دور مثلا کسانی که اجرای «ناگهان...» را در شیراز دیدند تا تماشاگران اجرای جشنواره «رقص روی لیوانها» که در «تالار سنگلج» اجرا شد - و شما تماشاگرش بودید- و تماشاگران سال 1391 که در سالنها دیدید چه تفاوتها و شباهتهایی وجود دارد؟
من در این سفرم هیچ نمایشی ندیدم. این تصمیمی ارادی و آگاهانه بود. قدم نگذاشتن در هیچ سالن تئاتری. در مورد اجرای «رقص روی لیوان ها» در تالار سنگلج، مساله من این بود که چرا «امیر رضا کوهستانی» که این کار را برای یک فضای ارتباطی خاصی در «تالار مولوی» به وجود آورده بود که تماشاگران زن در یک طرف و روبهروی آنها تماشاگران مرد قرار داشتند، با موفقیت اجتماعی که به دست آورد، یکباره پذیرفت که در سالنی قاب عکسی، نمایشش را اجرا کند. این نقض غرض است. یا کارگردانی به کارش معتقد است یا چون کارش تماشاگر بیشتری دارد، حاضر میشود خودش را زیر سوال ببرد. من این جنبه تحول کوهستانی را در سالهای بعد هم در اجراهای اروپایش دنبال کردم. کار بعدیاش که در مورد یک متن کانادایی بود [تجربههای اخیر] منسجم بود، از کار سوم به بعد برای من آن صداقت و بکارت اولیهاش را از دست داد. مثل سینمای عباس کیارستمی، حساب و کتاب وسط آمد. ممکن است چنین فرآیندی یکبار اتفاق بیفتد. ولی هنگامی که این مساله تبدیل به فوتوفن میشود دیگر قابلقبول نیست. این اتفاقی بود که در کارگاه نمایش رخ نمیداد. یعنی محیط به گونهای بود که اگر چنین اتفاقی میافتاد دیگر آن کارگردان جایی در کارگاه نداشت و خودبهخود یا کنار میکشید یا حس میکرد که طرد شده است. تحول تماشاگر در کارگاه، نظام خاصی داشت. مثلا تماشاگری اگر کاری را دیده بود و خوشش نیامده بود این شانس را داشت که در جریان اجراهای مداوم دو سال بعد هم آن نمایش را ببیند و مواردی را درک کند که در مواجهه قبلیاش درک نکرده بود. خود بازیگر هم در اجرا تحول پیدا میکرد و بیننده هم این فرصت را داشت ولی همیشه تئاتر را نمیشود نگه داشت. مثل کاری که در روسیه انجام میشد و نمایشی 40 سال بیوقفه روی صحنه میرفت.
منظورتان این است که نمیشود با اجرا مثل یک شی موزهای برخورد کرد؟
بله. از نظر اجرایی محدودهای هست که عمر مفید اثر را شامل میشود. هم برای تماشاگر و هم برای اجراگر. در چارچوب ایجاد آن دیدار، سعی میشود طراوت حفظ و تعامل برقرار شود. از طرف دیگر کارگاه جایی بود که سلیقههای مختلف در کنار هم عرضه میشد. کار من تفاوتهای بسیاری با اجراهای «اسماعیل خلج» داشت یا با «بیژن مفید»، اما همه اینها در کنار هم زندگی و واقعیت تئاتری یک نسل بود. تماشاگر همه این تجربیات را معنادار میدید. کارهایی که تاثیر متقابل و اغلب ناخودآگاه روی هم میگذاشتند. خلج نمیتوانست از من تقلید بکند، من هم نمیتوانستم از مفید تقلید بکنم ولی بازیگرانی که در این فضاهای مشترک بودند احساس میکردند که کارها لازم و ملزوم یکدیگر هستند و از هم تاثیر میگرفتند.
بر مبنای همان اولویتبندی متن، بازیگر، کارگردان و...
بله. ولی چه نوع متنی؟چه رفتاری با متن؟متنی که من میخوانم و اجازه میدهم باشد یا متنی که میخوانم و به این نتیجه میرسم این زمین خوبی است که میتوانم تمام تصوراتم را روی آن پیاده کنم؟اگر این باشد من دارم متن را خفه میکنم!کشفی در آن نیست. اگر به طور مثال من، تصور قبلی در مورد چخوف داشته باشم، آن اثر را کشف و درک نمیکنم. چخوف هست. اگر حساسیت من در اختیار چخوف قرار بگیرد به نتایج دیگری میرسیم ولی اگر تصوری دارم و میخواهم آن را در متن پیدا کنم، اشتباه است. معمولا کارگردانها و تماشاگرها این کار را میکنند. من هیچ تصور قبلی ندارم. من از بازیگری که سر تمرین میآید میخواهم که تمام تصوراتش را کنار بگذارد. هیچ چیزی در ابتدا وجود ندارد. باید ببینیم کلمه به کلمه و لحظهبهلحظه چه چیزی در متن پیشنهاد میشود. چرا چخوف وقتی برای اولین بار متنهایش در سن پترزبورگ اجرا شد و شکست خورد، قصد داشت تئاتر را کنار بگذارد؟چون بازیگرها و کارگردان بهگونهای دیگر او را درک کرده بودند. «نمرویچ دانچنکو» که خودش نویسنده بود متوجه تفاوت متن و اجرای اولیه شد. او بود که «استانیسلاوسکی» را وادار کرد چخوف را کشف کند. اگر «دانچنکو» نبود، استانیسلاوسکی هرگز چخوف را کشف نمیکرد. این امر جالب است که چطور عوامل لازم و ملزوم یکدیگر میشوند.
این اتفاق در کارگاه نمایش هم رخ داد؟
من توانستم ذات آثار «نعلبندیان» را بهگونهای دیگرکشف بکنم. نعلبندیان توانست فضای ارتباطی من را کشف بکند، بیژن صفاری توانست این فضا را ارزیابی بکند، این رابطهها به وجود آمد. اگر قرار بود بر مبنای نگاه تئاتریهای دیگر به متن نعلبندیان نگاه شود همه چیز در نطفه خفه شده بود و جریانی ایجاد نمیشد. یادم میآید یکی از ایراداتی که میگرفتند این بود که در نوشته نعلبندیان آمده «مه صحنه را پر میکند، مه صحنه را خالی میکند»... اگر این اتفاق بخواهد بیفتد 20 دقیقه طول میکشد!پس چطور ممکن است این متن را اجرا کرد؟در صورتی که این موضوع برای من سادهترین مساله بود و راستش کشف متن نعلبندیان ارتباطی با این مسایل سطحی نداشت.
«رضا ژیان» که در آن زمان عضو گروه تئاتر کوچه «کارگاه نمایش» بود، در یادداشتهای روزانه سالهای 1359-1360 که بعد از مهاجرت به آمریکا نوشته شده - و در فصلنامه «سیمیا» ویژه اسماعیل خلج منتشر شده - به فرجام و دلایل تعطیلی کارگاه نمایش اشاره میکند. مرحوم رضا ژیان معتقد بود حضور فردی همچون «آشور بانی پال بابلا» در کارگاه نمایش و تجربیات به اصطلاح فوق آوانگاردش که در تضاد با محدودیتهای اخلاقی و فرهنگی جامعه آن زمان بود موجب نابودی، بدنام شدن و تعطیلی کارگاه نمایش پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد. نظر شما در مورد دلایل تعطیلی و پایان کار کارگاه نمایش چیست؟
من نمیتوانم با چنین کلماتی در مورد «آشور» قضاوت کنم چون باور دارم روحیه و استعداد آنچنانی و آن نوع روبهروشدن هم برای تئاتر ما لازم بود. مساله دیگر این بود که در تحول درونی کارگاه نمایش، چنین رویکردهایی چگونه میتوانست جای بگیرد؟برنامهریزی کارگاه به این شکل بود که در سهسال نخست افراد آزادانه کار میکردند. بعد از این مدت، کسانی که میتوانستند با هم کارکنند گروه تشکیل میدادند و بعد از تشکیل و نامگذاری این گروهها مثل گروه تجربی، کوچه، گروه بازیگران شهر و... - که افرادشان هم میتوانستند در اجرای گروههای دیگر حضور داشته باشند، مثل رضا ژیان که عضو گروه کوچه بود ولی در اجرای «ناگهان...» با من همکاری کرد - بهکارشان ادامه میدادند. اما مرحله پایانی که برای گروههای کارگاه درنظر گرفته شدهبود، این بود که مراکز فرهنگی و فضاهای دیگری به وجود بیاید که هریک از گروههای شکل یافته به آن مکانها منتقل شوند و همیشه کارگاه، محیط آزادی باشد که نسل دیگری را در خودش پرورش دهد. در ادامه گروهها به این انسجام رسیدند اما محلها به وجود نیامدند. مثلا موزه آبگینه یکی از آن محلهایی بود که مقرر بود در اختیار یکی از گروهها قرار بگیرد... .
تئاتر شهر هم جزو این مکانها بود؟
مساله «تئاتر شهر» فرق میکرد. آنجا جزیی از طرح کارگاه نمایش نبود. هنگامی که «تئاتر شهر» به وجود آمد، متشکلترین گروه کارگاه که نامش «بازیگران شهر» بود به آنجا رفت و قرار شد رپرتواری از متون برجسته جهان را به اجرا درآورد ولی اشکالات فنی «تئاتر شهر» چنان بود که این امر امکانپذیر نبود و بعد از دوسال من گفتم این کار را انجام نمیدهم و کنار کشیدم و تئاتر تعطیل شد؛ بعد هم عملیات تجهیز فنی و اصلاح آکوستیک از سرگرفته شد. در این فاصله پیشنهاد شد با توجه به صرف هزینه کمتر، پارکینگ «تئاتر شهر» به فضای اجرایی و انبارها مبدل شود. تئاترشهر در ابتدای کار حتی انبار هم نداشت.
این پارکینگ همان سالن چهارسوی فعلی است؟
بله. تئاتر چهارسو به این صورت ساخته شد که فضایی باشد در ابعاد متوسط، نه به بزرگی سالن اصلی «تئاتر شهر» و نه کوچکی کارگاه نمایش. اجراهای نوع دیگری در آن اتفاق بیفتد. حتی بشود فعالیتهای فرهنگی مثل نمایش فیلمهای مهم تاریخ سینما یا اجرای موسیقی زنده در آن صورت بگیرد و صندلیهایش کاملا متحرک باشد تا بتوان اجراهای متفاوت در آن روی صحنه برد. حتی با وجود قوس دیواره بنای «تئاتر شهر» که بتونی و غیرقابل تغییر بود این تئاتر را شکل دادیم. مساله آکوستیک و نور را هم با گروهی که «تئاتر ملی» انگلستان را ساخته بود و بهطور موقت برای کار روی سولههای تلویزیون به ایران آمده بودند، پیش بردم و طراحیهایی انجام دادیم. تمام چوبهایی که روی دیوارهها نصب شده و پارچههای قهوهای رنگ نسوزی که رویش داشت - که الان پارچههای سیاهرنگ روی آنها زدهاند- برای این بود که فضای طبیعیتری ایجاد شود. همچنین با تغییر دادن جای این چوبها این امکان وجود داشت که بر مبنای شکل اجرا، تصحیحاتی در آکوستیک سالن ایجاد شود. کف سالن هم پارکت شد تا برای پرش و ضربههای بدنی احتمالی بازیگران امن باشد. یعنی یک فضای دقیق و بسیار کاربردی هم از نظر صوت و هم نور، بدون اینکه ابتدا به ساکن اینطور ساخته شده باشد. سالن چهارسو را با هزینه بسیار کمی ساختیم و بعد، ما از کارگاه نمایش جدا شدیم و دیگر بازیگران شهر هم نبودیم چون من دیگر در سالن اصلی هیچ نمایشی اجرا نکردم. آخرین کاری که آنجا اجرا شد «کالیگولا» بود که بعد از اجرا در جشن هنر روی صحنه بردم و آخرین کارهایی که من برای آن صحنه آماده کردم با درنظر گرفتن مسایل آکوستیک «ایولف کوچولو» [هنریک ایبسن] و «انسان، حیوان، تقوا» [پیر آندللو] بود که خاص آن سالن انتخاب شد. اگر من «تئاتر شهر» را قبلا میشناختم «باغ آلبالو» را برای آنجا انتخاب نمیکردم. اجرای «ناگهان...» هم آماده بود اما برای افتتاح «تئاتر شهر» مناسب نبود. در نتیجه این سالن به مرور ساخته و پرداخته شد. حتی کارهای دیگری که مثلا «علی رفیعی» در سالن اصلی روی صحنه برد، هیچکدام در هماهنگی با «تئاتر شهر» نبود. همانطور که گفتم تئاترها و فضاهای دیگری که قول داده شده بود به وجود میآید به دلیل اشکالاتی که برای تلویزیون رخ داد - هم از نظر بودجه و هم مشکلات سیاسی- ایجاد نشد. دورهای بود که عدهای از کارکنان تلویزیون به اتهام دزدیدن ولیعهد به زندان افتاده بودند... .
ماجراهایی که به «خسرو گلسرخی» و دادگاه او هم کشیده شد...
در حوالی سالهای 1354 - 1353 بود که به همین دلایل طرح استقرار گروههای کارگاه نمایش در تئاترها و سالنهای مستقل مسکوت ماند. آن حرفی که رضا ژیان زده به این دلیل بود که گروهها امکان استقرار پیدا نکردهبودند و رفتارهای نوجویانه «آشور بانی پال» با دیگران که گروههای شکل یافته بودند در تضاد قرار میگرفت.
مثلا در مورد اجرای بحثبرانگیز «فشار دندان» در سال 1356 که در زیر پلهای واقع در خیابان ثریا- سمیه فعلی- اتفاق افتاد چطور؟اجرایی که دیدنش حتی برای افراد زیر 18سال ممنوع اعلام شده بود؟
چون من در آن دوره در کارگاه نبودم نمیتوانم اظهارنظر کنم. دورهای است که من غایبم. دورهای است که من در تئاتر چهارسو بودم. غیراز «ساعت ششم» که در تخت جمشید اجرا شد کارهای اجرا شده توسط او در کارگاه نمایش دو تک پردهای از «یوکیو میشیما» بود و همینطور «قویتر» استریندبرگ. بعد هم «آخرین زمان» که نوشته خودش بود را روی صحنه برد.
با همه تلاشها و آزمون و خطاهایی که در سالهای دهه 40 و 50 شد فکر میکنید تئاتر امروز ایران در جایی که باید قرار گرفته است؟
من نمیتوانم تجزیه و تحلیلی در این مورد داشته باشم. چیزی که میتوانم بگویم این است: آنزمان در شرایطی که خاص ایران بود تلاش میشد این نکته کشف شود که چطور جوانها میتوانند در ارتباط با نسل گذشته به یک سازندگی و بیان تئاتری منحصربهفرد برسند؟ و این نکته که زیباییشناسی بتواند در ارتباط با اجتماع گسترش و تحول پیدا کند. تئاتر بتواند چهره منحصربهفرد خودش را پیدا بکند و این امر را بر بستر تئاتری که تقلیدی نبود پیدا کند. کلماتی همچون «نمایش»، «تماشا» و... که در موردشان صحبت کردیم زاده دورههای خاصی هستند و مفاهیم مشخصی را به همراه دارند و موقعیتهای اجتماعی و تربیتی هم در آنها مستتر است. مسیری که کارگاه نمایش به موازات دانشگاه و اداره تئاتر پیش میرفت بخشی از یک جریان بود. این موضوع جالبی است. ببینید دو سال بعد از تاسیس «کارگاه نمایش»، «اداره تئاتر» تصمیم گرفت یکی از اتاقهای تمرینش را تبدیل به سالن کوچکی برای اجرای نمایش کند و اسم آن را گذاشتند «خانه نمایش»!به تفاوت این دو کلمه توجه کنید: یکی «خانه نمایش» و دیگری «کارگاه نمایش»!!یکی میخواهد چیزی را تثبیت کند، بگوید این خانهام است، این ملک من است و دیگری میگوید اینجا «کارگاه» است... .
یعنی جریان زنده و پویا و غیرساکن. جایی که ذاتش بر تجربهکردن و پیشرفتن متمرکز شده، نه درجا زدن و ثابت ماندن...
بله. این واژهها برآمده از سیاست و بینش خاصی است و طبیعی است محصولات هریک، تماشاگر خاص خودش را به وجود بیاورد. با فهم چنین ظرافتهایی است که تکلیف ما با تئاتر روشن میشود. طبیعی است این گوناگونی و در کنار هم قرارگرفتن سلایق مختلف میتواند نتایج ارزندهای داشته باشد. در آن دهه چنین تلاشهایی به همراه هم پیش میرفت. کسانی که در کارگاه نمایش بودند سعی نمیکردند کارهای جهانی انجام دهند، این اتفاق خودبهخود رخ میداد. آنها تلاش نمیکردند بیننده خارجی را اقناع کنند، بلکه میخواستند جوشش درونی خودشان را به نمایش بگذارند که اگر به آن دست پیدا میکردند ناب و بکر و تاثیرگذار بود. در حالی که کارهایی که از طرف «اداره تئاتر» به خارج میرفت فشار زیادی در پشت سرش بود که توسط خارجیها قبول شود. امری که اعضای کارگاه هرگز انجام ندادند. اگر ما اجراهایی در خارج از ایران داشتیم دلیلش این بود که میآمدند و به دلیل اصیل بودن و ناب بودن ما را دعوت میکردند. این یک جریان خودجوش بود، اما اداره تئاتریها فکر میکردند ما هم مثل خودشان در حال فشار آوردن هستیم تا در خارج نمایش اجرا کنیم. امری که آنها به تنهایی در زمینش قدم برمیداشتند. این موضوع، عدم رشد یک اجتماع را نشان میدهد. تئاتر متفاوت ایران در حال شناختهشدن بود اما با تغییراتی که در فضا رخ داد که تنها برآمده از انقلاب نبود و بهطور مشخص برآمده از دخالت عمقی و حسادت حرفهایهای جریانهای دیگر تئاتر بود، در نهایت کارگاه نمایش تعطیل شد. متاسفانه آنها باعث بروز نگاه بد و تعطیلی کارگاه نمایش شدند. دیگرانی هم بودند که بعدتر وارد این موضوع شدند. انعکاسهای اغراق شدهای که بعدا از کارگاه نمایش داده شد، موجب گردید جلوی این مکان که مظهر خلاقیت بود، بهعنوان مرکز فساد آجر چیده شود. این موضوع قابلتامل است که فساد با چه معیارهایی اندازهگیری شد و چه گروههایی از تعطیلی آنجا سود بردند؟
نکتهای که به عنوان راهبرد خلاقه کارگاه نمایش به آن اشاره کردید و به نوعی تلاش برای کشف ظرفیتهای بومی تئاتر ایرانی و انعکاس آن در گستره جهانی بود را میتوان در جریان نمایشنامهنویسی «عباس نعلبندیان» شاهد بود. گویی او تصویر دراماتیک فرهنگ، فلسفه، عرفان و ادبیات ایرانی را بازتاب میداد. بهره گرفتن از الگوی ساختاری منطق الطیر در «پژوهشی ژرف و سترگ و...» یا «ناگهان هذا حبیب الله...»...
ببینید آن آثار تجلی جهان ذهنی خود نعلبندیان بود. او داشت به نیازهای طبیعی خودش پاسخ میداد. سعی نمیکرد تقلید بکند. نمیخواست ادا در بیاورد و از روی نمایشنامههای دیگران الگوبرداری کند. «اکبر رادی» هم هنگامی که «روزنه آبی» را نوشته بود راجع به مسایلی که شناخت داشت نوشته بود، اما این مفاهیم را در قالبی جا انداخته بود که ایرانی نبود. من مطمئن نیستم که ما در نمایشنامهنویسیمان به چنین قالبهایی نیاز داشتیم!اگر رادی خودش را محدود نمیکرد به نتایج بهتری میرسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.