|

آیت‌الله صدر و ناکامی در برپایی انقلاب در عراق در گفت‌وگو با حسین رویوران

پس‌لرزه‌های انقلاب ایران در عراق

اعظم محبی


شهید محمد باقر صدر، مرجع شیعه عراق از جمله نخستین مراجعی بود که از نهضت امام خمینی حمایت کرد و می‌توان سخنرانی ایشان در شب بیست و سوم بهمن 1357 در نجف را نخستین حرکت حمایتی از انقلاب اسلامی ایران در خارج از کشور تعبیر کرد. شهید صدر امیدوار بود نهضت امام خمینی به عراق نیز برسد و حاکمیت مستبد و ضد دینی عراق را نیز سرنگون کند اما جامعه عراق سرنوشت متفاوتی را تجربه کرد. آیت‌الله صدر که ابتدا معتقد به جهاد نبود بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در رویه خود تغییری ایجاد کرد و مجاهدت در مقابل رژیم بعثی عراق را در پیش گرفت و حاکمیت عراق که از انقلاب اسلامی ایران چندان خشنود نبود به سرکوب و مقابله شدید جریان‌های مذهبی شیعی در آن کشور پرداخت. در این دوران آیت‌الله صدر با تبعیت از امام خمینی در عراق ماند تا اینکه به همراه خواهر خود بنت‌الهدی توسط رژیم صدام شهید شد. درخصوص تفکر و فعالیت شهید محمدباقر صدر با حسین رویوران، محقق و کارشناس حوزه عربی گفت‌وگو کردیم و نیز در این‌باره بحث صدور انقلاب به سایر کشورهای اسلامی خاصه عراق که کشوری بود که امام خمینی به سبب حضور طولانی در دوره تبعید در این کشور تمایل زیادی برای صدور انقلاب شیعی به عراق داشتند.

آیت‌الله محمدباقر صدر بعد از انقلاب اسلامی ایران با حمایت از امام خمینی حرکت جهادی در عراق را پیش گرفتند، چرا پیش از انقلاب اسلامی ایران این رویه را نداشتند با وجودی که امام 14 سال در نجف و در کنار ایشان بودند و فعالیت می‌کردند؟
در مورد شهید محمدباقر صدر باید این نکته را در نظر داشت که وی از جمله نخستین حامیان امام در قیام 1342 بودند و در سال‌های تبعید امام نیز از جمله حامیان امام محسوب می‌شدند هرچند که در ابتدا در خصوص حاکمیت اسلامی دیدگاه دیگری داشت اما در نهایت ایشان از امام تبعیت کردند و تئوری امام را در این خصوص پذیرفتند. در واقع مهم‌ترین نکته‌ای که می‌توان در مورد حمایت
شهید محمدباقر صدر از امام خمینی بیان کرد این است که شهید صدر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تئوری خود را برای تشکیل حکومت اسلامی کنار گذاشت و الگوی امام را در این خصوص پذیرفت. شهید صدر پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران معتقد به تشکیل گروه‌های اجتماعی برای رسیدن به نظام سیاسی بود و در واقع ایجاد حکومت اسلامی را از نهادهای پایین جامعه به سطوح بالا و در چارچوب یک قرارداد اجتماعی میسر می‌دانستند درحالی‌که امام معتقد به ولایت فقیه بودند و اعتقاد به ایجاد حاکمیت اسلامی تنها با ادامه ولایت انبیا داشتند که براساس این نظر حاکمیت اسلامی از بالاترین نهاد به سطوح پایین جامعه می‌رسید و احکام اسلامی را اجرا می‌کرد. شهید محمد باقر صدر در سال 1957 میلادی براساس تفکر و تئوری که برای حاکمیت اسلامی به آن معتقد بودند به همراه شهید محمدباقر حکیم، از دیگر مراجع شیعه عراق، حزب «الدعوه» را تاسیس کردند. حزب الدعوه معتقد به دعوت بود و اعتقادی به جهاد و مقابله مسلحانه نداشت. شهید صدر امیدوار بودند که این تئوری بتواند جریان فرهنگی عظیمی به وجود بیاورد و زمینه ایجاد حاکمیت اسلامی در عراق را فراهم کند. اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، شهید محمد باقر صدر بین تئوری که به آن اعتقاد داشت و الگویی که امام مطرح کرده بود مقایسه‌ای انجام داد و متقاعد شدند که رسیدن به حاکمیت اسلامی از طریق ولایت فقیه امکان‌پذیر است، بنابراین از امام خمینی تبعیت کرد. همان‌طور که می‌دانید مراجع از یکدیگر تقلید نمی‌کنند اما شهید صدر با وجود اینکه مجتهد بودند اما از امام تقلید و اعلام کردند که از امام خمینی تبعیت می‌کنند و جمله معروفی دارند در مورد امام که می‌گویند « در امام خمینی ذوب شوید، همان‌طور که امام خمینی در اسلام ذوب شدند.»
وی در روزهای بهمن 57 سخنرانی‌های بسیاری در حمایت از امام خمینی داشتند و آشکارا در عراق از نهضت امام خمینی حمایت کردند. بعد از اینکه برای بار نخست دستگیر شدند، ماموران امنیتی رژیم صدام از وی خواستند که دست از حمایت امام خمینی بردارد اما وی نپذیرفت و تا آخرین لحظه عمرشان دست از حمایت از امام برنداشتند و به شهادت رسیدند.
شهید صدر از دانشمندان جهان اسلام بودند که مقاله‌ها و کتاب‌های بسیاری تالیف کردند؛ از جمله کتاب شش جلدی«اسلام یقود الحیاه». از وی مقالات فلسفی بسیاری موجود است و در زمینه‌های مختلفی از جمله نظام‌های اقتصادی و سیاسی در جامعه اسلامی تحقیق و بررسی انجام دادند و در واقع می‌توان ایشان را در نوآوری و تفکر با شهید مطهری قیاس کرد.
ایشان زمانی که تحت نظر نیروهای امنیتی رژیم صدام بودند از آیت‌الله حکیم خواستند که عراق را ترک کنند، علت این مساله چه بود؟
در سال 1358 دولت عراق براساس لایحه‌ای که توسط شورای حقوق انقلاب عراق تصویب کرده بود هر فردی را که متعلق به حزب الدعوه بود اعدام می‌کرد، در این زمان افراد بسیاری اعدام شدند یا تحت فشار قرار گرفتند. در واقع شورای حقوق انقلاب عراق که صدام در راس آن بود، سعی داشت تمامی افراد متعلق به این حزب را از بین ببرد و این حزب را که جریان مهمی بین شیعیان به وجود آورده بود به کلی نابود کند. در این دوران شهید صدر تصمیم گرفتند که علما و اعضای حزب از عراق خارج شوند در مرحله اول خود ایشان به برخی از افراد به صورت مستقیم دستور دادند که عراق را ترک کنند؛ از جمله افرادی که در مرحله اول مهاجرت اعضای این حزب به ایران آمدند آیت‌الله حکیم، آقای جعفری و آقای مالکی بودند و همین‌طور آیت‌الله شاهرودی، که رابط بین شهید صدر و امام بودند و هم آیت‌الله حکیم و هم آیت‌الله شاهرودی در سال‌های بعد نقش زیادی در برپایی مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق داشتند تا اینکه آیت‌الله شاهرودی به‌طور کلی از مجلس اعلا خارج شدند و آیت‌الله حکیم ریاست این حزب را به‌عهده گرفت. در مرحله بعدی خروج اعضای حزب‌الدعوه، اکثر علما و فعالان این جریان عراق را ترک و در ایران پایگاهی را برای فعالیت ایجاد کردند تا اینکه پس از جنگ عراق و کویت و خروج نیروهای عراق از کویت در سال 1991 زمینه برای بازگشت به عراق فراهم شد.
چرا زمانی که حزب الدعوه تحت فشار رژیم صدام بود، خود آیت‌الله صدر از عراق خارج نشدند؟
در مورد تصمیم خروج ایشان از عراق در همان دوران، اخبار و اظهارات
ضد و نقیض زیادی منتشر شد. برخی منابع خبری اعلام می‌کردند ایشان تصمیم به مهاجرت از عراق دارند و اخبار دیگری در جهت تکذیب این خبر منتشر می‌شد تا اینکه در نهایت امام به دلیل انتشار این اخبار متناقض به آیت‌الله صدر پیغام دادند و تکلیف کردند که در عراق بمانند ایشان هم تبعیت کردند و در عراق ماندند تا اینکه بازداشت شدند و بعد تحت محاصره قرار گرفتند و بعد از بازداشت شدن مجدد به همراه خواهرشان بنت الهدی تحت شکنجه‌های نیروهای امنیتی رژیم صدام قرار گرفتند و به درجه شهادت رسیدند.
به نظر می‌رسد حزب الدعوه بعد از شهادت آیت‌الله صدر، شیوه خود را تغییر داد و مجلس اعلا هم که سال‌ها بعد به وجود آمد مسیر متفاوتی را در پیش گرفت. آیا این مساله به دلیل مقتضیات زمان است؟و اگر آیت‌الله صدر اکنون زنده بودند، همین شیوه‌ای را که اکنون مجلس اعلا فعالیت می‌کند انتخاب می‌کردند؟
حزب الدعوه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران شیوه خود را تغییر داد و بیشتر شکل جهادی به خود گرفت اما سرکوب وحشیانه رژیم صدام سبب مهاجرت علما و اعضای این حزب به ایران شد. امکان فعالیت بیشتر این حزب در داخل عراق وجود نداشت چراکه جامعه عراق مانند ایران نبود و از سوی دیگر رژیم صدام‌درصدد از بین بردن تمامی فعالان این حزب بود و در این دوران اعضای این حزب ناگزیر به ترک عراق و مهاجرت به ایران شدند. در سال 1361 مجلس اعلا که ابتکار ایران برای تجمع احزاب شیعه عراق بود به وجود آمد اما متاسفانه اکنون فعالیت مجلس اعلای عراق با اهداف اولیه تشکیل آن متفاوت شده که مهم‌ترین علت آن هدایت و مدیریت آن است، به‌طوری‌که اکنون به جای اینکه مجمعی برای تمامی احزاب شیعه عراق باشد در کنار جریان‌‌های دیگر به عنوان یک حزب قرار گرفته است. در واقع سه جریان شیعه در عراق وجود داشتند که عبارت بودند از حزب «الدعوه» با رهبری آیت‌الله صدر، جریان منظم‌العمل اسلامی با رهبری آیت‌الله شیرازی و حرکت مجاهدین با رهبری آیت‌الله حکیم. بعد از شهادت آیت‌الله صدر، این جریان‌ها به ایران مهاجرت کردند و ایران برای جلوگیری از تکثر میان آنها پیشنهاد تشکیل مجلسی را داد که تمامی این جریان‌ها نمایندگانی درآن داشته باشند و بتوانند به صورت متحد فعالیت کنند اما مدتی بعد از فعالیت، متاسفانه این جریان از حالت اجماع و مجلس بودن درآمد و به عنوان یک جریان در کنار گروه‌های دیگر قرار گرفت، البته دچار انشقاق شد؛ از جمله اینکه سازمان بدر، شاخه نظامی این جریان از آن جدا شد.

شهید محمد باقر صدر، مرجع شیعه عراق از جمله نخستین مراجعی بود که از نهضت امام خمینی حمایت کرد و می‌توان سخنرانی ایشان در شب بیست و سوم بهمن 1357 در نجف را نخستین حرکت حمایتی از انقلاب اسلامی ایران در خارج از کشور تعبیر کرد. شهید صدر امیدوار بود نهضت امام خمینی به عراق نیز برسد و حاکمیت مستبد و ضد دینی عراق را نیز سرنگون کند اما جامعه عراق سرنوشت متفاوتی را تجربه کرد. آیت‌الله صدر که ابتدا معتقد به جهاد نبود بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در رویه خود تغییری ایجاد کرد و مجاهدت در مقابل رژیم بعثی عراق را در پیش گرفت و حاکمیت عراق که از انقلاب اسلامی ایران چندان خشنود نبود به سرکوب و مقابله شدید جریان‌های مذهبی شیعی در آن کشور پرداخت. در این دوران آیت‌الله صدر با تبعیت از امام خمینی در عراق ماند تا اینکه به همراه خواهر خود بنت‌الهدی توسط رژیم صدام شهید شد. درخصوص تفکر و فعالیت شهید محمدباقر صدر با حسین رویوران، محقق و کارشناس حوزه عربی گفت‌وگو کردیم و نیز در این‌باره بحث صدور انقلاب به سایر کشورهای اسلامی خاصه عراق که کشوری بود که امام خمینی به سبب حضور طولانی در دوره تبعید در این کشور تمایل زیادی برای صدور انقلاب شیعی به عراق داشتند.

آیت‌الله محمدباقر صدر بعد از انقلاب اسلامی ایران با حمایت از امام خمینی حرکت جهادی در عراق را پیش گرفتند، چرا پیش از انقلاب اسلامی ایران این رویه را نداشتند با وجودی که امام 14 سال در نجف و در کنار ایشان بودند و فعالیت می‌کردند؟
در مورد شهید محمدباقر صدر باید این نکته را در نظر داشت که وی از جمله نخستین حامیان امام در قیام 1342 بودند و در سال‌های تبعید امام نیز از جمله حامیان امام محسوب می‌شدند هرچند که در ابتدا در خصوص حاکمیت اسلامی دیدگاه دیگری داشت اما در نهایت ایشان از امام تبعیت کردند و تئوری امام را در این خصوص پذیرفتند. در واقع مهم‌ترین نکته‌ای که می‌توان در مورد حمایت
شهید محمدباقر صدر از امام خمینی بیان کرد این است که شهید صدر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تئوری خود را برای تشکیل حکومت اسلامی کنار گذاشت و الگوی امام را در این خصوص پذیرفت. شهید صدر پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران معتقد به تشکیل گروه‌های اجتماعی برای رسیدن به نظام سیاسی بود و در واقع ایجاد حکومت اسلامی را از نهادهای پایین جامعه به سطوح بالا و در چارچوب یک قرارداد اجتماعی میسر می‌دانستند درحالی‌که امام معتقد به ولایت فقیه بودند و اعتقاد به ایجاد حاکمیت اسلامی تنها با ادامه ولایت انبیا داشتند که براساس این نظر حاکمیت اسلامی از بالاترین نهاد به سطوح پایین جامعه می‌رسید و احکام اسلامی را اجرا می‌کرد. شهید محمد باقر صدر در سال 1957 میلادی براساس تفکر و تئوری که برای حاکمیت اسلامی به آن معتقد بودند به همراه شهید محمدباقر حکیم، از دیگر مراجع شیعه عراق، حزب «الدعوه» را تاسیس کردند. حزب الدعوه معتقد به دعوت بود و اعتقادی به جهاد و مقابله مسلحانه نداشت. شهید صدر امیدوار بودند که این تئوری بتواند جریان فرهنگی عظیمی به وجود بیاورد و زمینه ایجاد حاکمیت اسلامی در عراق را فراهم کند. اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، شهید محمد باقر صدر بین تئوری که به آن اعتقاد داشت و الگویی که امام مطرح کرده بود مقایسه‌ای انجام داد و متقاعد شدند که رسیدن به حاکمیت اسلامی از طریق ولایت فقیه امکان‌پذیر است، بنابراین از امام خمینی تبعیت کرد. همان‌طور که می‌دانید مراجع از یکدیگر تقلید نمی‌کنند اما شهید صدر با وجود اینکه مجتهد بودند اما از امام تقلید و اعلام کردند که از امام خمینی تبعیت می‌کنند و جمله معروفی دارند در مورد امام که می‌گویند « در امام خمینی ذوب شوید، همان‌طور که امام خمینی در اسلام ذوب شدند.»
وی در روزهای بهمن 57 سخنرانی‌های بسیاری در حمایت از امام خمینی داشتند و آشکارا در عراق از نهضت امام خمینی حمایت کردند. بعد از اینکه برای بار نخست دستگیر شدند، ماموران امنیتی رژیم صدام از وی خواستند که دست از حمایت امام خمینی بردارد اما وی نپذیرفت و تا آخرین لحظه عمرشان دست از حمایت از امام برنداشتند و به شهادت رسیدند.
شهید صدر از دانشمندان جهان اسلام بودند که مقاله‌ها و کتاب‌های بسیاری تالیف کردند؛ از جمله کتاب شش جلدی«اسلام یقود الحیاه». از وی مقالات فلسفی بسیاری موجود است و در زمینه‌های مختلفی از جمله نظام‌های اقتصادی و سیاسی در جامعه اسلامی تحقیق و بررسی انجام دادند و در واقع می‌توان ایشان را در نوآوری و تفکر با شهید مطهری قیاس کرد.
ایشان زمانی که تحت نظر نیروهای امنیتی رژیم صدام بودند از آیت‌الله حکیم خواستند که عراق را ترک کنند، علت این مساله چه بود؟
در سال 1358 دولت عراق براساس لایحه‌ای که توسط شورای حقوق انقلاب عراق تصویب کرده بود هر فردی را که متعلق به حزب الدعوه بود اعدام می‌کرد، در این زمان افراد بسیاری اعدام شدند یا تحت فشار قرار گرفتند. در واقع شورای حقوق انقلاب عراق که صدام در راس آن بود، سعی داشت تمامی افراد متعلق به این حزب را از بین ببرد و این حزب را که جریان مهمی بین شیعیان به وجود آورده بود به کلی نابود کند. در این دوران شهید صدر تصمیم گرفتند که علما و اعضای حزب از عراق خارج شوند در مرحله اول خود ایشان به برخی از افراد به صورت مستقیم دستور دادند که عراق را ترک کنند؛ از جمله افرادی که در مرحله اول مهاجرت اعضای این حزب به ایران آمدند آیت‌الله حکیم، آقای جعفری و آقای مالکی بودند و همین‌طور آیت‌الله شاهرودی، که رابط بین شهید صدر و امام بودند و هم آیت‌الله حکیم و هم آیت‌الله شاهرودی در سال‌های بعد نقش زیادی در برپایی مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق داشتند تا اینکه آیت‌الله شاهرودی به‌طور کلی از مجلس اعلا خارج شدند و آیت‌الله حکیم ریاست این حزب را به‌عهده گرفت. در مرحله بعدی خروج اعضای حزب‌الدعوه، اکثر علما و فعالان این جریان عراق را ترک و در ایران پایگاهی را برای فعالیت ایجاد کردند تا اینکه پس از جنگ عراق و کویت و خروج نیروهای عراق از کویت در سال 1991 زمینه برای بازگشت به عراق فراهم شد.
چرا زمانی که حزب الدعوه تحت فشار رژیم صدام بود، خود آیت‌الله صدر از عراق خارج نشدند؟
در مورد تصمیم خروج ایشان از عراق در همان دوران، اخبار و اظهارات
ضد و نقیض زیادی منتشر شد. برخی منابع خبری اعلام می‌کردند ایشان تصمیم به مهاجرت از عراق دارند و اخبار دیگری در جهت تکذیب این خبر منتشر می‌شد تا اینکه در نهایت امام به دلیل انتشار این اخبار متناقض به آیت‌الله صدر پیغام دادند و تکلیف کردند که در عراق بمانند ایشان هم تبعیت کردند و در عراق ماندند تا اینکه بازداشت شدند و بعد تحت محاصره قرار گرفتند و بعد از بازداشت شدن مجدد به همراه خواهرشان بنت الهدی تحت شکنجه‌های نیروهای امنیتی رژیم صدام قرار گرفتند و به درجه شهادت رسیدند.
به نظر می‌رسد حزب الدعوه بعد از شهادت آیت‌الله صدر، شیوه خود را تغییر داد و مجلس اعلا هم که سال‌ها بعد به وجود آمد مسیر متفاوتی را در پیش گرفت. آیا این مساله به دلیل مقتضیات زمان است؟و اگر آیت‌الله صدر اکنون زنده بودند، همین شیوه‌ای را که اکنون مجلس اعلا فعالیت می‌کند انتخاب می‌کردند؟
حزب الدعوه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران شیوه خود را تغییر داد و بیشتر شکل جهادی به خود گرفت اما سرکوب وحشیانه رژیم صدام سبب مهاجرت علما و اعضای این حزب به ایران شد. امکان فعالیت بیشتر این حزب در داخل عراق وجود نداشت چراکه جامعه عراق مانند ایران نبود و از سوی دیگر رژیم صدام‌درصدد از بین بردن تمامی فعالان این حزب بود و در این دوران اعضای این حزب ناگزیر به ترک عراق و مهاجرت به ایران شدند. در سال 1361 مجلس اعلا که ابتکار ایران برای تجمع احزاب شیعه عراق بود به وجود آمد اما متاسفانه اکنون فعالیت مجلس اعلای عراق با اهداف اولیه تشکیل آن متفاوت شده که مهم‌ترین علت آن هدایت و مدیریت آن است، به‌طوری‌که اکنون به جای اینکه مجمعی برای تمامی احزاب شیعه عراق باشد در کنار جریان‌‌های دیگر به عنوان یک حزب قرار گرفته است. در واقع سه جریان شیعه در عراق وجود داشتند که عبارت بودند از حزب «الدعوه» با رهبری آیت‌الله صدر، جریان منظم‌العمل اسلامی با رهبری آیت‌الله شیرازی و حرکت مجاهدین با رهبری آیت‌الله حکیم. بعد از شهادت آیت‌الله صدر، این جریان‌ها به ایران مهاجرت کردند و ایران برای جلوگیری از تکثر میان آنها پیشنهاد تشکیل مجلسی را داد که تمامی این جریان‌ها نمایندگانی درآن داشته باشند و بتوانند به صورت متحد فعالیت کنند اما مدتی بعد از فعالیت، متاسفانه این جریان از حالت اجماع و مجلس بودن درآمد و به عنوان یک جریان در کنار گروه‌های دیگر قرار گرفت، البته دچار انشقاق شد؛ از جمله اینکه سازمان بدر، شاخه نظامی این جریان از آن جدا شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.