|

رمزگشایی از کتاب مقدس DNA

خوانش 10هزار فرمان انسان‌ساز

عرفان خسروی

امروز تقریبا 10 سال از پایان خوانش ژنوم انسان می‌گذرد؛ طرحی بزرگ و در زمان خود بسیار پرسروصدا برای رونویسی محتوای سه میلیارد حرفی کروموزوم‌های انسانی، حتی بی‌آنکه بتوانیم معنی درست این محتوای طولانی را درک کنیم. این نخستین قدم ما برای رمزگشایی از کتابی مقدس بود که تمام رازهای وجود انسان را در بر دارد. اما همین نخستین قدم هم تصور ما را از محتوا و سرشت این متن بسیار باستانی، دگرگون کرد. پیش از آن تصور می‌کردیم در دل الواح ۴۶گانه‌ای که آنها را کروموزوم نام نهاده‌ایم، یکصدهزار جمله کوتاه و بلند نوشته شده که بی‌تحریف، دستور ساختن انسان را در دل خود گنجانده‌اند. اما پس از آنکه توانستیم نخستین رونوشت گلی از سنگ روزتای DNA خود را فراهم کنیم، فهمیدیم رمزگشایی از این الفبای چهار حرفی دشوارتر از چیزی است که می‌پنداشتیم، زیرا در دل این نوشته دراز، خبری از آن همه جمله سرراست و روشنی که انتظار می‌کشیدیم، نیست. در عوض بیابانی از نوشته‌های ظاهرا بی‌معنی دیدیم که جز هرچند فرسخ، صفحه‌ای اطلاعات معنی‌دار در آن پیدا نمی‌شود: تعداد ژن‌ها کمتر از چیزی بود که در گمان زیست‌شناسان باشد و همین ژن‌ها نیز در میان توالی‌هایی بی‌معنا پراکنده بودند. 10 سال پیش، دانشمندان یکه خوردند، وقتی که فهمیدند 5/98 درصد ژنوم انسان، پوچ است. فرض دانشمندان در آن زمان اینچنین بود که این قسمت‌ها، حاصل فرآیند فرگشت هستند و درگذشته فرگشتی ما نقشی فعال داشته‌اند، اما به مرور خاموش‌شده‌اند یا عملکرد آنها با ژن‌های جدیدتر جایگزین شده یا رونوشت‌هایی بی‌فایده از توالی‌های فعال‌ هستند که هیچ‌گاه نیازی به آنها پیدا نمی‌شود، بنابراین تاثیری در سرنوشت انسان ندارند و جهش‌ها نیز بی‌دریغ این توالی‌ها را تغییر داده‌اند، بی‌آنکه گزندی به فرد حامل جهش‌ها برسد و درنتیجه دست انتخاب طبیعی، این توالی‌های اکنون سراسر بی‌معنی را هرگز حذف و تصحیح نکرده است.
ENCODE، گام نخست از طرح دایره‌المعارف انسان
طرح ابتدایی ENCODE تنها برای معنی‌کردن یک درصد از ژنوم انسان بود؛ ژنومی که جز حیرت هنوز معنی دیگری برای ما در بر ندارد. تقریبا پاییز سال ۲۰۰۳ موسسه ملی تحقیقات ژنوم انسانی ایالات متحده (NHGRI)، این طرح را آغاز کرد. هدف این طرح، یافتن توالی‌های معنی‌دار در ژنوم انسان است. پیش از آغاز این طرح و پس از پایان طرح خوانش ژنوم انسان، دریافته بودیم تنها 5/1 درصد از توالی ژنوم انسان، رمزکننده دستور ساخت پروتئین‌هاست و تصور می‌کردیم بقیه ژنوم صحرایی برهوت از اطلاعات هرز و بی‌معنی است که تاثیری در روند عملکرد بدن ندارند. بنابراین با بودجه‌ای ۱۲میلیون‌دلاری، روی ۳۰ میلیون جفت حرف از ژنوم انسان آزمایش‌هایی در سطح امکانات همان سال‌ها آغاز شد. نیمی از این توالی‌ها را از قسمت‌هایی انتخاب کردند که پیش از آن عملکرد آنها به عنوان توالی رمزکننده پروتئین شناخته شده بود و نیم دیگر، به صورت بختانه از میان توالی‌هایی که اغلب بی‌معنا پنداشته می‌شدند، برگزیده شد. آزمایش‌ها هم شامل انجام دستکاری‌هایی روی توالی‌ها بودند تا نقش و تاثیر آنها مشخص شود. در ژوئن ۲۰۰۷، نتیجه این بررسی‌ها مشخص و برای دسترسی عموم منتشر شد.
گام دوم، کشف گنج‌ در بیابان بی‌انتها
در همان سال ۲۰۰۷، NHGRI بیش از 80 میلیون دلار به عنوان پشتیبانی مالی برای ادامه این طرح اختصاص داد. نتایجی که در ادامه این طرح به دست آمد، نشان داد تصور پیشین ما از محتوای ژنوم انسان تا چه اندازه خام‌دستانه بوده است. طبق این نتایج، نه 5/1 درصد، بلکه دست‌کم ۷۵ درصد از توالی ژنوم انسان در عملکرد بدن موثر است؛ اینها قسمت‌هایی هستند که یا حاوی دستور ساخت پروتئین‌ها هستند، یا حاوی دستور ساخت مولکول‌های حیاتی دیگر مثل RNA که نهایتا در سازوکار و تنظیم ساخت همان پروتئین‌ها دخالت دارند. به علاوه، شبکه فوق‌العاده پیچیده‌ای از نواحی تنظیمی در ساختمان ژنوم شناسایی شد که در تعامل با یکدیگر، فعالیت‌ ژن‌ها را روشن، خاموش، تشدید یا کند می‌کنند؛ حلقه‌های خودبازدارنده تشکیل می‌دهند یا در برخی موارد عملکرد همدیگر را تقویت می‌کنند. همین‌طور محل‌های کوچک ولی بسیار فراوانی از توالی ژنوم انسان مشخص شدند که محل اتصال پروتئین‌های تنظیمی هستند. گرچه اندازه هرکدام از این نواحی بسیار کوچک‌تر از یک ژن است، اما مجموع طول این توالی‌ها دو برابر توالی‌های کدکننده پروتئین‌هاست. تعداد فراوان این توالی‌ها از پیچیدگی بسیار بسیار زیاد عملکرد ژنوم انسان حکایت دارد. برخلاف آنچه که در یکی، دو دهه پیش در کتاب‌های درسی درباره ژن‌ها نوشته شده بود، یک ژن مسوول ساختن یک پروتئین نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از توالی‌های ریز و درشت، در شرایط مختلف و در عملکردهای تنظیمی مختلف می‌توانند تعداد زیادی پروتئین‌های مختلف با نتایج عملکردی متفاوت بسازند. برای مثال چندین ناحیه رمزکننده پروتئین، در طرح‌های تنظیمی مختلف، می‌توانند توالی‌های پروتئینی بسازند که مثل جورچین با ترکیب‌های مختلفی روی هم سوار شوند و هر کدام وظیفه‌ای کاملا متفاوت و مجزا بپذیرد. اینکه از هر توالی چه میزان پروتئین‌سازی انجام شود، کدام توالی‌ها روشن شوند و کدام پروتئین‌سازی نکنند، ترتیب و ترکیب توالی‌های پروتئینی برای ترکیب نهایی با یکدیگر چطور باشد و نهایتا چه زمانی ژن‌های فعال، فعالیت خود را پایان دهند، وابسته به عملکرد قسمت‌های متعدد دیگری از توالی DNA است که در گذشته تصور می‌شد قسمت‌های بی‌معنی و ناکارآمد هستند.
نقش‌های با مقیاس یک به یک
بیابانی که 10 سال پیش در ذهن دانشمندان منشاء سوال‌های فراوان بود، اکنون به صفحه شطرنجی بی‌نهایت وسیع، پوشیده از مهره‌های بی‌شمار تبدیل شده است که همزمان مشغول اندرکنش با یکدیگر هستند و قوانین بازی نیز در هر حرکت، تحت‌تاثیر حرکت مهره‌های دیگر عوض می‌شود. پاییز امسال، نتایج ابتدایی آزمایش‌هایی که برای شناخت این دنیای پیچیده مولکولی انجام گرفته بود، منتشر شد. ۳۲ گروه پژوهشی از سراسر جهان، شامل بیش از ۴۴۰ دانشمند، با تمرکز بر ۲۴ شیوه استاندارد برای آزمایش توالی‌های DNA این پروژه را به انجام می‌رسانند. آنها RNAهایی که از روی نواحی مختلف DNA ساخته می‌شوند، جدا و تعیین توالی می‌کنند؛ نواحی اتصال به DNA برای حدود ۱۲۰ عامل رونویسی را شناسایی می‌کنند؛ نواحی‌ای از ژنوم را که با عامل شیمیایی متیل پوشیده شده (اصطلاحا نواحی متیله‌شده) شناسایی می‌کنند (نواحی متیله، نواحی مربوط به ژن‌هایی هستند که خاموش‌شده‌اند و قرار نیست فعال شوند)؛ الگوهای تغییرات شیمیایی پروتئین‌های هیستون را (پروتئین‌های مسوول فشرده‌کردن DNA در مواقعی که نیازی به آن نیست) شناسایی می‌کنند و تغییرات موضعی کوچکی که روی DNA دست‌کم ۱۴۷ نوع سلول مختلف بدن پیدا می‌شود (و باعث تفاوت عملکرد آنها می‌شود) پیدا می‌کنند. تمام این کارها در قالب ۱۶۴۸ آزمایشی انجام شد که نتایج آنها در ۳۰ مقاله به صورت همزمان و هم‌راستا با یکدیگر در مجلات Nature، Genome Biology و Genome Research منتشر شد. با وجود جهش بزرگی که در این داده‌ها وجود دارد، هنوز نقش و عملکرد ۶۰ درصد از نواحی DNA که مسوول ساخت پروتئین نیستند، شناخته نشده است. این قسمت‌های ناشناخته البته تنها یک معنی به ذهن ما متبادر می‌کنند: ما هنوز در آغاز راه هستیم. با این حال، به نظر می‌رسد، جمله‌های کتاب مقدس DNA، اگر درست فهمیده شوند، واقعا معجزه‌آفرین باشند. نقش‌هایی که از مجموع این داده‌ها به دست آمده، پیش‌ران‌ها و تقویت‌کننده‌های بسیاری را شامل می‌شود که بسیاری از آنها با بیماری‌های ژنتیک مرتبط هستند. برای مثال بسیاری بیماری‌های خودایمنی (که دستگاه ایمنی بدن به سلول‌های خود بدن حمله می‌کند) بر اثر نقصان در این نواحی تنظیمی به وجود می‌آیند و شناسایی عملکرد این نواحی، کمک می‌کند تا بتوانیم این بیماری‌ها را با ژن‌درمانی شفا دهیم.
بازگشایی رمز نهایی در آینده‌ای نه چندان دور
وقتی بتوانیم عملکرد دقیق تمام نواحی ژنوم انسان را بشناسیم، چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم؟ خب! تقریبا هرکاری. هر چه باشد، این کتاب باستانی، مثل آن کتابخانه تخیلی بابِل که بورخس وصفش می‌کند، بی‌نهایت و سرشار از متون بی‌معنا نیست؛ بلکه مانند سنگ روزتایی بسیار بزرگ است که معنی هر جمله‌اش را باید با توجه به خطوط قبل و بعد شناسایی کنیم. گرچه دشوار، اما دست‌یافتنی است. شاید بزرگ‌ترین دستاورد علمی بشر همین موضوع باشد. راز مرگ و زندگی، زندگی جاویدان، درمان تک‌تک بیماری‌ها، تغییر شرایط زیستی بشر، آماده‌شدن بشر برای سفر به دنیاهای دیگر و هزاران فکر جنون‌آمیز دیگر، در سایه شناخت کامل DNA انسان است. زمانی، نه چندان دور، نتایجی که امسال نخستین مجموعه از آن منتشر شد، کامل خواهد شد و اگر ما آن روز باشیم، بی‌شک شاهد جهش نهایی بشر در حل بزرگ‌ترین معمای دیرینه زندگی خواهیم بود: زندگی جاویدان!
امروز تقریبا 10 سال از پایان خوانش ژنوم انسان می‌گذرد؛ طرحی بزرگ و در زمان خود بسیار پرسروصدا برای رونویسی محتوای سه میلیارد حرفی کروموزوم‌های انسانی، حتی بی‌آنکه بتوانیم معنی درست این محتوای طولانی را درک کنیم. این نخستین قدم ما برای رمزگشایی از کتابی مقدس بود که تمام رازهای وجود انسان را در بر دارد. اما همین نخستین قدم هم تصور ما را از محتوا و سرشت این متن بسیار باستانی، دگرگون کرد. پیش از آن تصور می‌کردیم در دل الواح ۴۶گانه‌ای که آنها را کروموزوم نام نهاده‌ایم، یکصدهزار جمله کوتاه و بلند نوشته شده که بی‌تحریف، دستور ساختن انسان را در دل خود گنجانده‌اند. اما پس از آنکه توانستیم نخستین رونوشت گلی از سنگ روزتای DNA خود را فراهم کنیم، فهمیدیم رمزگشایی از این الفبای چهار حرفی دشوارتر از چیزی است که می‌پنداشتیم، زیرا در دل این نوشته دراز، خبری از آن همه جمله سرراست و روشنی که انتظار می‌کشیدیم، نیست. در عوض بیابانی از نوشته‌های ظاهرا بی‌معنی دیدیم که جز هرچند فرسخ، صفحه‌ای اطلاعات معنی‌دار در آن پیدا نمی‌شود: تعداد ژن‌ها کمتر از چیزی بود که در گمان زیست‌شناسان باشد و همین ژن‌ها نیز در میان توالی‌هایی بی‌معنا پراکنده بودند. 10 سال پیش، دانشمندان یکه خوردند، وقتی که فهمیدند 5/98 درصد ژنوم انسان، پوچ است. فرض دانشمندان در آن زمان اینچنین بود که این قسمت‌ها، حاصل فرآیند فرگشت هستند و درگذشته فرگشتی ما نقشی فعال داشته‌اند، اما به مرور خاموش‌شده‌اند یا عملکرد آنها با ژن‌های جدیدتر جایگزین شده یا رونوشت‌هایی بی‌فایده از توالی‌های فعال‌ هستند که هیچ‌گاه نیازی به آنها پیدا نمی‌شود، بنابراین تاثیری در سرنوشت انسان ندارند و جهش‌ها نیز بی‌دریغ این توالی‌ها را تغییر داده‌اند، بی‌آنکه گزندی به فرد حامل جهش‌ها برسد و درنتیجه دست انتخاب طبیعی، این توالی‌های اکنون سراسر بی‌معنی را هرگز حذف و تصحیح نکرده است.
ENCODE، گام نخست از طرح دایره‌المعارف انسان
طرح ابتدایی ENCODE تنها برای معنی‌کردن یک درصد از ژنوم انسان بود؛ ژنومی که جز حیرت هنوز معنی دیگری برای ما در بر ندارد. تقریبا پاییز سال ۲۰۰۳ موسسه ملی تحقیقات ژنوم انسانی ایالات متحده (NHGRI)، این طرح را آغاز کرد. هدف این طرح، یافتن توالی‌های معنی‌دار در ژنوم انسان است. پیش از آغاز این طرح و پس از پایان طرح خوانش ژنوم انسان، دریافته بودیم تنها 5/1 درصد از توالی ژنوم انسان، رمزکننده دستور ساخت پروتئین‌هاست و تصور می‌کردیم بقیه ژنوم صحرایی برهوت از اطلاعات هرز و بی‌معنی است که تاثیری در روند عملکرد بدن ندارند. بنابراین با بودجه‌ای ۱۲میلیون‌دلاری، روی ۳۰ میلیون جفت حرف از ژنوم انسان آزمایش‌هایی در سطح امکانات همان سال‌ها آغاز شد. نیمی از این توالی‌ها را از قسمت‌هایی انتخاب کردند که پیش از آن عملکرد آنها به عنوان توالی رمزکننده پروتئین شناخته شده بود و نیم دیگر، به صورت بختانه از میان توالی‌هایی که اغلب بی‌معنا پنداشته می‌شدند، برگزیده شد. آزمایش‌ها هم شامل انجام دستکاری‌هایی روی توالی‌ها بودند تا نقش و تاثیر آنها مشخص شود. در ژوئن ۲۰۰۷، نتیجه این بررسی‌ها مشخص و برای دسترسی عموم منتشر شد.
گام دوم، کشف گنج‌ در بیابان بی‌انتها
در همان سال ۲۰۰۷، NHGRI بیش از 80 میلیون دلار به عنوان پشتیبانی مالی برای ادامه این طرح اختصاص داد. نتایجی که در ادامه این طرح به دست آمد، نشان داد تصور پیشین ما از محتوای ژنوم انسان تا چه اندازه خام‌دستانه بوده است. طبق این نتایج، نه 5/1 درصد، بلکه دست‌کم ۷۵ درصد از توالی ژنوم انسان در عملکرد بدن موثر است؛ اینها قسمت‌هایی هستند که یا حاوی دستور ساخت پروتئین‌ها هستند، یا حاوی دستور ساخت مولکول‌های حیاتی دیگر مثل RNA که نهایتا در سازوکار و تنظیم ساخت همان پروتئین‌ها دخالت دارند. به علاوه، شبکه فوق‌العاده پیچیده‌ای از نواحی تنظیمی در ساختمان ژنوم شناسایی شد که در تعامل با یکدیگر، فعالیت‌ ژن‌ها را روشن، خاموش، تشدید یا کند می‌کنند؛ حلقه‌های خودبازدارنده تشکیل می‌دهند یا در برخی موارد عملکرد همدیگر را تقویت می‌کنند. همین‌طور محل‌های کوچک ولی بسیار فراوانی از توالی ژنوم انسان مشخص شدند که محل اتصال پروتئین‌های تنظیمی هستند. گرچه اندازه هرکدام از این نواحی بسیار کوچک‌تر از یک ژن است، اما مجموع طول این توالی‌ها دو برابر توالی‌های کدکننده پروتئین‌هاست. تعداد فراوان این توالی‌ها از پیچیدگی بسیار بسیار زیاد عملکرد ژنوم انسان حکایت دارد. برخلاف آنچه که در یکی، دو دهه پیش در کتاب‌های درسی درباره ژن‌ها نوشته شده بود، یک ژن مسوول ساختن یک پروتئین نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از توالی‌های ریز و درشت، در شرایط مختلف و در عملکردهای تنظیمی مختلف می‌توانند تعداد زیادی پروتئین‌های مختلف با نتایج عملکردی متفاوت بسازند. برای مثال چندین ناحیه رمزکننده پروتئین، در طرح‌های تنظیمی مختلف، می‌توانند توالی‌های پروتئینی بسازند که مثل جورچین با ترکیب‌های مختلفی روی هم سوار شوند و هر کدام وظیفه‌ای کاملا متفاوت و مجزا بپذیرد. اینکه از هر توالی چه میزان پروتئین‌سازی انجام شود، کدام توالی‌ها روشن شوند و کدام پروتئین‌سازی نکنند، ترتیب و ترکیب توالی‌های پروتئینی برای ترکیب نهایی با یکدیگر چطور باشد و نهایتا چه زمانی ژن‌های فعال، فعالیت خود را پایان دهند، وابسته به عملکرد قسمت‌های متعدد دیگری از توالی DNA است که در گذشته تصور می‌شد قسمت‌های بی‌معنی و ناکارآمد هستند.
نقش‌های با مقیاس یک به یک
بیابانی که 10 سال پیش در ذهن دانشمندان منشاء سوال‌های فراوان بود، اکنون به صفحه شطرنجی بی‌نهایت وسیع، پوشیده از مهره‌های بی‌شمار تبدیل شده است که همزمان مشغول اندرکنش با یکدیگر هستند و قوانین بازی نیز در هر حرکت، تحت‌تاثیر حرکت مهره‌های دیگر عوض می‌شود. پاییز امسال، نتایج ابتدایی آزمایش‌هایی که برای شناخت این دنیای پیچیده مولکولی انجام گرفته بود، منتشر شد. ۳۲ گروه پژوهشی از سراسر جهان، شامل بیش از ۴۴۰ دانشمند، با تمرکز بر ۲۴ شیوه استاندارد برای آزمایش توالی‌های DNA این پروژه را به انجام می‌رسانند. آنها RNAهایی که از روی نواحی مختلف DNA ساخته می‌شوند، جدا و تعیین توالی می‌کنند؛ نواحی اتصال به DNA برای حدود ۱۲۰ عامل رونویسی را شناسایی می‌کنند؛ نواحی‌ای از ژنوم را که با عامل شیمیایی متیل پوشیده شده (اصطلاحا نواحی متیله‌شده) شناسایی می‌کنند (نواحی متیله، نواحی مربوط به ژن‌هایی هستند که خاموش‌شده‌اند و قرار نیست فعال شوند)؛ الگوهای تغییرات شیمیایی پروتئین‌های هیستون را (پروتئین‌های مسوول فشرده‌کردن DNA در مواقعی که نیازی به آن نیست) شناسایی می‌کنند و تغییرات موضعی کوچکی که روی DNA دست‌کم ۱۴۷ نوع سلول مختلف بدن پیدا می‌شود (و باعث تفاوت عملکرد آنها می‌شود) پیدا می‌کنند. تمام این کارها در قالب ۱۶۴۸ آزمایشی انجام شد که نتایج آنها در ۳۰ مقاله به صورت همزمان و هم‌راستا با یکدیگر در مجلات Nature، Genome Biology و Genome Research منتشر شد. با وجود جهش بزرگی که در این داده‌ها وجود دارد، هنوز نقش و عملکرد ۶۰ درصد از نواحی DNA که مسوول ساخت پروتئین نیستند، شناخته نشده است. این قسمت‌های ناشناخته البته تنها یک معنی به ذهن ما متبادر می‌کنند: ما هنوز در آغاز راه هستیم. با این حال، به نظر می‌رسد، جمله‌های کتاب مقدس DNA، اگر درست فهمیده شوند، واقعا معجزه‌آفرین باشند. نقش‌هایی که از مجموع این داده‌ها به دست آمده، پیش‌ران‌ها و تقویت‌کننده‌های بسیاری را شامل می‌شود که بسیاری از آنها با بیماری‌های ژنتیک مرتبط هستند. برای مثال بسیاری بیماری‌های خودایمنی (که دستگاه ایمنی بدن به سلول‌های خود بدن حمله می‌کند) بر اثر نقصان در این نواحی تنظیمی به وجود می‌آیند و شناسایی عملکرد این نواحی، کمک می‌کند تا بتوانیم این بیماری‌ها را با ژن‌درمانی شفا دهیم.
بازگشایی رمز نهایی در آینده‌ای نه چندان دور
وقتی بتوانیم عملکرد دقیق تمام نواحی ژنوم انسان را بشناسیم، چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم؟ خب! تقریبا هرکاری. هر چه باشد، این کتاب باستانی، مثل آن کتابخانه تخیلی بابِل که بورخس وصفش می‌کند، بی‌نهایت و سرشار از متون بی‌معنا نیست؛ بلکه مانند سنگ روزتایی بسیار بزرگ است که معنی هر جمله‌اش را باید با توجه به خطوط قبل و بعد شناسایی کنیم. گرچه دشوار، اما دست‌یافتنی است. شاید بزرگ‌ترین دستاورد علمی بشر همین موضوع باشد. راز مرگ و زندگی، زندگی جاویدان، درمان تک‌تک بیماری‌ها، تغییر شرایط زیستی بشر، آماده‌شدن بشر برای سفر به دنیاهای دیگر و هزاران فکر جنون‌آمیز دیگر، در سایه شناخت کامل DNA انسان است. زمانی، نه چندان دور، نتایجی که امسال نخستین مجموعه از آن منتشر شد، کامل خواهد شد و اگر ما آن روز باشیم، بی‌شک شاهد جهش نهایی بشر در حل بزرگ‌ترین معمای دیرینه زندگی خواهیم بود: زندگی جاویدان!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.