تیمورتاش و مساله روابط ایران و شوروی
حسین آبادیان / عبدالحسين خان تيمورتاش در دوره قدرت

حدود دوسال بعد از تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی، شوروی مبدل به یکی از بزرگترین واردکنندگان کالاهای ایران شد، به طوری که 21درصد از کل مبادلات تجاری ایران با این کشور صورت میگرفت. واسطه این مناسبات کسی نبود جز عبدالحسین تیمورتاش وزیر مقتدر دربار؛ او توانست ابتکار عمل را به دست گیرد و گامهایی در راه بهبود روابط دو کشور بردارد، اما تلاشهای او که خود تحصیلکرده روسیه بود، این توهم را دامن زد که گویا به روسها متمایل است.
در تیر سال 1305 رضاشاه برای ایجاد توازن و جلب اعتماد روسها، کابینهای جدید تشکیل داد، ریاست وزرایی این کابینه با حسنخان مستوفیالممالک بود. اندکی بعد در اوایل مردادماه این سال تیمورتاش وزیر دربار به منظور حل و فصل مسایل بین دو کشور ایران و شوروی ضمن یک ماموریت خصوصی که از انظار مخفی نگه داشته شد، به مسکو اعزام گردید. اما حسن مشار مشهور به مشارالملک به سرعت خبر این سفر را به نیکلسون وزیرمختار وقت دولت بریتانیا در ایران داد، او گفت شاه به تیمورتاش فرامینی داده است که حتی کابینه از مضمون آن اطلاع ندارد، لیکن سفرای شوروی و ترکیه در جریان این سفر قرار گرفتهاند. نیکلسون که البته با تیمورتاش میانهای نداشت، تلاش کرد در گزارش این اظهارات به وزارت امور خارجه دولت متبوع خود، مأموریت وزیر دربار را امری توطئهآمیز تلقی کند.
نیکلسون بعدا هم این سوءظن را دامن زد که مذاکرات تیمورتاش با روسیه و ترکیه، مقدمهای است بر انعقاد یک پیمان سهجانبه بین سه کشور. او گزارش داد وزارت امور خارجه باید به دولت ایران تذکر دهد اگر معاهدهای علنی یا سری منعقد کند که به قول آنها استقلال ایران را مورد مخاطره قرار دهد، دولت بریتانیا در مورد سیاست خویش در ارتباط با ایران تجدیدنظر خواهد کرد. لنسلات اولیفانت دبیر بخش شرقی وزارت امور خارجه انگلیس هم نوشت حسن مستوفی رییسالوزرای جدید، شخصیتی است ضعیف، اما در مقابل، وزیر دربار مردی است ناآرام با ماهیتی متمرد، بنابراین تمام این مذاکرات تا حدی نگرانکننده است. در این بین نشریه هفتگی خاور نزدیک و هندوستان، دیدار تیمورتاش از مسکو را امری مرموز تلقی کرد که هدف آن نزدیکی بیشتر روابط ایران و شوروی است. چمبرلین با اینکه نفس مذاکره با شوروی را چندان تهدیدی علیه منافع بریتانیا ارزیابی نکرد، لیکن به ماموران دیپلماتیک خود در مسکو و آنکارا تذکر داد نسبت به ماهیت مسافرت تیمورتاش هوشیار باشند و نتایج مطالعات خود را به وزارت خارجه ارسال کنند. رضاشاه به انگلیسیها توضیح داد ماموریت تیمورتاش نباید باعث نگرانی آنها شود، زیرا او برای حل و فصل مسایل تجاری به مسکو رفته است، ضمن اینکه قرار است از نمایندگیهای ایران در برلین، پاریس و لندن هم بازدید کند. سرانجام هم ماموریت تیمورتاش با فشار انگلیسیها تغییر یافت و اهداف ماموریت وی به گونهای خلاصه شد که رضایت بریتانیا جلب شود. نتیجه این مذاکرات برای موقعیت تیمورتاش فوری و البته خطرناک بود.
از تابستان سال 1305 یعنی درست همزمان با مسافرت تیمورتاش، در تهران اخباری دال بر بحران کابینه به گوش میرسید، این اخبار به گونهای به وزیر مقتدر دربار که اینک در مأموریت مسکو به سر میبرد، رسانیده شد. تیمورتاش از فرج الله بهرامی رییس دفتر مخصوص رضاشاه خواست به او اطلاع دهد بحرانی که از آن سخن میگویند چیست و نقش حسن مشار در این میانه چه میتواند باشد؟ متن تلگراف تیمورتاش به این شرح بود: «به خاکپای همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه، خبر بحران کابینه مخصوصا که مذاکره ریاست وزراء [و] مشارالملک در اینجا سوءتأثیر بزرگ کرده؛ موثر در جریان مذاکرات، رفع بحران مفید، راپورتا به عرض خاکپای مبارک همایونی معروض.» به دستور رضاشاه پاسخ زیر خطاب به تیمورتاش ارسال شد: «حضرت تیمورتاش وزیر دربار پهلوی، تلگراف حضرتعالی به شرف عرض خاکپای همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه رسید، میفرمایند معلوم میشود شما هم در تحت تاثیر محیط مسکو واقع شدهاید، حسن مشار کیست؟ بیجهت خود را به این جعلیات مشغول نکنید.» این پاسخ تهدیدآمیز درست مقارن بود با دهان به دهان گشتن خبری دیگر در تهران. در اواخر شهریور سال 1305 شایع شد توطئهای کشف شده است که قرار بوده ضمن آن رضاشاه را ترور کنند. مهمترین افراد دستگیرشده عبارت بودند از افسرانی از هنگ پهلوی قشون، یعنی هنگی که پرسنل آن وفادارترین نیروها به رضاشاه و محافظان شخصی او تلقی میشدند. سرهنگ محمود پولادین از مهمترین این افسران بود، وی مردی تحصیلکرده از قوای ژاندارمری و فرمانده هنگ پهلوی به شمار میرفت.
درست هنگام کشف شبکه ادعایی کودتای سرهنگ پولادین، شایعاتی در محافل سیاسی تهران سر زبانها بود که تیمورتاش که اینک در مسکو به سر میبرد، به زودی وارد ایران میشود و قرار است با نصرتالدوله فیروز که بهشدت علیه مستوفی فعالیت میکرد و نیز وثوقالدوله کابینهای تشکیل دهد که احتمالا ریاست آن با خود تیمورتاش خواهد بود. در دیماه آن سال شایعه ائتلاف سهگانه مزبور قوت یافت و حتی حسین علاء رییس انجمن دوستی ایران و آمریکا هم در ملاقات با کاردار سفارت آمریکا آن را تایید کرد.
اما تیمورتاش در این زمان همچنان در ماموریت روسیه بود، گفتیم این ماموریت از تابستان سال 1305 آغاز شد، بنابراین ماهها بود که وزیر دربار خارج از کشور به سر میبرد. در این ماهها دسیسهای علیه وی جریان داشت، عدهای از مخالفانش به رضاشاه گزارش میکردند که گویا او در توطئهای که علیه شاه آراسته شده- و ما بالاتر از آن سخن گفتیم- دخالت دارد. ناکامی وزیر دربار در ماموریت دیپلماتیک خویش بر سوءتفاهمات میافزود، یکی از مهمترین این ماموریتها تلاش برای خرید اسلحه از شوروی بود، اما با وصف اینکه او در گزارشهای رمز خود اطلاع میداد در موضوع اسلحه «به عشقآباد دستورالعمل داده شد، برای تحویل حاضر کنند، موقع تحویل را اطلاع خواهند داد»، اما مکاتبات موجود نشان میدهد هیچگونه توافقی در این زمینه صورت نگرفته بود. در حقیقت ارکان حرب کل قشون متعاقب این نامهنگاریها تقاضا میکرد نتیجه اقدامات در زمینه خرید جنگافزار را به مقامات مربوطه اطلاع دهند. اواخر شهریورماه آن سال رضاشاه دستور داد تیمورتاش پنج هزار قبضه تفنگ پنجتیر، صد قبضه مسلسل، پنجمیلیون فشنگ پنجتیر و شش فروند طیاره از دولت شوروی خریداری و برای طیارهها هم سه خلبان و سه مکانیک روسی استخدام کند: «لذا حسبالامر ملوکانه مقتضی است برای ابتیاع طیارات و اسلحه و مهمات فوق، اقدامات سریعه مبذول فرمایید و چون به وجود طیارات احتیاج فوری است، متمني است در خرید طیارات و استخدام 3 پایلوت و سه مکانیسین فوقالذکر فورا اقدام فرموده که هر چه زودتر خریداری و استخدام آنها صورت گیرد. در خاتمه تذکارا عرض مینماید که سابقا صورت قیمت اسلحه و مهمات از طرف آتاشه نظامی شوروی داده شده بود، چون خیلیگران به نظر میآمد نوعی [اقدام] فرمایید که نسبت به قیمت سابقه تخفیف کلی گرفته شود و ضمنا قیمت آنها هم به اقساط تادیه گردد.» تیمورتاش با مقامات شوروی وارد مذاکره شد، اما روسها به هر دلیلی حاضر نشدند طیاره جنگی در اختیار دولت رضاشاه قرار دهند. وزیر دربار مراتب را به شاه اطلاع داد، وی از رییس ارکان حرب کل قشون خواست این اطلاعات را به اطلاع شاه برسانند.
وزیر دربار بدون اطلاع از اینکه اخبار مایوسکنندهاش تا چه اندازه بهجو بدبینی دامن میزند، گزارش داد در روسیه مسلسل مورد نیاز ارتش ایران وجود ندارد، فقط مقداری از غنایم جنگی باقی مانده است که جمعآوری آنها یکی، دوماه زمان لازم دارد. طبق همین گزارش مسلسل ماکسیم در شوروی موجود بود، دیگر اینکه تیمورتاش قیمت اسلحههای سبک را هم به ارکان حرب کل قشون اطلاع داد؛ اما در نهایت پرسید: «آیا از اروپا نمیشود [اسلحه] خرید؟»یعنی با وصف این گزارش، امکان خرید هیچ سلاحی از شوروی موجود نیست. رضاشاه در پاسخ دستور داد: «اکنون که تهیه طیاره در روسیه ممکن نیست، به طوریکه سابقا هم تذکر داده شد، فعلا برای خرید یکمیلیون فشنگ مطابق شرحی که در سابق تذکر داده شده، با قیمت مناسب مذاکره و نتیجه را اعلام فرمایید.»
توضیحات تیمورتاش نشان میداد اولا او از شایعه تفاهماتش با شورویها و انعکاس آن در محافل سیاسی ایران نگران است و ثانیا اساسا مذاکرات با روسها چندان امیدوارکننده نبوده است. بالاتر اینکه شورویها تهدید کرده بودند روابط تجاری خود را با ایران محدود خواهند ساخت و از قول آنها ادامه داد: «سرحدات خودمان را خواهیم بست و [در اینصورت] از تجدید روابط تیره، دشمنان مشترک استفاده خواهند کرد.» معلوم است منظور از دشمنان مشترک، انگلیس است. وزیر دربار در ادامه گزارش خود نوشت: «عقیده بنده این است که وضعیت ایران فقط و فقط به واسطه اعلیحضرت همایونی ارواحنا فداه خیلی خوب است، از این موقع باید با عجله استفاده کرد» و روابط با روسیه را بهبود بخشید؛ زیرا «اراده روسها همیشه در سیاست شرق عامل موثر و با ترکیه در اجرای سیاست مشترک حقیقی»، مشغولند. دیگر اینکه «به واسطه ارتباط کامل روسیه با ترک و افغان و برای دفع ضرر خود روسیه که یگانه عامل خطرناک است و از ایران نگران است، کنار آمدن با روسیه ضرورت دارد، باقی بسته به رأی مطاع اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه است.» وزیر دربار توصیه کرد رضاشاه سفیر کبیر شوروی را احضار و از آنها رفع نگرانی نماید، به ویژه از این حیث که کمیسر امور خارجه روسیه یک هفته دیگر با وزیر امور خارجه ترکیه ملاقات خواهد کرد و رفع کدورت تا آن موقع «خیلی خوب است.»
در همین سفر تیمورتاش مسافرتی به آنکارا کرد تا اختلاف فیمابین ایران و ترکیه را حل کند و سپس روانه برلین شد تا مقدمات پیمانهای جدیدی را با جمهوری وایمار فراهم کند. در این سفر او تلاش کرد روابط تجاری مستحکمی با آلمان برقرار کند، یکی از این اقدامات مذاکره با شرکتهای آلمانی برای احداث خطوط آهن ایران بود که منجر به عقد قراردادهایی شد. اقدام دیگر مذاکره با یکی از شرکتهای خطوط هوایی آلمان به نام یونکرس بود که انحصار پست هوایی و امکانات مسافربری را در ایران به دست میآورد. بهعلاوه مذاکراتی با برخی متخصصان آلمانی صورت گرفت و کارشناسانی از آن کشور استخدام شدند تا بر امور مالی بانک نوبنیاد ملی ایران نظارت کنند؛ بانکی که در شرف تاسیس بود. انگلیسیها نمیتوانستند نسبت به این موضوع بیتفاوت باقی بمانند، از جمله بانک شاهنشاهی ایران که متعلق به انگلیسیها بود، نسبت به موضوع حساس شد. دیگر اینکه حسینقلیخان نواب که کینهای دیرینه نسبت به تیمورتاش داشت، فعالیت خویش را علیه او شدت بخشید، در کنار اینها دستاندرکاران سفارت انگلیس هم بیکار نبودند.
انگلستان تلاش کرد به معاهده ورسای توسل جوید که طبق آن آلمانیها را از تامین تجهیزات نظامی برای یک قدرت ثالث منع میکرد. اما این تلاشها به جایی نرسید و تیمورتاش این بار در کار خود نسبتا موفق بود. اما کارشکنی و سوءظن بریتانیا مانع از مسافرت تیمورتاش به لندن شد؛ امری که در برنامه مسافرتی او قرار داشت. به همین دلیل به ناچار به مسکو بازگشت و به رضاشاه نوشت «اگرچه تمام نشدن کارها باعث تاسف است»، اما «از خاکپای مبارک اقدس همایون شاهنشاهی ارواحنافداه مستدعی است مرخص بفرمایند مسکو معطل نشده، مراجعت کنم.» رضاشاه عملا اجازه نمیداد او وارد کشور شود؛ پس تیمورتاش حدس زد علت شاید این باشد که رضاشاه مایل است تا مذاکرات ناتمام با مقامات شوروی برای بهبود روابط خاتمه یابد و آنگاه به کشور مراجعت کند.
تیمورتاش ظاهرا از تحرکاتی که در تهران علیه او وجود داشت، آگاه بود؛ بهویژه زمانی که به او دستوری داده شد به این مضمون: «حضرت وزیر دربار پهلوی، تا وصول دستور ثانوی در بادکوبه تشریف داشته باشید.» از اینروی وی تلگرافی مجدد ارسال کرد «کاملا خصوصی» خطاب به رییس دفتر رضاشاه. در این تلگراف ابتدا از دستور رضاشاه در مورد توقف او «در بادکوبه تا وصول دستور ثانی» یاد شد که «بیشتر شبیه به کممرحمتی اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواحناه فداه است که با [وصف] خدمات خود، نمیدانم بدبختانه چه چیز باعث آن شده است والا با اوضاع غیرمساعد دولت آذربایجان و بیحاصل بودن هر نوع مذاکره فعلا با روسها؛ توقف بنده در بادکوبه جز تولید توهین و مشقت نتیجه ندارد.» تیمورتاش ادامه داد: «الحمدالله ایران وسیع است و اگر ورود بنده به طهران مقتضی نیست، ممکن است در قزوین یا رشت منتظر دستور باشم، اطلاع دارید که خانواده بنده ناخوش و منتظر است، در عالم دوستی استدعا میکنم اجازه حرکت بنده را به ایران، یا دستور ثانی را که اشاره فرمودهاید با حقیقت مطلب زود تلگراف بفرمایید.» با اینکه بالاخره تیمورتاش از سفر خویش به مسکو به تهران بازگشت، اما این سفر چنان سوءتفاهماتی تولید کرد که در آینده سیاسی و البته فروگرفته شدن او بسیار تعیینکننده به شمار میرفت.
در تیر سال 1305 رضاشاه برای ایجاد توازن و جلب اعتماد روسها، کابینهای جدید تشکیل داد، ریاست وزرایی این کابینه با حسنخان مستوفیالممالک بود. اندکی بعد در اوایل مردادماه این سال تیمورتاش وزیر دربار به منظور حل و فصل مسایل بین دو کشور ایران و شوروی ضمن یک ماموریت خصوصی که از انظار مخفی نگه داشته شد، به مسکو اعزام گردید. اما حسن مشار مشهور به مشارالملک به سرعت خبر این سفر را به نیکلسون وزیرمختار وقت دولت بریتانیا در ایران داد، او گفت شاه به تیمورتاش فرامینی داده است که حتی کابینه از مضمون آن اطلاع ندارد، لیکن سفرای شوروی و ترکیه در جریان این سفر قرار گرفتهاند. نیکلسون که البته با تیمورتاش میانهای نداشت، تلاش کرد در گزارش این اظهارات به وزارت امور خارجه دولت متبوع خود، مأموریت وزیر دربار را امری توطئهآمیز تلقی کند.
نیکلسون بعدا هم این سوءظن را دامن زد که مذاکرات تیمورتاش با روسیه و ترکیه، مقدمهای است بر انعقاد یک پیمان سهجانبه بین سه کشور. او گزارش داد وزارت امور خارجه باید به دولت ایران تذکر دهد اگر معاهدهای علنی یا سری منعقد کند که به قول آنها استقلال ایران را مورد مخاطره قرار دهد، دولت بریتانیا در مورد سیاست خویش در ارتباط با ایران تجدیدنظر خواهد کرد. لنسلات اولیفانت دبیر بخش شرقی وزارت امور خارجه انگلیس هم نوشت حسن مستوفی رییسالوزرای جدید، شخصیتی است ضعیف، اما در مقابل، وزیر دربار مردی است ناآرام با ماهیتی متمرد، بنابراین تمام این مذاکرات تا حدی نگرانکننده است. در این بین نشریه هفتگی خاور نزدیک و هندوستان، دیدار تیمورتاش از مسکو را امری مرموز تلقی کرد که هدف آن نزدیکی بیشتر روابط ایران و شوروی است. چمبرلین با اینکه نفس مذاکره با شوروی را چندان تهدیدی علیه منافع بریتانیا ارزیابی نکرد، لیکن به ماموران دیپلماتیک خود در مسکو و آنکارا تذکر داد نسبت به ماهیت مسافرت تیمورتاش هوشیار باشند و نتایج مطالعات خود را به وزارت خارجه ارسال کنند. رضاشاه به انگلیسیها توضیح داد ماموریت تیمورتاش نباید باعث نگرانی آنها شود، زیرا او برای حل و فصل مسایل تجاری به مسکو رفته است، ضمن اینکه قرار است از نمایندگیهای ایران در برلین، پاریس و لندن هم بازدید کند. سرانجام هم ماموریت تیمورتاش با فشار انگلیسیها تغییر یافت و اهداف ماموریت وی به گونهای خلاصه شد که رضایت بریتانیا جلب شود. نتیجه این مذاکرات برای موقعیت تیمورتاش فوری و البته خطرناک بود.
از تابستان سال 1305 یعنی درست همزمان با مسافرت تیمورتاش، در تهران اخباری دال بر بحران کابینه به گوش میرسید، این اخبار به گونهای به وزیر مقتدر دربار که اینک در مأموریت مسکو به سر میبرد، رسانیده شد. تیمورتاش از فرج الله بهرامی رییس دفتر مخصوص رضاشاه خواست به او اطلاع دهد بحرانی که از آن سخن میگویند چیست و نقش حسن مشار در این میانه چه میتواند باشد؟ متن تلگراف تیمورتاش به این شرح بود: «به خاکپای همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه، خبر بحران کابینه مخصوصا که مذاکره ریاست وزراء [و] مشارالملک در اینجا سوءتأثیر بزرگ کرده؛ موثر در جریان مذاکرات، رفع بحران مفید، راپورتا به عرض خاکپای مبارک همایونی معروض.» به دستور رضاشاه پاسخ زیر خطاب به تیمورتاش ارسال شد: «حضرت تیمورتاش وزیر دربار پهلوی، تلگراف حضرتعالی به شرف عرض خاکپای همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه رسید، میفرمایند معلوم میشود شما هم در تحت تاثیر محیط مسکو واقع شدهاید، حسن مشار کیست؟ بیجهت خود را به این جعلیات مشغول نکنید.» این پاسخ تهدیدآمیز درست مقارن بود با دهان به دهان گشتن خبری دیگر در تهران. در اواخر شهریور سال 1305 شایع شد توطئهای کشف شده است که قرار بوده ضمن آن رضاشاه را ترور کنند. مهمترین افراد دستگیرشده عبارت بودند از افسرانی از هنگ پهلوی قشون، یعنی هنگی که پرسنل آن وفادارترین نیروها به رضاشاه و محافظان شخصی او تلقی میشدند. سرهنگ محمود پولادین از مهمترین این افسران بود، وی مردی تحصیلکرده از قوای ژاندارمری و فرمانده هنگ پهلوی به شمار میرفت.
درست هنگام کشف شبکه ادعایی کودتای سرهنگ پولادین، شایعاتی در محافل سیاسی تهران سر زبانها بود که تیمورتاش که اینک در مسکو به سر میبرد، به زودی وارد ایران میشود و قرار است با نصرتالدوله فیروز که بهشدت علیه مستوفی فعالیت میکرد و نیز وثوقالدوله کابینهای تشکیل دهد که احتمالا ریاست آن با خود تیمورتاش خواهد بود. در دیماه آن سال شایعه ائتلاف سهگانه مزبور قوت یافت و حتی حسین علاء رییس انجمن دوستی ایران و آمریکا هم در ملاقات با کاردار سفارت آمریکا آن را تایید کرد.
اما تیمورتاش در این زمان همچنان در ماموریت روسیه بود، گفتیم این ماموریت از تابستان سال 1305 آغاز شد، بنابراین ماهها بود که وزیر دربار خارج از کشور به سر میبرد. در این ماهها دسیسهای علیه وی جریان داشت، عدهای از مخالفانش به رضاشاه گزارش میکردند که گویا او در توطئهای که علیه شاه آراسته شده- و ما بالاتر از آن سخن گفتیم- دخالت دارد. ناکامی وزیر دربار در ماموریت دیپلماتیک خویش بر سوءتفاهمات میافزود، یکی از مهمترین این ماموریتها تلاش برای خرید اسلحه از شوروی بود، اما با وصف اینکه او در گزارشهای رمز خود اطلاع میداد در موضوع اسلحه «به عشقآباد دستورالعمل داده شد، برای تحویل حاضر کنند، موقع تحویل را اطلاع خواهند داد»، اما مکاتبات موجود نشان میدهد هیچگونه توافقی در این زمینه صورت نگرفته بود. در حقیقت ارکان حرب کل قشون متعاقب این نامهنگاریها تقاضا میکرد نتیجه اقدامات در زمینه خرید جنگافزار را به مقامات مربوطه اطلاع دهند. اواخر شهریورماه آن سال رضاشاه دستور داد تیمورتاش پنج هزار قبضه تفنگ پنجتیر، صد قبضه مسلسل، پنجمیلیون فشنگ پنجتیر و شش فروند طیاره از دولت شوروی خریداری و برای طیارهها هم سه خلبان و سه مکانیک روسی استخدام کند: «لذا حسبالامر ملوکانه مقتضی است برای ابتیاع طیارات و اسلحه و مهمات فوق، اقدامات سریعه مبذول فرمایید و چون به وجود طیارات احتیاج فوری است، متمني است در خرید طیارات و استخدام 3 پایلوت و سه مکانیسین فوقالذکر فورا اقدام فرموده که هر چه زودتر خریداری و استخدام آنها صورت گیرد. در خاتمه تذکارا عرض مینماید که سابقا صورت قیمت اسلحه و مهمات از طرف آتاشه نظامی شوروی داده شده بود، چون خیلیگران به نظر میآمد نوعی [اقدام] فرمایید که نسبت به قیمت سابقه تخفیف کلی گرفته شود و ضمنا قیمت آنها هم به اقساط تادیه گردد.» تیمورتاش با مقامات شوروی وارد مذاکره شد، اما روسها به هر دلیلی حاضر نشدند طیاره جنگی در اختیار دولت رضاشاه قرار دهند. وزیر دربار مراتب را به شاه اطلاع داد، وی از رییس ارکان حرب کل قشون خواست این اطلاعات را به اطلاع شاه برسانند.
وزیر دربار بدون اطلاع از اینکه اخبار مایوسکنندهاش تا چه اندازه بهجو بدبینی دامن میزند، گزارش داد در روسیه مسلسل مورد نیاز ارتش ایران وجود ندارد، فقط مقداری از غنایم جنگی باقی مانده است که جمعآوری آنها یکی، دوماه زمان لازم دارد. طبق همین گزارش مسلسل ماکسیم در شوروی موجود بود، دیگر اینکه تیمورتاش قیمت اسلحههای سبک را هم به ارکان حرب کل قشون اطلاع داد؛ اما در نهایت پرسید: «آیا از اروپا نمیشود [اسلحه] خرید؟»یعنی با وصف این گزارش، امکان خرید هیچ سلاحی از شوروی موجود نیست. رضاشاه در پاسخ دستور داد: «اکنون که تهیه طیاره در روسیه ممکن نیست، به طوریکه سابقا هم تذکر داده شد، فعلا برای خرید یکمیلیون فشنگ مطابق شرحی که در سابق تذکر داده شده، با قیمت مناسب مذاکره و نتیجه را اعلام فرمایید.»
توضیحات تیمورتاش نشان میداد اولا او از شایعه تفاهماتش با شورویها و انعکاس آن در محافل سیاسی ایران نگران است و ثانیا اساسا مذاکرات با روسها چندان امیدوارکننده نبوده است. بالاتر اینکه شورویها تهدید کرده بودند روابط تجاری خود را با ایران محدود خواهند ساخت و از قول آنها ادامه داد: «سرحدات خودمان را خواهیم بست و [در اینصورت] از تجدید روابط تیره، دشمنان مشترک استفاده خواهند کرد.» معلوم است منظور از دشمنان مشترک، انگلیس است. وزیر دربار در ادامه گزارش خود نوشت: «عقیده بنده این است که وضعیت ایران فقط و فقط به واسطه اعلیحضرت همایونی ارواحنا فداه خیلی خوب است، از این موقع باید با عجله استفاده کرد» و روابط با روسیه را بهبود بخشید؛ زیرا «اراده روسها همیشه در سیاست شرق عامل موثر و با ترکیه در اجرای سیاست مشترک حقیقی»، مشغولند. دیگر اینکه «به واسطه ارتباط کامل روسیه با ترک و افغان و برای دفع ضرر خود روسیه که یگانه عامل خطرناک است و از ایران نگران است، کنار آمدن با روسیه ضرورت دارد، باقی بسته به رأی مطاع اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه است.» وزیر دربار توصیه کرد رضاشاه سفیر کبیر شوروی را احضار و از آنها رفع نگرانی نماید، به ویژه از این حیث که کمیسر امور خارجه روسیه یک هفته دیگر با وزیر امور خارجه ترکیه ملاقات خواهد کرد و رفع کدورت تا آن موقع «خیلی خوب است.»
در همین سفر تیمورتاش مسافرتی به آنکارا کرد تا اختلاف فیمابین ایران و ترکیه را حل کند و سپس روانه برلین شد تا مقدمات پیمانهای جدیدی را با جمهوری وایمار فراهم کند. در این سفر او تلاش کرد روابط تجاری مستحکمی با آلمان برقرار کند، یکی از این اقدامات مذاکره با شرکتهای آلمانی برای احداث خطوط آهن ایران بود که منجر به عقد قراردادهایی شد. اقدام دیگر مذاکره با یکی از شرکتهای خطوط هوایی آلمان به نام یونکرس بود که انحصار پست هوایی و امکانات مسافربری را در ایران به دست میآورد. بهعلاوه مذاکراتی با برخی متخصصان آلمانی صورت گرفت و کارشناسانی از آن کشور استخدام شدند تا بر امور مالی بانک نوبنیاد ملی ایران نظارت کنند؛ بانکی که در شرف تاسیس بود. انگلیسیها نمیتوانستند نسبت به این موضوع بیتفاوت باقی بمانند، از جمله بانک شاهنشاهی ایران که متعلق به انگلیسیها بود، نسبت به موضوع حساس شد. دیگر اینکه حسینقلیخان نواب که کینهای دیرینه نسبت به تیمورتاش داشت، فعالیت خویش را علیه او شدت بخشید، در کنار اینها دستاندرکاران سفارت انگلیس هم بیکار نبودند.
انگلستان تلاش کرد به معاهده ورسای توسل جوید که طبق آن آلمانیها را از تامین تجهیزات نظامی برای یک قدرت ثالث منع میکرد. اما این تلاشها به جایی نرسید و تیمورتاش این بار در کار خود نسبتا موفق بود. اما کارشکنی و سوءظن بریتانیا مانع از مسافرت تیمورتاش به لندن شد؛ امری که در برنامه مسافرتی او قرار داشت. به همین دلیل به ناچار به مسکو بازگشت و به رضاشاه نوشت «اگرچه تمام نشدن کارها باعث تاسف است»، اما «از خاکپای مبارک اقدس همایون شاهنشاهی ارواحنافداه مستدعی است مرخص بفرمایند مسکو معطل نشده، مراجعت کنم.» رضاشاه عملا اجازه نمیداد او وارد کشور شود؛ پس تیمورتاش حدس زد علت شاید این باشد که رضاشاه مایل است تا مذاکرات ناتمام با مقامات شوروی برای بهبود روابط خاتمه یابد و آنگاه به کشور مراجعت کند.
تیمورتاش ظاهرا از تحرکاتی که در تهران علیه او وجود داشت، آگاه بود؛ بهویژه زمانی که به او دستوری داده شد به این مضمون: «حضرت وزیر دربار پهلوی، تا وصول دستور ثانوی در بادکوبه تشریف داشته باشید.» از اینروی وی تلگرافی مجدد ارسال کرد «کاملا خصوصی» خطاب به رییس دفتر رضاشاه. در این تلگراف ابتدا از دستور رضاشاه در مورد توقف او «در بادکوبه تا وصول دستور ثانی» یاد شد که «بیشتر شبیه به کممرحمتی اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواحناه فداه است که با [وصف] خدمات خود، نمیدانم بدبختانه چه چیز باعث آن شده است والا با اوضاع غیرمساعد دولت آذربایجان و بیحاصل بودن هر نوع مذاکره فعلا با روسها؛ توقف بنده در بادکوبه جز تولید توهین و مشقت نتیجه ندارد.» تیمورتاش ادامه داد: «الحمدالله ایران وسیع است و اگر ورود بنده به طهران مقتضی نیست، ممکن است در قزوین یا رشت منتظر دستور باشم، اطلاع دارید که خانواده بنده ناخوش و منتظر است، در عالم دوستی استدعا میکنم اجازه حرکت بنده را به ایران، یا دستور ثانی را که اشاره فرمودهاید با حقیقت مطلب زود تلگراف بفرمایید.» با اینکه بالاخره تیمورتاش از سفر خویش به مسکو به تهران بازگشت، اما این سفر چنان سوءتفاهماتی تولید کرد که در آینده سیاسی و البته فروگرفته شدن او بسیار تعیینکننده به شمار میرفت.

حدود دوسال بعد از تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی، شوروی مبدل به یکی از بزرگترین واردکنندگان کالاهای ایران شد، به طوری که 21درصد از کل مبادلات تجاری ایران با این کشور صورت میگرفت. واسطه این مناسبات کسی نبود جز عبدالحسین تیمورتاش وزیر مقتدر دربار؛ او توانست ابتکار عمل را به دست گیرد و گامهایی در راه بهبود روابط دو کشور بردارد، اما تلاشهای او که خود تحصیلکرده روسیه بود، این توهم را دامن زد که گویا به روسها متمایل است.
در تیر سال 1305 رضاشاه برای ایجاد توازن و جلب اعتماد روسها، کابینهای جدید تشکیل داد، ریاست وزرایی این کابینه با حسنخان مستوفیالممالک بود. اندکی بعد در اوایل مردادماه این سال تیمورتاش وزیر دربار به منظور حل و فصل مسایل بین دو کشور ایران و شوروی ضمن یک ماموریت خصوصی که از انظار مخفی نگه داشته شد، به مسکو اعزام گردید. اما حسن مشار مشهور به مشارالملک به سرعت خبر این سفر را به نیکلسون وزیرمختار وقت دولت بریتانیا در ایران داد، او گفت شاه به تیمورتاش فرامینی داده است که حتی کابینه از مضمون آن اطلاع ندارد، لیکن سفرای شوروی و ترکیه در جریان این سفر قرار گرفتهاند. نیکلسون که البته با تیمورتاش میانهای نداشت، تلاش کرد در گزارش این اظهارات به وزارت امور خارجه دولت متبوع خود، مأموریت وزیر دربار را امری توطئهآمیز تلقی کند.
نیکلسون بعدا هم این سوءظن را دامن زد که مذاکرات تیمورتاش با روسیه و ترکیه، مقدمهای است بر انعقاد یک پیمان سهجانبه بین سه کشور. او گزارش داد وزارت امور خارجه باید به دولت ایران تذکر دهد اگر معاهدهای علنی یا سری منعقد کند که به قول آنها استقلال ایران را مورد مخاطره قرار دهد، دولت بریتانیا در مورد سیاست خویش در ارتباط با ایران تجدیدنظر خواهد کرد. لنسلات اولیفانت دبیر بخش شرقی وزارت امور خارجه انگلیس هم نوشت حسن مستوفی رییسالوزرای جدید، شخصیتی است ضعیف، اما در مقابل، وزیر دربار مردی است ناآرام با ماهیتی متمرد، بنابراین تمام این مذاکرات تا حدی نگرانکننده است. در این بین نشریه هفتگی خاور نزدیک و هندوستان، دیدار تیمورتاش از مسکو را امری مرموز تلقی کرد که هدف آن نزدیکی بیشتر روابط ایران و شوروی است. چمبرلین با اینکه نفس مذاکره با شوروی را چندان تهدیدی علیه منافع بریتانیا ارزیابی نکرد، لیکن به ماموران دیپلماتیک خود در مسکو و آنکارا تذکر داد نسبت به ماهیت مسافرت تیمورتاش هوشیار باشند و نتایج مطالعات خود را به وزارت خارجه ارسال کنند. رضاشاه به انگلیسیها توضیح داد ماموریت تیمورتاش نباید باعث نگرانی آنها شود، زیرا او برای حل و فصل مسایل تجاری به مسکو رفته است، ضمن اینکه قرار است از نمایندگیهای ایران در برلین، پاریس و لندن هم بازدید کند. سرانجام هم ماموریت تیمورتاش با فشار انگلیسیها تغییر یافت و اهداف ماموریت وی به گونهای خلاصه شد که رضایت بریتانیا جلب شود. نتیجه این مذاکرات برای موقعیت تیمورتاش فوری و البته خطرناک بود.
از تابستان سال 1305 یعنی درست همزمان با مسافرت تیمورتاش، در تهران اخباری دال بر بحران کابینه به گوش میرسید، این اخبار به گونهای به وزیر مقتدر دربار که اینک در مأموریت مسکو به سر میبرد، رسانیده شد. تیمورتاش از فرج الله بهرامی رییس دفتر مخصوص رضاشاه خواست به او اطلاع دهد بحرانی که از آن سخن میگویند چیست و نقش حسن مشار در این میانه چه میتواند باشد؟ متن تلگراف تیمورتاش به این شرح بود: «به خاکپای همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه، خبر بحران کابینه مخصوصا که مذاکره ریاست وزراء [و] مشارالملک در اینجا سوءتأثیر بزرگ کرده؛ موثر در جریان مذاکرات، رفع بحران مفید، راپورتا به عرض خاکپای مبارک همایونی معروض.» به دستور رضاشاه پاسخ زیر خطاب به تیمورتاش ارسال شد: «حضرت تیمورتاش وزیر دربار پهلوی، تلگراف حضرتعالی به شرف عرض خاکپای همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه رسید، میفرمایند معلوم میشود شما هم در تحت تاثیر محیط مسکو واقع شدهاید، حسن مشار کیست؟ بیجهت خود را به این جعلیات مشغول نکنید.» این پاسخ تهدیدآمیز درست مقارن بود با دهان به دهان گشتن خبری دیگر در تهران. در اواخر شهریور سال 1305 شایع شد توطئهای کشف شده است که قرار بوده ضمن آن رضاشاه را ترور کنند. مهمترین افراد دستگیرشده عبارت بودند از افسرانی از هنگ پهلوی قشون، یعنی هنگی که پرسنل آن وفادارترین نیروها به رضاشاه و محافظان شخصی او تلقی میشدند. سرهنگ محمود پولادین از مهمترین این افسران بود، وی مردی تحصیلکرده از قوای ژاندارمری و فرمانده هنگ پهلوی به شمار میرفت.
درست هنگام کشف شبکه ادعایی کودتای سرهنگ پولادین، شایعاتی در محافل سیاسی تهران سر زبانها بود که تیمورتاش که اینک در مسکو به سر میبرد، به زودی وارد ایران میشود و قرار است با نصرتالدوله فیروز که بهشدت علیه مستوفی فعالیت میکرد و نیز وثوقالدوله کابینهای تشکیل دهد که احتمالا ریاست آن با خود تیمورتاش خواهد بود. در دیماه آن سال شایعه ائتلاف سهگانه مزبور قوت یافت و حتی حسین علاء رییس انجمن دوستی ایران و آمریکا هم در ملاقات با کاردار سفارت آمریکا آن را تایید کرد.
اما تیمورتاش در این زمان همچنان در ماموریت روسیه بود، گفتیم این ماموریت از تابستان سال 1305 آغاز شد، بنابراین ماهها بود که وزیر دربار خارج از کشور به سر میبرد. در این ماهها دسیسهای علیه وی جریان داشت، عدهای از مخالفانش به رضاشاه گزارش میکردند که گویا او در توطئهای که علیه شاه آراسته شده- و ما بالاتر از آن سخن گفتیم- دخالت دارد. ناکامی وزیر دربار در ماموریت دیپلماتیک خویش بر سوءتفاهمات میافزود، یکی از مهمترین این ماموریتها تلاش برای خرید اسلحه از شوروی بود، اما با وصف اینکه او در گزارشهای رمز خود اطلاع میداد در موضوع اسلحه «به عشقآباد دستورالعمل داده شد، برای تحویل حاضر کنند، موقع تحویل را اطلاع خواهند داد»، اما مکاتبات موجود نشان میدهد هیچگونه توافقی در این زمینه صورت نگرفته بود. در حقیقت ارکان حرب کل قشون متعاقب این نامهنگاریها تقاضا میکرد نتیجه اقدامات در زمینه خرید جنگافزار را به مقامات مربوطه اطلاع دهند. اواخر شهریورماه آن سال رضاشاه دستور داد تیمورتاش پنج هزار قبضه تفنگ پنجتیر، صد قبضه مسلسل، پنجمیلیون فشنگ پنجتیر و شش فروند طیاره از دولت شوروی خریداری و برای طیارهها هم سه خلبان و سه مکانیک روسی استخدام کند: «لذا حسبالامر ملوکانه مقتضی است برای ابتیاع طیارات و اسلحه و مهمات فوق، اقدامات سریعه مبذول فرمایید و چون به وجود طیارات احتیاج فوری است، متمني است در خرید طیارات و استخدام 3 پایلوت و سه مکانیسین فوقالذکر فورا اقدام فرموده که هر چه زودتر خریداری و استخدام آنها صورت گیرد. در خاتمه تذکارا عرض مینماید که سابقا صورت قیمت اسلحه و مهمات از طرف آتاشه نظامی شوروی داده شده بود، چون خیلیگران به نظر میآمد نوعی [اقدام] فرمایید که نسبت به قیمت سابقه تخفیف کلی گرفته شود و ضمنا قیمت آنها هم به اقساط تادیه گردد.» تیمورتاش با مقامات شوروی وارد مذاکره شد، اما روسها به هر دلیلی حاضر نشدند طیاره جنگی در اختیار دولت رضاشاه قرار دهند. وزیر دربار مراتب را به شاه اطلاع داد، وی از رییس ارکان حرب کل قشون خواست این اطلاعات را به اطلاع شاه برسانند.
وزیر دربار بدون اطلاع از اینکه اخبار مایوسکنندهاش تا چه اندازه بهجو بدبینی دامن میزند، گزارش داد در روسیه مسلسل مورد نیاز ارتش ایران وجود ندارد، فقط مقداری از غنایم جنگی باقی مانده است که جمعآوری آنها یکی، دوماه زمان لازم دارد. طبق همین گزارش مسلسل ماکسیم در شوروی موجود بود، دیگر اینکه تیمورتاش قیمت اسلحههای سبک را هم به ارکان حرب کل قشون اطلاع داد؛ اما در نهایت پرسید: «آیا از اروپا نمیشود [اسلحه] خرید؟»یعنی با وصف این گزارش، امکان خرید هیچ سلاحی از شوروی موجود نیست. رضاشاه در پاسخ دستور داد: «اکنون که تهیه طیاره در روسیه ممکن نیست، به طوریکه سابقا هم تذکر داده شد، فعلا برای خرید یکمیلیون فشنگ مطابق شرحی که در سابق تذکر داده شده، با قیمت مناسب مذاکره و نتیجه را اعلام فرمایید.»
توضیحات تیمورتاش نشان میداد اولا او از شایعه تفاهماتش با شورویها و انعکاس آن در محافل سیاسی ایران نگران است و ثانیا اساسا مذاکرات با روسها چندان امیدوارکننده نبوده است. بالاتر اینکه شورویها تهدید کرده بودند روابط تجاری خود را با ایران محدود خواهند ساخت و از قول آنها ادامه داد: «سرحدات خودمان را خواهیم بست و [در اینصورت] از تجدید روابط تیره، دشمنان مشترک استفاده خواهند کرد.» معلوم است منظور از دشمنان مشترک، انگلیس است. وزیر دربار در ادامه گزارش خود نوشت: «عقیده بنده این است که وضعیت ایران فقط و فقط به واسطه اعلیحضرت همایونی ارواحنا فداه خیلی خوب است، از این موقع باید با عجله استفاده کرد» و روابط با روسیه را بهبود بخشید؛ زیرا «اراده روسها همیشه در سیاست شرق عامل موثر و با ترکیه در اجرای سیاست مشترک حقیقی»، مشغولند. دیگر اینکه «به واسطه ارتباط کامل روسیه با ترک و افغان و برای دفع ضرر خود روسیه که یگانه عامل خطرناک است و از ایران نگران است، کنار آمدن با روسیه ضرورت دارد، باقی بسته به رأی مطاع اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه است.» وزیر دربار توصیه کرد رضاشاه سفیر کبیر شوروی را احضار و از آنها رفع نگرانی نماید، به ویژه از این حیث که کمیسر امور خارجه روسیه یک هفته دیگر با وزیر امور خارجه ترکیه ملاقات خواهد کرد و رفع کدورت تا آن موقع «خیلی خوب است.»
در همین سفر تیمورتاش مسافرتی به آنکارا کرد تا اختلاف فیمابین ایران و ترکیه را حل کند و سپس روانه برلین شد تا مقدمات پیمانهای جدیدی را با جمهوری وایمار فراهم کند. در این سفر او تلاش کرد روابط تجاری مستحکمی با آلمان برقرار کند، یکی از این اقدامات مذاکره با شرکتهای آلمانی برای احداث خطوط آهن ایران بود که منجر به عقد قراردادهایی شد. اقدام دیگر مذاکره با یکی از شرکتهای خطوط هوایی آلمان به نام یونکرس بود که انحصار پست هوایی و امکانات مسافربری را در ایران به دست میآورد. بهعلاوه مذاکراتی با برخی متخصصان آلمانی صورت گرفت و کارشناسانی از آن کشور استخدام شدند تا بر امور مالی بانک نوبنیاد ملی ایران نظارت کنند؛ بانکی که در شرف تاسیس بود. انگلیسیها نمیتوانستند نسبت به این موضوع بیتفاوت باقی بمانند، از جمله بانک شاهنشاهی ایران که متعلق به انگلیسیها بود، نسبت به موضوع حساس شد. دیگر اینکه حسینقلیخان نواب که کینهای دیرینه نسبت به تیمورتاش داشت، فعالیت خویش را علیه او شدت بخشید، در کنار اینها دستاندرکاران سفارت انگلیس هم بیکار نبودند.
انگلستان تلاش کرد به معاهده ورسای توسل جوید که طبق آن آلمانیها را از تامین تجهیزات نظامی برای یک قدرت ثالث منع میکرد. اما این تلاشها به جایی نرسید و تیمورتاش این بار در کار خود نسبتا موفق بود. اما کارشکنی و سوءظن بریتانیا مانع از مسافرت تیمورتاش به لندن شد؛ امری که در برنامه مسافرتی او قرار داشت. به همین دلیل به ناچار به مسکو بازگشت و به رضاشاه نوشت «اگرچه تمام نشدن کارها باعث تاسف است»، اما «از خاکپای مبارک اقدس همایون شاهنشاهی ارواحنافداه مستدعی است مرخص بفرمایند مسکو معطل نشده، مراجعت کنم.» رضاشاه عملا اجازه نمیداد او وارد کشور شود؛ پس تیمورتاش حدس زد علت شاید این باشد که رضاشاه مایل است تا مذاکرات ناتمام با مقامات شوروی برای بهبود روابط خاتمه یابد و آنگاه به کشور مراجعت کند.
تیمورتاش ظاهرا از تحرکاتی که در تهران علیه او وجود داشت، آگاه بود؛ بهویژه زمانی که به او دستوری داده شد به این مضمون: «حضرت وزیر دربار پهلوی، تا وصول دستور ثانوی در بادکوبه تشریف داشته باشید.» از اینروی وی تلگرافی مجدد ارسال کرد «کاملا خصوصی» خطاب به رییس دفتر رضاشاه. در این تلگراف ابتدا از دستور رضاشاه در مورد توقف او «در بادکوبه تا وصول دستور ثانی» یاد شد که «بیشتر شبیه به کممرحمتی اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواحناه فداه است که با [وصف] خدمات خود، نمیدانم بدبختانه چه چیز باعث آن شده است والا با اوضاع غیرمساعد دولت آذربایجان و بیحاصل بودن هر نوع مذاکره فعلا با روسها؛ توقف بنده در بادکوبه جز تولید توهین و مشقت نتیجه ندارد.» تیمورتاش ادامه داد: «الحمدالله ایران وسیع است و اگر ورود بنده به طهران مقتضی نیست، ممکن است در قزوین یا رشت منتظر دستور باشم، اطلاع دارید که خانواده بنده ناخوش و منتظر است، در عالم دوستی استدعا میکنم اجازه حرکت بنده را به ایران، یا دستور ثانی را که اشاره فرمودهاید با حقیقت مطلب زود تلگراف بفرمایید.» با اینکه بالاخره تیمورتاش از سفر خویش به مسکو به تهران بازگشت، اما این سفر چنان سوءتفاهماتی تولید کرد که در آینده سیاسی و البته فروگرفته شدن او بسیار تعیینکننده به شمار میرفت.
در تیر سال 1305 رضاشاه برای ایجاد توازن و جلب اعتماد روسها، کابینهای جدید تشکیل داد، ریاست وزرایی این کابینه با حسنخان مستوفیالممالک بود. اندکی بعد در اوایل مردادماه این سال تیمورتاش وزیر دربار به منظور حل و فصل مسایل بین دو کشور ایران و شوروی ضمن یک ماموریت خصوصی که از انظار مخفی نگه داشته شد، به مسکو اعزام گردید. اما حسن مشار مشهور به مشارالملک به سرعت خبر این سفر را به نیکلسون وزیرمختار وقت دولت بریتانیا در ایران داد، او گفت شاه به تیمورتاش فرامینی داده است که حتی کابینه از مضمون آن اطلاع ندارد، لیکن سفرای شوروی و ترکیه در جریان این سفر قرار گرفتهاند. نیکلسون که البته با تیمورتاش میانهای نداشت، تلاش کرد در گزارش این اظهارات به وزارت امور خارجه دولت متبوع خود، مأموریت وزیر دربار را امری توطئهآمیز تلقی کند.
نیکلسون بعدا هم این سوءظن را دامن زد که مذاکرات تیمورتاش با روسیه و ترکیه، مقدمهای است بر انعقاد یک پیمان سهجانبه بین سه کشور. او گزارش داد وزارت امور خارجه باید به دولت ایران تذکر دهد اگر معاهدهای علنی یا سری منعقد کند که به قول آنها استقلال ایران را مورد مخاطره قرار دهد، دولت بریتانیا در مورد سیاست خویش در ارتباط با ایران تجدیدنظر خواهد کرد. لنسلات اولیفانت دبیر بخش شرقی وزارت امور خارجه انگلیس هم نوشت حسن مستوفی رییسالوزرای جدید، شخصیتی است ضعیف، اما در مقابل، وزیر دربار مردی است ناآرام با ماهیتی متمرد، بنابراین تمام این مذاکرات تا حدی نگرانکننده است. در این بین نشریه هفتگی خاور نزدیک و هندوستان، دیدار تیمورتاش از مسکو را امری مرموز تلقی کرد که هدف آن نزدیکی بیشتر روابط ایران و شوروی است. چمبرلین با اینکه نفس مذاکره با شوروی را چندان تهدیدی علیه منافع بریتانیا ارزیابی نکرد، لیکن به ماموران دیپلماتیک خود در مسکو و آنکارا تذکر داد نسبت به ماهیت مسافرت تیمورتاش هوشیار باشند و نتایج مطالعات خود را به وزارت خارجه ارسال کنند. رضاشاه به انگلیسیها توضیح داد ماموریت تیمورتاش نباید باعث نگرانی آنها شود، زیرا او برای حل و فصل مسایل تجاری به مسکو رفته است، ضمن اینکه قرار است از نمایندگیهای ایران در برلین، پاریس و لندن هم بازدید کند. سرانجام هم ماموریت تیمورتاش با فشار انگلیسیها تغییر یافت و اهداف ماموریت وی به گونهای خلاصه شد که رضایت بریتانیا جلب شود. نتیجه این مذاکرات برای موقعیت تیمورتاش فوری و البته خطرناک بود.
از تابستان سال 1305 یعنی درست همزمان با مسافرت تیمورتاش، در تهران اخباری دال بر بحران کابینه به گوش میرسید، این اخبار به گونهای به وزیر مقتدر دربار که اینک در مأموریت مسکو به سر میبرد، رسانیده شد. تیمورتاش از فرج الله بهرامی رییس دفتر مخصوص رضاشاه خواست به او اطلاع دهد بحرانی که از آن سخن میگویند چیست و نقش حسن مشار در این میانه چه میتواند باشد؟ متن تلگراف تیمورتاش به این شرح بود: «به خاکپای همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه، خبر بحران کابینه مخصوصا که مذاکره ریاست وزراء [و] مشارالملک در اینجا سوءتأثیر بزرگ کرده؛ موثر در جریان مذاکرات، رفع بحران مفید، راپورتا به عرض خاکپای مبارک همایونی معروض.» به دستور رضاشاه پاسخ زیر خطاب به تیمورتاش ارسال شد: «حضرت تیمورتاش وزیر دربار پهلوی، تلگراف حضرتعالی به شرف عرض خاکپای همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه رسید، میفرمایند معلوم میشود شما هم در تحت تاثیر محیط مسکو واقع شدهاید، حسن مشار کیست؟ بیجهت خود را به این جعلیات مشغول نکنید.» این پاسخ تهدیدآمیز درست مقارن بود با دهان به دهان گشتن خبری دیگر در تهران. در اواخر شهریور سال 1305 شایع شد توطئهای کشف شده است که قرار بوده ضمن آن رضاشاه را ترور کنند. مهمترین افراد دستگیرشده عبارت بودند از افسرانی از هنگ پهلوی قشون، یعنی هنگی که پرسنل آن وفادارترین نیروها به رضاشاه و محافظان شخصی او تلقی میشدند. سرهنگ محمود پولادین از مهمترین این افسران بود، وی مردی تحصیلکرده از قوای ژاندارمری و فرمانده هنگ پهلوی به شمار میرفت.
درست هنگام کشف شبکه ادعایی کودتای سرهنگ پولادین، شایعاتی در محافل سیاسی تهران سر زبانها بود که تیمورتاش که اینک در مسکو به سر میبرد، به زودی وارد ایران میشود و قرار است با نصرتالدوله فیروز که بهشدت علیه مستوفی فعالیت میکرد و نیز وثوقالدوله کابینهای تشکیل دهد که احتمالا ریاست آن با خود تیمورتاش خواهد بود. در دیماه آن سال شایعه ائتلاف سهگانه مزبور قوت یافت و حتی حسین علاء رییس انجمن دوستی ایران و آمریکا هم در ملاقات با کاردار سفارت آمریکا آن را تایید کرد.
اما تیمورتاش در این زمان همچنان در ماموریت روسیه بود، گفتیم این ماموریت از تابستان سال 1305 آغاز شد، بنابراین ماهها بود که وزیر دربار خارج از کشور به سر میبرد. در این ماهها دسیسهای علیه وی جریان داشت، عدهای از مخالفانش به رضاشاه گزارش میکردند که گویا او در توطئهای که علیه شاه آراسته شده- و ما بالاتر از آن سخن گفتیم- دخالت دارد. ناکامی وزیر دربار در ماموریت دیپلماتیک خویش بر سوءتفاهمات میافزود، یکی از مهمترین این ماموریتها تلاش برای خرید اسلحه از شوروی بود، اما با وصف اینکه او در گزارشهای رمز خود اطلاع میداد در موضوع اسلحه «به عشقآباد دستورالعمل داده شد، برای تحویل حاضر کنند، موقع تحویل را اطلاع خواهند داد»، اما مکاتبات موجود نشان میدهد هیچگونه توافقی در این زمینه صورت نگرفته بود. در حقیقت ارکان حرب کل قشون متعاقب این نامهنگاریها تقاضا میکرد نتیجه اقدامات در زمینه خرید جنگافزار را به مقامات مربوطه اطلاع دهند. اواخر شهریورماه آن سال رضاشاه دستور داد تیمورتاش پنج هزار قبضه تفنگ پنجتیر، صد قبضه مسلسل، پنجمیلیون فشنگ پنجتیر و شش فروند طیاره از دولت شوروی خریداری و برای طیارهها هم سه خلبان و سه مکانیک روسی استخدام کند: «لذا حسبالامر ملوکانه مقتضی است برای ابتیاع طیارات و اسلحه و مهمات فوق، اقدامات سریعه مبذول فرمایید و چون به وجود طیارات احتیاج فوری است، متمني است در خرید طیارات و استخدام 3 پایلوت و سه مکانیسین فوقالذکر فورا اقدام فرموده که هر چه زودتر خریداری و استخدام آنها صورت گیرد. در خاتمه تذکارا عرض مینماید که سابقا صورت قیمت اسلحه و مهمات از طرف آتاشه نظامی شوروی داده شده بود، چون خیلیگران به نظر میآمد نوعی [اقدام] فرمایید که نسبت به قیمت سابقه تخفیف کلی گرفته شود و ضمنا قیمت آنها هم به اقساط تادیه گردد.» تیمورتاش با مقامات شوروی وارد مذاکره شد، اما روسها به هر دلیلی حاضر نشدند طیاره جنگی در اختیار دولت رضاشاه قرار دهند. وزیر دربار مراتب را به شاه اطلاع داد، وی از رییس ارکان حرب کل قشون خواست این اطلاعات را به اطلاع شاه برسانند.
وزیر دربار بدون اطلاع از اینکه اخبار مایوسکنندهاش تا چه اندازه بهجو بدبینی دامن میزند، گزارش داد در روسیه مسلسل مورد نیاز ارتش ایران وجود ندارد، فقط مقداری از غنایم جنگی باقی مانده است که جمعآوری آنها یکی، دوماه زمان لازم دارد. طبق همین گزارش مسلسل ماکسیم در شوروی موجود بود، دیگر اینکه تیمورتاش قیمت اسلحههای سبک را هم به ارکان حرب کل قشون اطلاع داد؛ اما در نهایت پرسید: «آیا از اروپا نمیشود [اسلحه] خرید؟»یعنی با وصف این گزارش، امکان خرید هیچ سلاحی از شوروی موجود نیست. رضاشاه در پاسخ دستور داد: «اکنون که تهیه طیاره در روسیه ممکن نیست، به طوریکه سابقا هم تذکر داده شد، فعلا برای خرید یکمیلیون فشنگ مطابق شرحی که در سابق تذکر داده شده، با قیمت مناسب مذاکره و نتیجه را اعلام فرمایید.»
توضیحات تیمورتاش نشان میداد اولا او از شایعه تفاهماتش با شورویها و انعکاس آن در محافل سیاسی ایران نگران است و ثانیا اساسا مذاکرات با روسها چندان امیدوارکننده نبوده است. بالاتر اینکه شورویها تهدید کرده بودند روابط تجاری خود را با ایران محدود خواهند ساخت و از قول آنها ادامه داد: «سرحدات خودمان را خواهیم بست و [در اینصورت] از تجدید روابط تیره، دشمنان مشترک استفاده خواهند کرد.» معلوم است منظور از دشمنان مشترک، انگلیس است. وزیر دربار در ادامه گزارش خود نوشت: «عقیده بنده این است که وضعیت ایران فقط و فقط به واسطه اعلیحضرت همایونی ارواحنا فداه خیلی خوب است، از این موقع باید با عجله استفاده کرد» و روابط با روسیه را بهبود بخشید؛ زیرا «اراده روسها همیشه در سیاست شرق عامل موثر و با ترکیه در اجرای سیاست مشترک حقیقی»، مشغولند. دیگر اینکه «به واسطه ارتباط کامل روسیه با ترک و افغان و برای دفع ضرر خود روسیه که یگانه عامل خطرناک است و از ایران نگران است، کنار آمدن با روسیه ضرورت دارد، باقی بسته به رأی مطاع اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواحنا فداه است.» وزیر دربار توصیه کرد رضاشاه سفیر کبیر شوروی را احضار و از آنها رفع نگرانی نماید، به ویژه از این حیث که کمیسر امور خارجه روسیه یک هفته دیگر با وزیر امور خارجه ترکیه ملاقات خواهد کرد و رفع کدورت تا آن موقع «خیلی خوب است.»
در همین سفر تیمورتاش مسافرتی به آنکارا کرد تا اختلاف فیمابین ایران و ترکیه را حل کند و سپس روانه برلین شد تا مقدمات پیمانهای جدیدی را با جمهوری وایمار فراهم کند. در این سفر او تلاش کرد روابط تجاری مستحکمی با آلمان برقرار کند، یکی از این اقدامات مذاکره با شرکتهای آلمانی برای احداث خطوط آهن ایران بود که منجر به عقد قراردادهایی شد. اقدام دیگر مذاکره با یکی از شرکتهای خطوط هوایی آلمان به نام یونکرس بود که انحصار پست هوایی و امکانات مسافربری را در ایران به دست میآورد. بهعلاوه مذاکراتی با برخی متخصصان آلمانی صورت گرفت و کارشناسانی از آن کشور استخدام شدند تا بر امور مالی بانک نوبنیاد ملی ایران نظارت کنند؛ بانکی که در شرف تاسیس بود. انگلیسیها نمیتوانستند نسبت به این موضوع بیتفاوت باقی بمانند، از جمله بانک شاهنشاهی ایران که متعلق به انگلیسیها بود، نسبت به موضوع حساس شد. دیگر اینکه حسینقلیخان نواب که کینهای دیرینه نسبت به تیمورتاش داشت، فعالیت خویش را علیه او شدت بخشید، در کنار اینها دستاندرکاران سفارت انگلیس هم بیکار نبودند.
انگلستان تلاش کرد به معاهده ورسای توسل جوید که طبق آن آلمانیها را از تامین تجهیزات نظامی برای یک قدرت ثالث منع میکرد. اما این تلاشها به جایی نرسید و تیمورتاش این بار در کار خود نسبتا موفق بود. اما کارشکنی و سوءظن بریتانیا مانع از مسافرت تیمورتاش به لندن شد؛ امری که در برنامه مسافرتی او قرار داشت. به همین دلیل به ناچار به مسکو بازگشت و به رضاشاه نوشت «اگرچه تمام نشدن کارها باعث تاسف است»، اما «از خاکپای مبارک اقدس همایون شاهنشاهی ارواحنافداه مستدعی است مرخص بفرمایند مسکو معطل نشده، مراجعت کنم.» رضاشاه عملا اجازه نمیداد او وارد کشور شود؛ پس تیمورتاش حدس زد علت شاید این باشد که رضاشاه مایل است تا مذاکرات ناتمام با مقامات شوروی برای بهبود روابط خاتمه یابد و آنگاه به کشور مراجعت کند.
تیمورتاش ظاهرا از تحرکاتی که در تهران علیه او وجود داشت، آگاه بود؛ بهویژه زمانی که به او دستوری داده شد به این مضمون: «حضرت وزیر دربار پهلوی، تا وصول دستور ثانوی در بادکوبه تشریف داشته باشید.» از اینروی وی تلگرافی مجدد ارسال کرد «کاملا خصوصی» خطاب به رییس دفتر رضاشاه. در این تلگراف ابتدا از دستور رضاشاه در مورد توقف او «در بادکوبه تا وصول دستور ثانی» یاد شد که «بیشتر شبیه به کممرحمتی اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواحناه فداه است که با [وصف] خدمات خود، نمیدانم بدبختانه چه چیز باعث آن شده است والا با اوضاع غیرمساعد دولت آذربایجان و بیحاصل بودن هر نوع مذاکره فعلا با روسها؛ توقف بنده در بادکوبه جز تولید توهین و مشقت نتیجه ندارد.» تیمورتاش ادامه داد: «الحمدالله ایران وسیع است و اگر ورود بنده به طهران مقتضی نیست، ممکن است در قزوین یا رشت منتظر دستور باشم، اطلاع دارید که خانواده بنده ناخوش و منتظر است، در عالم دوستی استدعا میکنم اجازه حرکت بنده را به ایران، یا دستور ثانی را که اشاره فرمودهاید با حقیقت مطلب زود تلگراف بفرمایید.» با اینکه بالاخره تیمورتاش از سفر خویش به مسکو به تهران بازگشت، اما این سفر چنان سوءتفاهماتی تولید کرد که در آینده سیاسی و البته فروگرفته شدن او بسیار تعیینکننده به شمار میرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.