معضلات و مشکلات علوم انسانی در ایران
سیدصادق حقیقت
قبل از هر چیز، ذکر این نکته لازم است که بررسی معضلات علوم انسانی در ایران به معنای نادیده انگاشتن کارهای انجام شده و وجود نقاط مثبت در این زمینه نیست. هیچ دولت و نهادی از دستاوردهای علوم انسانی بینیاز نیست؛ اما ممکن است این توهم به وجود آید که بدون تکیه زدن بر دستاوردهای علوم انسانی و تخصص متخصصان این حوزه میتوان نتیجه گرفت. در حالی که مهمترین عنصر تمدنساز علوم انسانی است، گاه دولتها به دلیل درگیر شدن در مسایل روزمره یا به دلایل دیگر از نقش این علوم غفلت کرده و به مسایل معیشتی و زودگذر ایشان عطف نظر میکنند. در ایران، برخلاف کشورهای جهان اول، علوم انسانی دانشی دست دوم تلقی میشود. تصمیمهای کلان به شکلی بوده که مهندسی و پزشکی را در صدر و علوم انسانی را در ذیل نشانده است. تا حد زیادی این مساله به میزان درآمد در این رشتهها بستگی دارد. این مساله به دارالفنون برمیگردد که دانشجویان با استعداد را نخست در پزشکی و بعد مهندسی پذیرش میکردند؛ و در رتبه آخر، به علوم انسانی توجه میشد. از طرف دیگر، به آموزش بهایی بیش از پژوهش داده میشود. علوم انسانی - برخلاف علوم تجربی - به خودی خود معیارهای نامشخصی دارد.
هرچند بسیاری از تعاریف، روشها و سنجشها در این حوزه با ابهام روبهرو هستند، اما این امر مانع از این نمیشود که در حد مقدور آنها را تحدید کرد.
گفتمان حاکم بر ایران اسلامی را میتوان گفتمان «اسلام سیاسی» نامید. اسلام سیاسی را میتوان به ضرورت تشکیل حکومت بر اساس شریعت تعریف کرد. این ایدئولوژی سیاسی با قرائتی سیاسی از اسلام ایجاد حکومت اسلامی را در صدر خواستههای خود قرار داده است. این خواسته در دهه 20 شمسی در ایران و تقریبا در همین زمان در برخی دیگر از کشورهای اسلامی مطرح شد. اسلام سیاسی در ایران در چالشی سخت و طولانی ایدئولوژیهای رقیب را پشت سر گذاشت؛ و با به زیر کشیدن سلطنت پهلوی، قدرت و حکومت را در اختیار گرفت. در هر گفتمان از جمله در گفتمان اسلام سیاسی، دانش با قدرت مویرگی و شبکهای عجین است؛ بنابراین، ارتباطی بیش از تعامل دارد. گفتمانها حقایق خاص خود را تولید و فاعل شناسا (سوژه) را مقهور ساختار میکنند. علوم انسانی در ایران بدون توجه به اسلام سیاسی قابل فهم و تحلیل نیست. این گفتمان در پیوند با دانش خاصی تولید شده؛ و دانش خاص خود را بازتولید میکند. با توجه به این مقدمه، میتوان به مهمترین مسایل علوم انسانی در ایران پرداخت.
مساله اول که به گفتمان اسلام سیاسی نیز مربوط میشود، مبحث بومیسازی است. هرچند علم به بشریت تعلق دارد و مرز و بوم نمیشناسد، اما دانشی که در تمدن غربی به وجود آمد رنگ و بوی فرهنگ خاص خود و گاه شائبه استعماری را دارد. البته بحث فناوری (همانند مباحث مهندسی و اتمی) استثناست. انقلاب ایران که در تقابل با تجدد غربی شکل گرفت و میشل فوکو را به این اشتباه انداخت که وجوه مشترکی با پسامدرنیسم دارد، در واقع به سنتهای ماقبل مدرن رجوع کرد. اندیشمندان زیادی بر ضرورت ایجاد همنهاد بین سنت و تجدد تاکید کردهاند، هرچند کمتر به نتایج روشنی در این باب اشاره کردهاند. مفروض ایشان این نکته مهم و زیربنایی است که نه یکسره میتوان از سنت و دین دست شست و نه میتوان نسبت به دستاوردهای دانش جدید بیتوجه بود. دانشگاهها در رشتههای مختلف علوم پایه، مهندسی، پزشکی و علوم انسانی تا اندازه زیادی وامدار تمدن غرب هستند. پس اگر بناست دانشگاه و این رشتهها را داشته باشیم، نمیتوانیم بین خود و دنیای متجدد دیواری بکشیم تا از خطرات احتمالی آن مصون بمانیم. یکی از علل عدم وجود دانشگاههای ایران در چند صد دانشگاه برتر دنیا، میتواند ارتباط ناقص با دنیای بیرون و نداشتن پژوهشهای استاندارد (و یا منعکس نشدن آنها در سطح جهانی) باشد. فاصله گرفتن از تجدد، تکیه بر سنتهای پیشین، احساس استغنا از آن و قایل شدن به مرز بین خود و دیگری سبب شده اختلاف یا عدم اشتراک زبانی با دنیای متجدد روزبهروز بیشتر شود.
با توجه به ضرورتی که در مساله فوق احساس میشد، جمهوری اسلامی به سمت و سوی بومیسازی و اسلامیسازی رفته است. مقصود از «بومیسازی» در اینجا عبارت است از انطباق علوم مربوط به دنیای متجدد با شرایط خاص ایران اسلامی. مفروضات بومیسازی چند نکته است: اینکه علم منتزع و بریده شده از شرایط خاص اجتماعی و فرهنگی ممکن یا نافع نیست؛ و اینکه امکان تطبیق دانش با شرایط خاص وجود دارد. البته همه سخن در شیوه بومیسازی و ابعاد آن است. ولی آیا علوم تجربی هم بومی میشوند؟ علوم انسانی چگونه و در چه ابعادی (در پیشفرضها، در روش یا در غایات) ممکن است تغییر کند؟ در ایران اسلامی، اسلامیسازی شکل خاص بومیسازی تلقی میشود. اسلامیسازی که در زبان انگلیسی از آن به Islamization و در زبان عربی از آن به «اسلمه العلوم» تعبیر میشود، نهضت علمی بود که در دهه 1980 بالاخص در ایران، مالزی و در بین برخی مسلمانان آمریکا رواج گرفت و سعی داشت علوم غیراسلامی را به شکلی اسلامی سازد. اسلامیسازی مبتنی بر قرائتی حداکثری از دین است؛ به این معنا که هر آنچه در دانش امروزین یافت میشود در دین نیز از آن سخن به میان آمده بنابراین، میتواند اسلامی شود. قرائت حداکثری در دین دارای مراتب (و مقول به تشکیک) است. پس برخی تنها معتقد به اسلامیسازی علوم انسانیاند؛ در حالی که برخی دیگر از اسلامی کردن تمامی علوم، حتی علوم پایه همانند شیمی و فیزیک، سخن میگویند. با وجود وارد شدن دروس اسلامی در دانشگاهها (در قالب دروس عمومی و حتی دروس تخصصی)، هنوز این ابهام وجود دارد که در چه حوزهای و چگونه علوم و دانشها میتوانند اسلامی شوند.
مساله دیگر، آشفتگی روش و مفاهیم در علوم انسانی، به خصوص در ایران است. جامعه علمی ما در بعد روششناسی و روش تحقیق رنج میبرد. ابهامات موجود در فلسفه علم و روشهای علوم انسانی و علوم اجتماعی باعث نوعی آشفتگی در شاخههای علوم شده است. این آشفتگی وقتی به کشورهای جهان سوم (و در اینجا کشورهای اسلامی و به خصوص ایران) میرسد، به «بحران روششناسی» تبدیل میشود. شناخت روشها در هر علمی امری بایسته به نظر میرسد. برخی دانشمندان تمایز علوم را به روش دانستهاند. به اعتقاد ایشان، تمایز علوم به موضوع یا غایت آنها نیست. به هر حال، روش در هر علم و مکتب و نظریهای نقش کلیدی دارد. حتی میتوان گفت بحث روش در مکاتب فلسفی و مکاتب فلسفه علم نیز محور دیگر مباحث میباشد. اولا هر علم یا اندیشهای خواه ناخواه، چه به آن تصریح شود یا نشود، روشی دارد و ثانیا هر روشی از محدودیتها و کارآمدیهایی برخوردار است. اگر روشهای علوم انسانی از روشهای علوم تجربی متمایز باشند، باز این معضل وجود دارد که روشهای علوم انسانی و روشهای علوم اجتماعی ناپالوده و تا اندازهای متداخل و مبهم هستند.
تفکر سیاسی در ایران زمین، به شکل خاص دچار آفات روششناسانه شده است. به تعبیری میتوان این آسیبها را به چند دسته تقسیم کرد: اصل تخیلی بودن تفکر، اصل سلیقهای بودن تفکر، اصل ضعف در دستیابی به اجماع نظر، اصل ضعف در برخورد با ابهام، اصل ضعف در توجه به زمان، اصل ضعف در مواجهه فکری و اصل ضعف در انتخاب میان کنترل اندیشه و مدیریت اندیشه.
مقصود از «آشفتگی» در اینجا درهمآمیختن مفاهیم تا آن حد است که درک معانی را در بسیاری مواضع مشکل میکند. یکی از مسایلی که باعث نوعی ابهام در واژگان (علوم سیاسی) میشود، عدم توجه به پیشینه تاریخی آنهاست. برخی مفاهیم و اصطلاحات در مقاطع مختلف تاریخی دچار تفسیرها و تعبیرهای متفاوت و متنوعی شدهاند. شاید بتوان گفت مهمترین منشا بحران مفاهیم علوم انسانی در ایران معاصر رویارویی سنت با تجدد بوده است. سنت و تجدد از دو جنس هستند و از دو دستگاه مفهومی متمایز برخوردارند. برخی از علل آشفتگی مفاهیم علوم انسانی در ایران عبارتند از: فقر منابع اصلی، معضل ترجمه، کارکرد ناقص مراجع ذیصلاح و معضلی به نام « جعل اصطلاح». وقتی منابع به زبان فارسی یافت نشود، به ناچار مجامع علمی به سمت ترجمه روی میآورند. بخشی از مشکلات ترجمه واژگان زبان مبدأ به زبان مقصد، از محدودیتهای زبان ناشی میشود. اگر در زبان مقصد تعدد واژگان در حد کافی موجود نباشد، چه بسا چند واژه مختلف زبان مبدأ در مقابل یک واژه زبان مقصد قرار گیرند. به شکل مشخص فرهنگستان زبان و ادب فارسی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در کاربرد صحیح واژگان در جامعه ما مسوولیت مستقیم دارند. اگر نخبگان جامعه ما توسط دو نهاد فوق گرد هم آیند و فرهنگها و دانشنامههای معتبری در راستای جلوگیری از آشفتگی مفاهیم در علوم مختلف تنظیم کنند، امید آن میرود که محافل دانشگاهی و علمی کشور به آنها اقتدا کنند و جامعه علمی ما را از وضع کنونی برهانند.
مساله دیگر این است که کارگزاران فرهنگی و علوم انسانی باید به این سوال پاسخ دهند که اولویت با سیاست است یا فرهنگ یا اقتصاد. بر اساس نظریه پسامدرن لاکلائو و موف، اولویت با سیاست است، نه با فرهنگ و اقتصاد. به بیان دیگر تاثیری که سیاست بر دیگر حوزهها دارد به مراتب بیشتر از تاثیری است که حوزههای دیگر بر آن دارند. در ایران، اما، سیاسی شدن به معنای دیگری نیز وجود دارد: همه چیز بیش از حد سیاسی شده است. علوم انسانی و فرهنگ و اقتصاد هم سیاسی شدهاند و با مسایل جناحی گره خوردهاند. آنچه به مساله فوق شدت میبخشد، عدم وجود راهبرد جامع برای علوم انسانی است. هر نظام باید دارای برنامه بلندمدت راهبردی باشد. به نظر میرسد در سند چشمانداز 20 ساله، جایگاه علوم انسانی چندان مشخص نیست؛ و بنابراین نمیدانیم در برنامه میانمدت و کوتاهمدت باید به چه اهداف مشخصی دست یابیم. داشتن برنامه برای علوم انسانی ضرورتا به معنای هدایت دولتی و حکومتی دانش نیست.
توسعه ناکافی نهادهای مدنی علمی مساله دیگر علوم انسانی در کشور ما تلقی میشود. نهادهای مدنی واسط دولت و مردم هستند و چون در اعمال قدرت دولت بر مردم به مثابه فیلتر عمل میکنند؛ در تلطیف کردن قدرت نقشی بسزا دارند. بنابراین، هرچه نهادهای مدنی توسعه بیشتری پیدا کنند، آن جامعه باثباتتر ارزیابی میشود. علوم انسانی نیازمند نهادهای مدنی خاص خود است. هرچند نهادهای مدنی، طبق تعریف، مشروعیت خود را از دولت اخذ نمیکنند، اما انتظار میرود دولتها نیز به نوبه خود مانعی در سر راه توسعه این نهادها ایجاد نکنند. رشد انجمنهای علمی در سراسر کشور در سالهای اخیر را باید به فال نیک گرفت و به استقبال کارآمدی هرچه بیشتر آنها در زمینههای مختلف رفت. از نظر اجرایی در ایران اسلامی، ابهام وحدت دو نهاد حوزه و دانشگاه بر معضلات فوق افزوده است. توسعه علوم انسانی در کشور ما به وحدت دو نهاد حوزه و دانشگاه گره خورده است و چون تاکنون تعریفی مشخص از «وحدت» حوزه و دانشگاه به دست داده نشده (و یا لااقل تعریفی اجماعی و مشخص توسط مسوولان مربوطه اتخاذ نشده)، توسعه علوم انسانی نیز در هالهای از ابهام فرو رفته است. به درستی معلوم نیست که هر یک از این دو نهاد چه وظیفهای بر عهده دارند و چگونه در تعامل با هم باید علوم انسانی را با توجه به آموزههای دینی توسعه دهند. علوم انسانی در این زمان، بیش از هر زمان دیگر نیاز به «تولید» دارد. اما حوزه و دانشگاه برای چه کسانی مینویسند؟ علم تا وقتی که زبان عالمان به خودشان محدود شود، فراگیر نمیشود و آثار اجتماعی نخواهد داشت. برعکس اگر دانش وقتی به سطح مردم عادی میرسد باز قابل فهم باشد از حد مسایل نظری خارج میشود و به مرحله عمل میرسد. معروف است که در ایران حدود دو هزار نفر برای هم مینویسند و تنها خود خواننده آثار خویشند؛ البته اگر آثار یکدیگر را بخوانند! زیاد شدن فاصله نخبگان با توده مردم خطر عوامگرایی و حاکمیت پوپولیسم را به همراه دارد.
مساله اجرایی دیگر، ارتباط ناقص مراکز علوم انسانی با دستگاههای اجرایی است. بین پیشرفته بودن یک کشور و درجه همکاری اندیشمندان علوم انسانی با دولت ارتباط مستقیم وجود دارد. بدون علت نیست که نطقهای روسای جمهور کشورهای پیشرفته توسط چند صد اندیشمند علوم انسانی و علوم اجتماعی کنترل میشود. در حالی که انتظار میرود فارغالتحصیلان علوم سیاسی در دستگاه دیپلماسی و نهادهای مربوطه مشغول به کار شوند، رشته بسیاری از شاغلان اینگونه دستگاهها با نوع کاری که انجام میدهند همخوان نیست. پذیرش دانشجو در رشتههای مختلف بر اساس نیاز یا بر اساس بهکارگیری فارغالتحصیلان در نهادهای مربوطه انجام نمیشود. در جهان سوم و در کشور ما، علوم انسانی به مسایل سیاسی پیوند خورد و بیش از آنکه درصدد انباشت دانش و همگرایی در راستای منافع ملی و یاری دادن به دولتمردان باشد، به مباحث سیاسی پرداخت. مساله مهم آن است که این پردازش در بین دیگر ایدئولوژیها، رنگ ایدئولوژیک به خود گرفت و از تحلیل واقعگرایانه دور افتاد.
گفتمان حاکم بر ایران اسلامی را میتوان گفتمان «اسلام سیاسی» نامید. اسلام سیاسی را میتوان به ضرورت تشکیل حکومت بر اساس شریعت تعریف کرد. این ایدئولوژی سیاسی با قرائتی سیاسی از اسلام ایجاد حکومت اسلامی را در صدر خواستههای خود قرار داده است. این خواسته در دهه 20 شمسی در ایران و تقریبا در همین زمان در برخی دیگر از کشورهای اسلامی مطرح شد. اسلام سیاسی در ایران در چالشی سخت و طولانی ایدئولوژیهای رقیب را پشت سر گذاشت؛ و با به زیر کشیدن سلطنت پهلوی، قدرت و حکومت را در اختیار گرفت. در هر گفتمان از جمله در گفتمان اسلام سیاسی، دانش با قدرت مویرگی و شبکهای عجین است؛ بنابراین، ارتباطی بیش از تعامل دارد. گفتمانها حقایق خاص خود را تولید و فاعل شناسا (سوژه) را مقهور ساختار میکنند. علوم انسانی در ایران بدون توجه به اسلام سیاسی قابل فهم و تحلیل نیست. این گفتمان در پیوند با دانش خاصی تولید شده؛ و دانش خاص خود را بازتولید میکند. با توجه به این مقدمه، میتوان به مهمترین مسایل علوم انسانی در ایران پرداخت.
مساله اول که به گفتمان اسلام سیاسی نیز مربوط میشود، مبحث بومیسازی است. هرچند علم به بشریت تعلق دارد و مرز و بوم نمیشناسد، اما دانشی که در تمدن غربی به وجود آمد رنگ و بوی فرهنگ خاص خود و گاه شائبه استعماری را دارد. البته بحث فناوری (همانند مباحث مهندسی و اتمی) استثناست. انقلاب ایران که در تقابل با تجدد غربی شکل گرفت و میشل فوکو را به این اشتباه انداخت که وجوه مشترکی با پسامدرنیسم دارد، در واقع به سنتهای ماقبل مدرن رجوع کرد. اندیشمندان زیادی بر ضرورت ایجاد همنهاد بین سنت و تجدد تاکید کردهاند، هرچند کمتر به نتایج روشنی در این باب اشاره کردهاند. مفروض ایشان این نکته مهم و زیربنایی است که نه یکسره میتوان از سنت و دین دست شست و نه میتوان نسبت به دستاوردهای دانش جدید بیتوجه بود. دانشگاهها در رشتههای مختلف علوم پایه، مهندسی، پزشکی و علوم انسانی تا اندازه زیادی وامدار تمدن غرب هستند. پس اگر بناست دانشگاه و این رشتهها را داشته باشیم، نمیتوانیم بین خود و دنیای متجدد دیواری بکشیم تا از خطرات احتمالی آن مصون بمانیم. یکی از علل عدم وجود دانشگاههای ایران در چند صد دانشگاه برتر دنیا، میتواند ارتباط ناقص با دنیای بیرون و نداشتن پژوهشهای استاندارد (و یا منعکس نشدن آنها در سطح جهانی) باشد. فاصله گرفتن از تجدد، تکیه بر سنتهای پیشین، احساس استغنا از آن و قایل شدن به مرز بین خود و دیگری سبب شده اختلاف یا عدم اشتراک زبانی با دنیای متجدد روزبهروز بیشتر شود.
با توجه به ضرورتی که در مساله فوق احساس میشد، جمهوری اسلامی به سمت و سوی بومیسازی و اسلامیسازی رفته است. مقصود از «بومیسازی» در اینجا عبارت است از انطباق علوم مربوط به دنیای متجدد با شرایط خاص ایران اسلامی. مفروضات بومیسازی چند نکته است: اینکه علم منتزع و بریده شده از شرایط خاص اجتماعی و فرهنگی ممکن یا نافع نیست؛ و اینکه امکان تطبیق دانش با شرایط خاص وجود دارد. البته همه سخن در شیوه بومیسازی و ابعاد آن است. ولی آیا علوم تجربی هم بومی میشوند؟ علوم انسانی چگونه و در چه ابعادی (در پیشفرضها، در روش یا در غایات) ممکن است تغییر کند؟ در ایران اسلامی، اسلامیسازی شکل خاص بومیسازی تلقی میشود. اسلامیسازی که در زبان انگلیسی از آن به Islamization و در زبان عربی از آن به «اسلمه العلوم» تعبیر میشود، نهضت علمی بود که در دهه 1980 بالاخص در ایران، مالزی و در بین برخی مسلمانان آمریکا رواج گرفت و سعی داشت علوم غیراسلامی را به شکلی اسلامی سازد. اسلامیسازی مبتنی بر قرائتی حداکثری از دین است؛ به این معنا که هر آنچه در دانش امروزین یافت میشود در دین نیز از آن سخن به میان آمده بنابراین، میتواند اسلامی شود. قرائت حداکثری در دین دارای مراتب (و مقول به تشکیک) است. پس برخی تنها معتقد به اسلامیسازی علوم انسانیاند؛ در حالی که برخی دیگر از اسلامی کردن تمامی علوم، حتی علوم پایه همانند شیمی و فیزیک، سخن میگویند. با وجود وارد شدن دروس اسلامی در دانشگاهها (در قالب دروس عمومی و حتی دروس تخصصی)، هنوز این ابهام وجود دارد که در چه حوزهای و چگونه علوم و دانشها میتوانند اسلامی شوند.
مساله دیگر، آشفتگی روش و مفاهیم در علوم انسانی، به خصوص در ایران است. جامعه علمی ما در بعد روششناسی و روش تحقیق رنج میبرد. ابهامات موجود در فلسفه علم و روشهای علوم انسانی و علوم اجتماعی باعث نوعی آشفتگی در شاخههای علوم شده است. این آشفتگی وقتی به کشورهای جهان سوم (و در اینجا کشورهای اسلامی و به خصوص ایران) میرسد، به «بحران روششناسی» تبدیل میشود. شناخت روشها در هر علمی امری بایسته به نظر میرسد. برخی دانشمندان تمایز علوم را به روش دانستهاند. به اعتقاد ایشان، تمایز علوم به موضوع یا غایت آنها نیست. به هر حال، روش در هر علم و مکتب و نظریهای نقش کلیدی دارد. حتی میتوان گفت بحث روش در مکاتب فلسفی و مکاتب فلسفه علم نیز محور دیگر مباحث میباشد. اولا هر علم یا اندیشهای خواه ناخواه، چه به آن تصریح شود یا نشود، روشی دارد و ثانیا هر روشی از محدودیتها و کارآمدیهایی برخوردار است. اگر روشهای علوم انسانی از روشهای علوم تجربی متمایز باشند، باز این معضل وجود دارد که روشهای علوم انسانی و روشهای علوم اجتماعی ناپالوده و تا اندازهای متداخل و مبهم هستند.
تفکر سیاسی در ایران زمین، به شکل خاص دچار آفات روششناسانه شده است. به تعبیری میتوان این آسیبها را به چند دسته تقسیم کرد: اصل تخیلی بودن تفکر، اصل سلیقهای بودن تفکر، اصل ضعف در دستیابی به اجماع نظر، اصل ضعف در برخورد با ابهام، اصل ضعف در توجه به زمان، اصل ضعف در مواجهه فکری و اصل ضعف در انتخاب میان کنترل اندیشه و مدیریت اندیشه.
مقصود از «آشفتگی» در اینجا درهمآمیختن مفاهیم تا آن حد است که درک معانی را در بسیاری مواضع مشکل میکند. یکی از مسایلی که باعث نوعی ابهام در واژگان (علوم سیاسی) میشود، عدم توجه به پیشینه تاریخی آنهاست. برخی مفاهیم و اصطلاحات در مقاطع مختلف تاریخی دچار تفسیرها و تعبیرهای متفاوت و متنوعی شدهاند. شاید بتوان گفت مهمترین منشا بحران مفاهیم علوم انسانی در ایران معاصر رویارویی سنت با تجدد بوده است. سنت و تجدد از دو جنس هستند و از دو دستگاه مفهومی متمایز برخوردارند. برخی از علل آشفتگی مفاهیم علوم انسانی در ایران عبارتند از: فقر منابع اصلی، معضل ترجمه، کارکرد ناقص مراجع ذیصلاح و معضلی به نام « جعل اصطلاح». وقتی منابع به زبان فارسی یافت نشود، به ناچار مجامع علمی به سمت ترجمه روی میآورند. بخشی از مشکلات ترجمه واژگان زبان مبدأ به زبان مقصد، از محدودیتهای زبان ناشی میشود. اگر در زبان مقصد تعدد واژگان در حد کافی موجود نباشد، چه بسا چند واژه مختلف زبان مبدأ در مقابل یک واژه زبان مقصد قرار گیرند. به شکل مشخص فرهنگستان زبان و ادب فارسی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در کاربرد صحیح واژگان در جامعه ما مسوولیت مستقیم دارند. اگر نخبگان جامعه ما توسط دو نهاد فوق گرد هم آیند و فرهنگها و دانشنامههای معتبری در راستای جلوگیری از آشفتگی مفاهیم در علوم مختلف تنظیم کنند، امید آن میرود که محافل دانشگاهی و علمی کشور به آنها اقتدا کنند و جامعه علمی ما را از وضع کنونی برهانند.
مساله دیگر این است که کارگزاران فرهنگی و علوم انسانی باید به این سوال پاسخ دهند که اولویت با سیاست است یا فرهنگ یا اقتصاد. بر اساس نظریه پسامدرن لاکلائو و موف، اولویت با سیاست است، نه با فرهنگ و اقتصاد. به بیان دیگر تاثیری که سیاست بر دیگر حوزهها دارد به مراتب بیشتر از تاثیری است که حوزههای دیگر بر آن دارند. در ایران، اما، سیاسی شدن به معنای دیگری نیز وجود دارد: همه چیز بیش از حد سیاسی شده است. علوم انسانی و فرهنگ و اقتصاد هم سیاسی شدهاند و با مسایل جناحی گره خوردهاند. آنچه به مساله فوق شدت میبخشد، عدم وجود راهبرد جامع برای علوم انسانی است. هر نظام باید دارای برنامه بلندمدت راهبردی باشد. به نظر میرسد در سند چشمانداز 20 ساله، جایگاه علوم انسانی چندان مشخص نیست؛ و بنابراین نمیدانیم در برنامه میانمدت و کوتاهمدت باید به چه اهداف مشخصی دست یابیم. داشتن برنامه برای علوم انسانی ضرورتا به معنای هدایت دولتی و حکومتی دانش نیست.
توسعه ناکافی نهادهای مدنی علمی مساله دیگر علوم انسانی در کشور ما تلقی میشود. نهادهای مدنی واسط دولت و مردم هستند و چون در اعمال قدرت دولت بر مردم به مثابه فیلتر عمل میکنند؛ در تلطیف کردن قدرت نقشی بسزا دارند. بنابراین، هرچه نهادهای مدنی توسعه بیشتری پیدا کنند، آن جامعه باثباتتر ارزیابی میشود. علوم انسانی نیازمند نهادهای مدنی خاص خود است. هرچند نهادهای مدنی، طبق تعریف، مشروعیت خود را از دولت اخذ نمیکنند، اما انتظار میرود دولتها نیز به نوبه خود مانعی در سر راه توسعه این نهادها ایجاد نکنند. رشد انجمنهای علمی در سراسر کشور در سالهای اخیر را باید به فال نیک گرفت و به استقبال کارآمدی هرچه بیشتر آنها در زمینههای مختلف رفت. از نظر اجرایی در ایران اسلامی، ابهام وحدت دو نهاد حوزه و دانشگاه بر معضلات فوق افزوده است. توسعه علوم انسانی در کشور ما به وحدت دو نهاد حوزه و دانشگاه گره خورده است و چون تاکنون تعریفی مشخص از «وحدت» حوزه و دانشگاه به دست داده نشده (و یا لااقل تعریفی اجماعی و مشخص توسط مسوولان مربوطه اتخاذ نشده)، توسعه علوم انسانی نیز در هالهای از ابهام فرو رفته است. به درستی معلوم نیست که هر یک از این دو نهاد چه وظیفهای بر عهده دارند و چگونه در تعامل با هم باید علوم انسانی را با توجه به آموزههای دینی توسعه دهند. علوم انسانی در این زمان، بیش از هر زمان دیگر نیاز به «تولید» دارد. اما حوزه و دانشگاه برای چه کسانی مینویسند؟ علم تا وقتی که زبان عالمان به خودشان محدود شود، فراگیر نمیشود و آثار اجتماعی نخواهد داشت. برعکس اگر دانش وقتی به سطح مردم عادی میرسد باز قابل فهم باشد از حد مسایل نظری خارج میشود و به مرحله عمل میرسد. معروف است که در ایران حدود دو هزار نفر برای هم مینویسند و تنها خود خواننده آثار خویشند؛ البته اگر آثار یکدیگر را بخوانند! زیاد شدن فاصله نخبگان با توده مردم خطر عوامگرایی و حاکمیت پوپولیسم را به همراه دارد.
مساله اجرایی دیگر، ارتباط ناقص مراکز علوم انسانی با دستگاههای اجرایی است. بین پیشرفته بودن یک کشور و درجه همکاری اندیشمندان علوم انسانی با دولت ارتباط مستقیم وجود دارد. بدون علت نیست که نطقهای روسای جمهور کشورهای پیشرفته توسط چند صد اندیشمند علوم انسانی و علوم اجتماعی کنترل میشود. در حالی که انتظار میرود فارغالتحصیلان علوم سیاسی در دستگاه دیپلماسی و نهادهای مربوطه مشغول به کار شوند، رشته بسیاری از شاغلان اینگونه دستگاهها با نوع کاری که انجام میدهند همخوان نیست. پذیرش دانشجو در رشتههای مختلف بر اساس نیاز یا بر اساس بهکارگیری فارغالتحصیلان در نهادهای مربوطه انجام نمیشود. در جهان سوم و در کشور ما، علوم انسانی به مسایل سیاسی پیوند خورد و بیش از آنکه درصدد انباشت دانش و همگرایی در راستای منافع ملی و یاری دادن به دولتمردان باشد، به مباحث سیاسی پرداخت. مساله مهم آن است که این پردازش در بین دیگر ایدئولوژیها، رنگ ایدئولوژیک به خود گرفت و از تحلیل واقعگرایانه دور افتاد.
قبل از هر چیز، ذکر این نکته لازم است که بررسی معضلات علوم انسانی در ایران به معنای نادیده انگاشتن کارهای انجام شده و وجود نقاط مثبت در این زمینه نیست. هیچ دولت و نهادی از دستاوردهای علوم انسانی بینیاز نیست؛ اما ممکن است این توهم به وجود آید که بدون تکیه زدن بر دستاوردهای علوم انسانی و تخصص متخصصان این حوزه میتوان نتیجه گرفت. در حالی که مهمترین عنصر تمدنساز علوم انسانی است، گاه دولتها به دلیل درگیر شدن در مسایل روزمره یا به دلایل دیگر از نقش این علوم غفلت کرده و به مسایل معیشتی و زودگذر ایشان عطف نظر میکنند. در ایران، برخلاف کشورهای جهان اول، علوم انسانی دانشی دست دوم تلقی میشود. تصمیمهای کلان به شکلی بوده که مهندسی و پزشکی را در صدر و علوم انسانی را در ذیل نشانده است. تا حد زیادی این مساله به میزان درآمد در این رشتهها بستگی دارد. این مساله به دارالفنون برمیگردد که دانشجویان با استعداد را نخست در پزشکی و بعد مهندسی پذیرش میکردند؛ و در رتبه آخر، به علوم انسانی توجه میشد. از طرف دیگر، به آموزش بهایی بیش از پژوهش داده میشود. علوم انسانی - برخلاف علوم تجربی - به خودی خود معیارهای نامشخصی دارد.
هرچند بسیاری از تعاریف، روشها و سنجشها در این حوزه با ابهام روبهرو هستند، اما این امر مانع از این نمیشود که در حد مقدور آنها را تحدید کرد.
گفتمان حاکم بر ایران اسلامی را میتوان گفتمان «اسلام سیاسی» نامید. اسلام سیاسی را میتوان به ضرورت تشکیل حکومت بر اساس شریعت تعریف کرد. این ایدئولوژی سیاسی با قرائتی سیاسی از اسلام ایجاد حکومت اسلامی را در صدر خواستههای خود قرار داده است. این خواسته در دهه 20 شمسی در ایران و تقریبا در همین زمان در برخی دیگر از کشورهای اسلامی مطرح شد. اسلام سیاسی در ایران در چالشی سخت و طولانی ایدئولوژیهای رقیب را پشت سر گذاشت؛ و با به زیر کشیدن سلطنت پهلوی، قدرت و حکومت را در اختیار گرفت. در هر گفتمان از جمله در گفتمان اسلام سیاسی، دانش با قدرت مویرگی و شبکهای عجین است؛ بنابراین، ارتباطی بیش از تعامل دارد. گفتمانها حقایق خاص خود را تولید و فاعل شناسا (سوژه) را مقهور ساختار میکنند. علوم انسانی در ایران بدون توجه به اسلام سیاسی قابل فهم و تحلیل نیست. این گفتمان در پیوند با دانش خاصی تولید شده؛ و دانش خاص خود را بازتولید میکند. با توجه به این مقدمه، میتوان به مهمترین مسایل علوم انسانی در ایران پرداخت.
مساله اول که به گفتمان اسلام سیاسی نیز مربوط میشود، مبحث بومیسازی است. هرچند علم به بشریت تعلق دارد و مرز و بوم نمیشناسد، اما دانشی که در تمدن غربی به وجود آمد رنگ و بوی فرهنگ خاص خود و گاه شائبه استعماری را دارد. البته بحث فناوری (همانند مباحث مهندسی و اتمی) استثناست. انقلاب ایران که در تقابل با تجدد غربی شکل گرفت و میشل فوکو را به این اشتباه انداخت که وجوه مشترکی با پسامدرنیسم دارد، در واقع به سنتهای ماقبل مدرن رجوع کرد. اندیشمندان زیادی بر ضرورت ایجاد همنهاد بین سنت و تجدد تاکید کردهاند، هرچند کمتر به نتایج روشنی در این باب اشاره کردهاند. مفروض ایشان این نکته مهم و زیربنایی است که نه یکسره میتوان از سنت و دین دست شست و نه میتوان نسبت به دستاوردهای دانش جدید بیتوجه بود. دانشگاهها در رشتههای مختلف علوم پایه، مهندسی، پزشکی و علوم انسانی تا اندازه زیادی وامدار تمدن غرب هستند. پس اگر بناست دانشگاه و این رشتهها را داشته باشیم، نمیتوانیم بین خود و دنیای متجدد دیواری بکشیم تا از خطرات احتمالی آن مصون بمانیم. یکی از علل عدم وجود دانشگاههای ایران در چند صد دانشگاه برتر دنیا، میتواند ارتباط ناقص با دنیای بیرون و نداشتن پژوهشهای استاندارد (و یا منعکس نشدن آنها در سطح جهانی) باشد. فاصله گرفتن از تجدد، تکیه بر سنتهای پیشین، احساس استغنا از آن و قایل شدن به مرز بین خود و دیگری سبب شده اختلاف یا عدم اشتراک زبانی با دنیای متجدد روزبهروز بیشتر شود.
با توجه به ضرورتی که در مساله فوق احساس میشد، جمهوری اسلامی به سمت و سوی بومیسازی و اسلامیسازی رفته است. مقصود از «بومیسازی» در اینجا عبارت است از انطباق علوم مربوط به دنیای متجدد با شرایط خاص ایران اسلامی. مفروضات بومیسازی چند نکته است: اینکه علم منتزع و بریده شده از شرایط خاص اجتماعی و فرهنگی ممکن یا نافع نیست؛ و اینکه امکان تطبیق دانش با شرایط خاص وجود دارد. البته همه سخن در شیوه بومیسازی و ابعاد آن است. ولی آیا علوم تجربی هم بومی میشوند؟ علوم انسانی چگونه و در چه ابعادی (در پیشفرضها، در روش یا در غایات) ممکن است تغییر کند؟ در ایران اسلامی، اسلامیسازی شکل خاص بومیسازی تلقی میشود. اسلامیسازی که در زبان انگلیسی از آن به Islamization و در زبان عربی از آن به «اسلمه العلوم» تعبیر میشود، نهضت علمی بود که در دهه 1980 بالاخص در ایران، مالزی و در بین برخی مسلمانان آمریکا رواج گرفت و سعی داشت علوم غیراسلامی را به شکلی اسلامی سازد. اسلامیسازی مبتنی بر قرائتی حداکثری از دین است؛ به این معنا که هر آنچه در دانش امروزین یافت میشود در دین نیز از آن سخن به میان آمده بنابراین، میتواند اسلامی شود. قرائت حداکثری در دین دارای مراتب (و مقول به تشکیک) است. پس برخی تنها معتقد به اسلامیسازی علوم انسانیاند؛ در حالی که برخی دیگر از اسلامی کردن تمامی علوم، حتی علوم پایه همانند شیمی و فیزیک، سخن میگویند. با وجود وارد شدن دروس اسلامی در دانشگاهها (در قالب دروس عمومی و حتی دروس تخصصی)، هنوز این ابهام وجود دارد که در چه حوزهای و چگونه علوم و دانشها میتوانند اسلامی شوند.
مساله دیگر، آشفتگی روش و مفاهیم در علوم انسانی، به خصوص در ایران است. جامعه علمی ما در بعد روششناسی و روش تحقیق رنج میبرد. ابهامات موجود در فلسفه علم و روشهای علوم انسانی و علوم اجتماعی باعث نوعی آشفتگی در شاخههای علوم شده است. این آشفتگی وقتی به کشورهای جهان سوم (و در اینجا کشورهای اسلامی و به خصوص ایران) میرسد، به «بحران روششناسی» تبدیل میشود. شناخت روشها در هر علمی امری بایسته به نظر میرسد. برخی دانشمندان تمایز علوم را به روش دانستهاند. به اعتقاد ایشان، تمایز علوم به موضوع یا غایت آنها نیست. به هر حال، روش در هر علم و مکتب و نظریهای نقش کلیدی دارد. حتی میتوان گفت بحث روش در مکاتب فلسفی و مکاتب فلسفه علم نیز محور دیگر مباحث میباشد. اولا هر علم یا اندیشهای خواه ناخواه، چه به آن تصریح شود یا نشود، روشی دارد و ثانیا هر روشی از محدودیتها و کارآمدیهایی برخوردار است. اگر روشهای علوم انسانی از روشهای علوم تجربی متمایز باشند، باز این معضل وجود دارد که روشهای علوم انسانی و روشهای علوم اجتماعی ناپالوده و تا اندازهای متداخل و مبهم هستند.
تفکر سیاسی در ایران زمین، به شکل خاص دچار آفات روششناسانه شده است. به تعبیری میتوان این آسیبها را به چند دسته تقسیم کرد: اصل تخیلی بودن تفکر، اصل سلیقهای بودن تفکر، اصل ضعف در دستیابی به اجماع نظر، اصل ضعف در برخورد با ابهام، اصل ضعف در توجه به زمان، اصل ضعف در مواجهه فکری و اصل ضعف در انتخاب میان کنترل اندیشه و مدیریت اندیشه.
مقصود از «آشفتگی» در اینجا درهمآمیختن مفاهیم تا آن حد است که درک معانی را در بسیاری مواضع مشکل میکند. یکی از مسایلی که باعث نوعی ابهام در واژگان (علوم سیاسی) میشود، عدم توجه به پیشینه تاریخی آنهاست. برخی مفاهیم و اصطلاحات در مقاطع مختلف تاریخی دچار تفسیرها و تعبیرهای متفاوت و متنوعی شدهاند. شاید بتوان گفت مهمترین منشا بحران مفاهیم علوم انسانی در ایران معاصر رویارویی سنت با تجدد بوده است. سنت و تجدد از دو جنس هستند و از دو دستگاه مفهومی متمایز برخوردارند. برخی از علل آشفتگی مفاهیم علوم انسانی در ایران عبارتند از: فقر منابع اصلی، معضل ترجمه، کارکرد ناقص مراجع ذیصلاح و معضلی به نام « جعل اصطلاح». وقتی منابع به زبان فارسی یافت نشود، به ناچار مجامع علمی به سمت ترجمه روی میآورند. بخشی از مشکلات ترجمه واژگان زبان مبدأ به زبان مقصد، از محدودیتهای زبان ناشی میشود. اگر در زبان مقصد تعدد واژگان در حد کافی موجود نباشد، چه بسا چند واژه مختلف زبان مبدأ در مقابل یک واژه زبان مقصد قرار گیرند. به شکل مشخص فرهنگستان زبان و ادب فارسی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در کاربرد صحیح واژگان در جامعه ما مسوولیت مستقیم دارند. اگر نخبگان جامعه ما توسط دو نهاد فوق گرد هم آیند و فرهنگها و دانشنامههای معتبری در راستای جلوگیری از آشفتگی مفاهیم در علوم مختلف تنظیم کنند، امید آن میرود که محافل دانشگاهی و علمی کشور به آنها اقتدا کنند و جامعه علمی ما را از وضع کنونی برهانند.
مساله دیگر این است که کارگزاران فرهنگی و علوم انسانی باید به این سوال پاسخ دهند که اولویت با سیاست است یا فرهنگ یا اقتصاد. بر اساس نظریه پسامدرن لاکلائو و موف، اولویت با سیاست است، نه با فرهنگ و اقتصاد. به بیان دیگر تاثیری که سیاست بر دیگر حوزهها دارد به مراتب بیشتر از تاثیری است که حوزههای دیگر بر آن دارند. در ایران، اما، سیاسی شدن به معنای دیگری نیز وجود دارد: همه چیز بیش از حد سیاسی شده است. علوم انسانی و فرهنگ و اقتصاد هم سیاسی شدهاند و با مسایل جناحی گره خوردهاند. آنچه به مساله فوق شدت میبخشد، عدم وجود راهبرد جامع برای علوم انسانی است. هر نظام باید دارای برنامه بلندمدت راهبردی باشد. به نظر میرسد در سند چشمانداز 20 ساله، جایگاه علوم انسانی چندان مشخص نیست؛ و بنابراین نمیدانیم در برنامه میانمدت و کوتاهمدت باید به چه اهداف مشخصی دست یابیم. داشتن برنامه برای علوم انسانی ضرورتا به معنای هدایت دولتی و حکومتی دانش نیست.
توسعه ناکافی نهادهای مدنی علمی مساله دیگر علوم انسانی در کشور ما تلقی میشود. نهادهای مدنی واسط دولت و مردم هستند و چون در اعمال قدرت دولت بر مردم به مثابه فیلتر عمل میکنند؛ در تلطیف کردن قدرت نقشی بسزا دارند. بنابراین، هرچه نهادهای مدنی توسعه بیشتری پیدا کنند، آن جامعه باثباتتر ارزیابی میشود. علوم انسانی نیازمند نهادهای مدنی خاص خود است. هرچند نهادهای مدنی، طبق تعریف، مشروعیت خود را از دولت اخذ نمیکنند، اما انتظار میرود دولتها نیز به نوبه خود مانعی در سر راه توسعه این نهادها ایجاد نکنند. رشد انجمنهای علمی در سراسر کشور در سالهای اخیر را باید به فال نیک گرفت و به استقبال کارآمدی هرچه بیشتر آنها در زمینههای مختلف رفت. از نظر اجرایی در ایران اسلامی، ابهام وحدت دو نهاد حوزه و دانشگاه بر معضلات فوق افزوده است. توسعه علوم انسانی در کشور ما به وحدت دو نهاد حوزه و دانشگاه گره خورده است و چون تاکنون تعریفی مشخص از «وحدت» حوزه و دانشگاه به دست داده نشده (و یا لااقل تعریفی اجماعی و مشخص توسط مسوولان مربوطه اتخاذ نشده)، توسعه علوم انسانی نیز در هالهای از ابهام فرو رفته است. به درستی معلوم نیست که هر یک از این دو نهاد چه وظیفهای بر عهده دارند و چگونه در تعامل با هم باید علوم انسانی را با توجه به آموزههای دینی توسعه دهند. علوم انسانی در این زمان، بیش از هر زمان دیگر نیاز به «تولید» دارد. اما حوزه و دانشگاه برای چه کسانی مینویسند؟ علم تا وقتی که زبان عالمان به خودشان محدود شود، فراگیر نمیشود و آثار اجتماعی نخواهد داشت. برعکس اگر دانش وقتی به سطح مردم عادی میرسد باز قابل فهم باشد از حد مسایل نظری خارج میشود و به مرحله عمل میرسد. معروف است که در ایران حدود دو هزار نفر برای هم مینویسند و تنها خود خواننده آثار خویشند؛ البته اگر آثار یکدیگر را بخوانند! زیاد شدن فاصله نخبگان با توده مردم خطر عوامگرایی و حاکمیت پوپولیسم را به همراه دارد.
مساله اجرایی دیگر، ارتباط ناقص مراکز علوم انسانی با دستگاههای اجرایی است. بین پیشرفته بودن یک کشور و درجه همکاری اندیشمندان علوم انسانی با دولت ارتباط مستقیم وجود دارد. بدون علت نیست که نطقهای روسای جمهور کشورهای پیشرفته توسط چند صد اندیشمند علوم انسانی و علوم اجتماعی کنترل میشود. در حالی که انتظار میرود فارغالتحصیلان علوم سیاسی در دستگاه دیپلماسی و نهادهای مربوطه مشغول به کار شوند، رشته بسیاری از شاغلان اینگونه دستگاهها با نوع کاری که انجام میدهند همخوان نیست. پذیرش دانشجو در رشتههای مختلف بر اساس نیاز یا بر اساس بهکارگیری فارغالتحصیلان در نهادهای مربوطه انجام نمیشود. در جهان سوم و در کشور ما، علوم انسانی به مسایل سیاسی پیوند خورد و بیش از آنکه درصدد انباشت دانش و همگرایی در راستای منافع ملی و یاری دادن به دولتمردان باشد، به مباحث سیاسی پرداخت. مساله مهم آن است که این پردازش در بین دیگر ایدئولوژیها، رنگ ایدئولوژیک به خود گرفت و از تحلیل واقعگرایانه دور افتاد.
گفتمان حاکم بر ایران اسلامی را میتوان گفتمان «اسلام سیاسی» نامید. اسلام سیاسی را میتوان به ضرورت تشکیل حکومت بر اساس شریعت تعریف کرد. این ایدئولوژی سیاسی با قرائتی سیاسی از اسلام ایجاد حکومت اسلامی را در صدر خواستههای خود قرار داده است. این خواسته در دهه 20 شمسی در ایران و تقریبا در همین زمان در برخی دیگر از کشورهای اسلامی مطرح شد. اسلام سیاسی در ایران در چالشی سخت و طولانی ایدئولوژیهای رقیب را پشت سر گذاشت؛ و با به زیر کشیدن سلطنت پهلوی، قدرت و حکومت را در اختیار گرفت. در هر گفتمان از جمله در گفتمان اسلام سیاسی، دانش با قدرت مویرگی و شبکهای عجین است؛ بنابراین، ارتباطی بیش از تعامل دارد. گفتمانها حقایق خاص خود را تولید و فاعل شناسا (سوژه) را مقهور ساختار میکنند. علوم انسانی در ایران بدون توجه به اسلام سیاسی قابل فهم و تحلیل نیست. این گفتمان در پیوند با دانش خاصی تولید شده؛ و دانش خاص خود را بازتولید میکند. با توجه به این مقدمه، میتوان به مهمترین مسایل علوم انسانی در ایران پرداخت.
مساله اول که به گفتمان اسلام سیاسی نیز مربوط میشود، مبحث بومیسازی است. هرچند علم به بشریت تعلق دارد و مرز و بوم نمیشناسد، اما دانشی که در تمدن غربی به وجود آمد رنگ و بوی فرهنگ خاص خود و گاه شائبه استعماری را دارد. البته بحث فناوری (همانند مباحث مهندسی و اتمی) استثناست. انقلاب ایران که در تقابل با تجدد غربی شکل گرفت و میشل فوکو را به این اشتباه انداخت که وجوه مشترکی با پسامدرنیسم دارد، در واقع به سنتهای ماقبل مدرن رجوع کرد. اندیشمندان زیادی بر ضرورت ایجاد همنهاد بین سنت و تجدد تاکید کردهاند، هرچند کمتر به نتایج روشنی در این باب اشاره کردهاند. مفروض ایشان این نکته مهم و زیربنایی است که نه یکسره میتوان از سنت و دین دست شست و نه میتوان نسبت به دستاوردهای دانش جدید بیتوجه بود. دانشگاهها در رشتههای مختلف علوم پایه، مهندسی، پزشکی و علوم انسانی تا اندازه زیادی وامدار تمدن غرب هستند. پس اگر بناست دانشگاه و این رشتهها را داشته باشیم، نمیتوانیم بین خود و دنیای متجدد دیواری بکشیم تا از خطرات احتمالی آن مصون بمانیم. یکی از علل عدم وجود دانشگاههای ایران در چند صد دانشگاه برتر دنیا، میتواند ارتباط ناقص با دنیای بیرون و نداشتن پژوهشهای استاندارد (و یا منعکس نشدن آنها در سطح جهانی) باشد. فاصله گرفتن از تجدد، تکیه بر سنتهای پیشین، احساس استغنا از آن و قایل شدن به مرز بین خود و دیگری سبب شده اختلاف یا عدم اشتراک زبانی با دنیای متجدد روزبهروز بیشتر شود.
با توجه به ضرورتی که در مساله فوق احساس میشد، جمهوری اسلامی به سمت و سوی بومیسازی و اسلامیسازی رفته است. مقصود از «بومیسازی» در اینجا عبارت است از انطباق علوم مربوط به دنیای متجدد با شرایط خاص ایران اسلامی. مفروضات بومیسازی چند نکته است: اینکه علم منتزع و بریده شده از شرایط خاص اجتماعی و فرهنگی ممکن یا نافع نیست؛ و اینکه امکان تطبیق دانش با شرایط خاص وجود دارد. البته همه سخن در شیوه بومیسازی و ابعاد آن است. ولی آیا علوم تجربی هم بومی میشوند؟ علوم انسانی چگونه و در چه ابعادی (در پیشفرضها، در روش یا در غایات) ممکن است تغییر کند؟ در ایران اسلامی، اسلامیسازی شکل خاص بومیسازی تلقی میشود. اسلامیسازی که در زبان انگلیسی از آن به Islamization و در زبان عربی از آن به «اسلمه العلوم» تعبیر میشود، نهضت علمی بود که در دهه 1980 بالاخص در ایران، مالزی و در بین برخی مسلمانان آمریکا رواج گرفت و سعی داشت علوم غیراسلامی را به شکلی اسلامی سازد. اسلامیسازی مبتنی بر قرائتی حداکثری از دین است؛ به این معنا که هر آنچه در دانش امروزین یافت میشود در دین نیز از آن سخن به میان آمده بنابراین، میتواند اسلامی شود. قرائت حداکثری در دین دارای مراتب (و مقول به تشکیک) است. پس برخی تنها معتقد به اسلامیسازی علوم انسانیاند؛ در حالی که برخی دیگر از اسلامی کردن تمامی علوم، حتی علوم پایه همانند شیمی و فیزیک، سخن میگویند. با وجود وارد شدن دروس اسلامی در دانشگاهها (در قالب دروس عمومی و حتی دروس تخصصی)، هنوز این ابهام وجود دارد که در چه حوزهای و چگونه علوم و دانشها میتوانند اسلامی شوند.
مساله دیگر، آشفتگی روش و مفاهیم در علوم انسانی، به خصوص در ایران است. جامعه علمی ما در بعد روششناسی و روش تحقیق رنج میبرد. ابهامات موجود در فلسفه علم و روشهای علوم انسانی و علوم اجتماعی باعث نوعی آشفتگی در شاخههای علوم شده است. این آشفتگی وقتی به کشورهای جهان سوم (و در اینجا کشورهای اسلامی و به خصوص ایران) میرسد، به «بحران روششناسی» تبدیل میشود. شناخت روشها در هر علمی امری بایسته به نظر میرسد. برخی دانشمندان تمایز علوم را به روش دانستهاند. به اعتقاد ایشان، تمایز علوم به موضوع یا غایت آنها نیست. به هر حال، روش در هر علم و مکتب و نظریهای نقش کلیدی دارد. حتی میتوان گفت بحث روش در مکاتب فلسفی و مکاتب فلسفه علم نیز محور دیگر مباحث میباشد. اولا هر علم یا اندیشهای خواه ناخواه، چه به آن تصریح شود یا نشود، روشی دارد و ثانیا هر روشی از محدودیتها و کارآمدیهایی برخوردار است. اگر روشهای علوم انسانی از روشهای علوم تجربی متمایز باشند، باز این معضل وجود دارد که روشهای علوم انسانی و روشهای علوم اجتماعی ناپالوده و تا اندازهای متداخل و مبهم هستند.
تفکر سیاسی در ایران زمین، به شکل خاص دچار آفات روششناسانه شده است. به تعبیری میتوان این آسیبها را به چند دسته تقسیم کرد: اصل تخیلی بودن تفکر، اصل سلیقهای بودن تفکر، اصل ضعف در دستیابی به اجماع نظر، اصل ضعف در برخورد با ابهام، اصل ضعف در توجه به زمان، اصل ضعف در مواجهه فکری و اصل ضعف در انتخاب میان کنترل اندیشه و مدیریت اندیشه.
مقصود از «آشفتگی» در اینجا درهمآمیختن مفاهیم تا آن حد است که درک معانی را در بسیاری مواضع مشکل میکند. یکی از مسایلی که باعث نوعی ابهام در واژگان (علوم سیاسی) میشود، عدم توجه به پیشینه تاریخی آنهاست. برخی مفاهیم و اصطلاحات در مقاطع مختلف تاریخی دچار تفسیرها و تعبیرهای متفاوت و متنوعی شدهاند. شاید بتوان گفت مهمترین منشا بحران مفاهیم علوم انسانی در ایران معاصر رویارویی سنت با تجدد بوده است. سنت و تجدد از دو جنس هستند و از دو دستگاه مفهومی متمایز برخوردارند. برخی از علل آشفتگی مفاهیم علوم انسانی در ایران عبارتند از: فقر منابع اصلی، معضل ترجمه، کارکرد ناقص مراجع ذیصلاح و معضلی به نام « جعل اصطلاح». وقتی منابع به زبان فارسی یافت نشود، به ناچار مجامع علمی به سمت ترجمه روی میآورند. بخشی از مشکلات ترجمه واژگان زبان مبدأ به زبان مقصد، از محدودیتهای زبان ناشی میشود. اگر در زبان مقصد تعدد واژگان در حد کافی موجود نباشد، چه بسا چند واژه مختلف زبان مبدأ در مقابل یک واژه زبان مقصد قرار گیرند. به شکل مشخص فرهنگستان زبان و ادب فارسی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در کاربرد صحیح واژگان در جامعه ما مسوولیت مستقیم دارند. اگر نخبگان جامعه ما توسط دو نهاد فوق گرد هم آیند و فرهنگها و دانشنامههای معتبری در راستای جلوگیری از آشفتگی مفاهیم در علوم مختلف تنظیم کنند، امید آن میرود که محافل دانشگاهی و علمی کشور به آنها اقتدا کنند و جامعه علمی ما را از وضع کنونی برهانند.
مساله دیگر این است که کارگزاران فرهنگی و علوم انسانی باید به این سوال پاسخ دهند که اولویت با سیاست است یا فرهنگ یا اقتصاد. بر اساس نظریه پسامدرن لاکلائو و موف، اولویت با سیاست است، نه با فرهنگ و اقتصاد. به بیان دیگر تاثیری که سیاست بر دیگر حوزهها دارد به مراتب بیشتر از تاثیری است که حوزههای دیگر بر آن دارند. در ایران، اما، سیاسی شدن به معنای دیگری نیز وجود دارد: همه چیز بیش از حد سیاسی شده است. علوم انسانی و فرهنگ و اقتصاد هم سیاسی شدهاند و با مسایل جناحی گره خوردهاند. آنچه به مساله فوق شدت میبخشد، عدم وجود راهبرد جامع برای علوم انسانی است. هر نظام باید دارای برنامه بلندمدت راهبردی باشد. به نظر میرسد در سند چشمانداز 20 ساله، جایگاه علوم انسانی چندان مشخص نیست؛ و بنابراین نمیدانیم در برنامه میانمدت و کوتاهمدت باید به چه اهداف مشخصی دست یابیم. داشتن برنامه برای علوم انسانی ضرورتا به معنای هدایت دولتی و حکومتی دانش نیست.
توسعه ناکافی نهادهای مدنی علمی مساله دیگر علوم انسانی در کشور ما تلقی میشود. نهادهای مدنی واسط دولت و مردم هستند و چون در اعمال قدرت دولت بر مردم به مثابه فیلتر عمل میکنند؛ در تلطیف کردن قدرت نقشی بسزا دارند. بنابراین، هرچه نهادهای مدنی توسعه بیشتری پیدا کنند، آن جامعه باثباتتر ارزیابی میشود. علوم انسانی نیازمند نهادهای مدنی خاص خود است. هرچند نهادهای مدنی، طبق تعریف، مشروعیت خود را از دولت اخذ نمیکنند، اما انتظار میرود دولتها نیز به نوبه خود مانعی در سر راه توسعه این نهادها ایجاد نکنند. رشد انجمنهای علمی در سراسر کشور در سالهای اخیر را باید به فال نیک گرفت و به استقبال کارآمدی هرچه بیشتر آنها در زمینههای مختلف رفت. از نظر اجرایی در ایران اسلامی، ابهام وحدت دو نهاد حوزه و دانشگاه بر معضلات فوق افزوده است. توسعه علوم انسانی در کشور ما به وحدت دو نهاد حوزه و دانشگاه گره خورده است و چون تاکنون تعریفی مشخص از «وحدت» حوزه و دانشگاه به دست داده نشده (و یا لااقل تعریفی اجماعی و مشخص توسط مسوولان مربوطه اتخاذ نشده)، توسعه علوم انسانی نیز در هالهای از ابهام فرو رفته است. به درستی معلوم نیست که هر یک از این دو نهاد چه وظیفهای بر عهده دارند و چگونه در تعامل با هم باید علوم انسانی را با توجه به آموزههای دینی توسعه دهند. علوم انسانی در این زمان، بیش از هر زمان دیگر نیاز به «تولید» دارد. اما حوزه و دانشگاه برای چه کسانی مینویسند؟ علم تا وقتی که زبان عالمان به خودشان محدود شود، فراگیر نمیشود و آثار اجتماعی نخواهد داشت. برعکس اگر دانش وقتی به سطح مردم عادی میرسد باز قابل فهم باشد از حد مسایل نظری خارج میشود و به مرحله عمل میرسد. معروف است که در ایران حدود دو هزار نفر برای هم مینویسند و تنها خود خواننده آثار خویشند؛ البته اگر آثار یکدیگر را بخوانند! زیاد شدن فاصله نخبگان با توده مردم خطر عوامگرایی و حاکمیت پوپولیسم را به همراه دارد.
مساله اجرایی دیگر، ارتباط ناقص مراکز علوم انسانی با دستگاههای اجرایی است. بین پیشرفته بودن یک کشور و درجه همکاری اندیشمندان علوم انسانی با دولت ارتباط مستقیم وجود دارد. بدون علت نیست که نطقهای روسای جمهور کشورهای پیشرفته توسط چند صد اندیشمند علوم انسانی و علوم اجتماعی کنترل میشود. در حالی که انتظار میرود فارغالتحصیلان علوم سیاسی در دستگاه دیپلماسی و نهادهای مربوطه مشغول به کار شوند، رشته بسیاری از شاغلان اینگونه دستگاهها با نوع کاری که انجام میدهند همخوان نیست. پذیرش دانشجو در رشتههای مختلف بر اساس نیاز یا بر اساس بهکارگیری فارغالتحصیلان در نهادهای مربوطه انجام نمیشود. در جهان سوم و در کشور ما، علوم انسانی به مسایل سیاسی پیوند خورد و بیش از آنکه درصدد انباشت دانش و همگرایی در راستای منافع ملی و یاری دادن به دولتمردان باشد، به مباحث سیاسی پرداخت. مساله مهم آن است که این پردازش در بین دیگر ایدئولوژیها، رنگ ایدئولوژیک به خود گرفت و از تحلیل واقعگرایانه دور افتاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.