نجفقلی حبیبی در گفتوگو با «شرق»
اصلاحطلبی، اصلاح از طریق مسالمت و گفتوگوست
سمیه متقی / عكس: مهدي حسني، شرق
حضور طیفها و گروههای مختلف در عرصه سیاست کشور، نشان از تفکرات و نظرات گوناگونی دارد که همان موجب جذب قشری از جامعه به سوی این گروهها شده است. در دورانی که مسندهای سیاسی در دست اصولگرایان قرار دارد، توجه و پیگیری برنامهها، شرایط و مشکلات طیفهای رقیب حایز اهمیت است. بهویژه اینکه این جریان رقیب و منتقد با وجود پایگاه اجتماعی در حال حاضر بهرهای از قدرت ندارد. بر همین اساس «شرق» به سراغ نجفقلی حبیبی، سخنگوی دورهای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات رفته و با وی به گفتوگو پرداخته است.
در ابتدای بحث، تعریف شما از اصلاحطلبی چیست؟
اصلاحات در اصطلاح اجتماعی زمانی مطرح میشود که یک گروه اجتماعی، قصد دارند نظم موجود جامعه اجتماعی خود را سر و سامان دهند. این گروهها به دنبال تغییرات مورد نظر خود دو مسیر را در پی میگیرند راه اول انقلاب و براندازی است یعنی گروه آن زمان که از وضعیت اجتماعی، سیاسی، فرهنگی جامعه خود راضی نیستند، تلاش میکنند نظام موجود را کاملا تغییر و حتی از بین ببرند در نتیجه از راهی قهرآمیز یا همان انقلاب بهره میبرند. مسیر دیگر هم وجود دارد و گروههایی که بهدنبال اصلاح و تغییرند اما به نظرشان روند انقلاب بسیار دشوار و خسارتآور و غیرقابل پذیرش است به آن روی نمیآورند. این گروه به جای پیگیری تغییرات کلی به دنبال راههای مسالمت آمیز میروند؛ راههایی که تغییر و تحول را در چارچوب نظام برمیتابد.
برای توضیح بیشتر منظور شما از تغییر و تحول به صورت مسالمتآمیز چیست؟
از ویژگیهای مهم این مسیر توجه به خواست گروههای مقابل است یعنی قطعا گروههای مقابل خواستی و نظری متفاوت دارند، در این مسیر تحمل این گروهها بسیار حایز اهمیت است. بنابراین اصلاحطلبی تلاش برای ایجاد وضعیت بهتر در جامعه، از راه گفت و گو، استدلال، صبر و تحمل نیروهای مخالف است. در نتیجه مسیری منطقی را در پیش میگیرد. بنابراین اصلاحطلبی، اصلاح امور است از راه مسالمتآمیز و گفتوگو.
بر اساس این تعریف بازه گستردهای از تشکلها را میتوان تحت عنوان اصلاحطلب معرفی کرد، شاید بهتر باشد برای تعیین حدود و ثغور این جریان در کشور تعریفی از مخالفین صورت گیرد؛ مخالفین این جریان چه گروههایی هستند؟
ابتدا باید بگویم این اصطلاح در جریان تاریخ و در طول آن در حال تغییر است، اصلاحطلبی همچون تمام مفاهیم اجتماعی در حال تغییر است. در ایران و در مفاهیم فعلی، اصلاحطلبی در برابر دو گروه قرار گرفته است؛ گروه اول گروهی که به دنبال تغییر نظام هستند که توضیح آن را در سوالات پیشین دادهام و اصلاحطلبان در برابر آن به دنبال تغییر و تحول درون نظامند و به دنبال اصلاح امور و درست اجرا شدن آن بر اساس قوانین فعلی هستند. گروه دوم گروه به اصطلاح رایج اصولگرا یا همان جناح راست سابق است که تغییراتی پیدا کرده است که بر یک بنیادهایی وابستهاند البته اگر چنین برداشت مصداق خارجی هم داشته باشد (در حال حاضر مجموعهای از اصطلاحات وجود دارد که ما از آن استفاده میکنیم اما مفهوم آن چندان تطابق با آن مصداق برداشتی ما ندارد).
برای ادامه بحث شما به عنوان رییس دورهای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، بفرمایید مواضع اصلاحطلبان در ایجاد چنین تغییر و تحولاتی چیست؟
برای نمونه هم در بحث دین و هم در بحث جمهوریت مدیران باید اهل تجربه و صاحب دانش باشند تا مسوولیت بپذیرند. اصلاحطلبان به دنبال حل این مشکل هستند و دنبال چنین تغییری میروند. این موضوع را اگر از نگاه اسلامی هم توجه داشته باشیم فرد نمیتواند بدون توجه به داشتن تجربه و توانایی مسوولیتی را بپذیرد. موضوع دیگری که این روزها بیش از پیش مورد توجه است. مسوولیتپذیری در کنار وقف برای جامعه است. یعنی زمانی که به کاری مشغول هستند به دنبال ثروتاندوزی، پست و مقام و فامیلبازی و... نباشند، یعنی موازین اسلامی باید بر روابط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی حاکم باشد. یکی از ویژگیهای اصلاحطلبی آن است که چه آنجاکه در مسند قدرت قرار دارد و چه آنجاکه قرار ندارد دایم باید مخالف خودش را تحمل کند و باید نظر آنها را گوش کند و انتقادات آنها را تحمل کند. و اگر نظرات آنها و انتقادات مستدل است بپذیرد و اگر مستدل نیست با استدلال آن را رد کند.
طیف مقابل هم مدعی است اگر انتقاد مستدل باشد میپذیریم، مهم پذیرش است که هر گروه با دید خود به انتقادات نگاه میکند. منظور شما از تفاوت عملکرد در این زمینه چیست؟
منظور من نحوه برخورد است، بله ممکن است چنین ادعایی باشد اما در برابر انتقادها اصلاحطلبان چارچوبدار برخورد میکنند و معتقدند با گروه مقابل که آنها هم اهل این مملکت هستند و هموطن هستند و در یک جامعه سیاسی با هم زندگی میکنند باید با عقل، استدلال و با مدارا برخورد شود و از تهمت زدن و برخورد خارج از ساحت افراد و گروهها بپرهیزند، همه این موارد از شروط اصلاحطلبی است.
در فضای فعلی، با وجود برخي مشکلات باز صداهایی به مخالفت از سوی اصلاحطلبان شنیده میشود. اصلاحطلبان فضای فعلی را چگونه ارزیابی میکنند؟
شیوه اداره کشور ما را دچار مشکل ساخته است، اولا بسیاری از نیروهای موثر و مفید جامعه که میتوانستند مصدر کار و فعالیت باشند به حاشیه رانده شدهاند و مساله دیگر، بحث ضعیفشدن اخلاقیات است. اصلاحطلبان در یکی از ابعاد فعالیت خود به دنبال اصلاح چنین روندی هستند. همچنین از جمله مسایلی که در اصلاحطلبی امروز جامعه ما مطرح است ارتقای سطح ملی در حوزههای مختلف علمی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در جهان است که برای این طیف بسیار حایز اهمیت است. اینکه چگونه از لاک خود بیرون بیاییم و چگونه باید عمل کنیم تا این ارتقا صورت گیرد از مسایل مهم است.
در فضای فعلی که برخي، شعارهای معیشتی جریان راست برای مردم محقق نشده، دیدگاه اصلاحطلبان در این زمینه چیست؟
از مسایل دیگر، عدالت اجتماعی و فقرستیزی در شرایط فعلی است. ما نظام اقتصادی را بهگونهای باید تعريف كنيم و به سمت و سویی سوق دهیم که اکثریت جامعه را طبقه متوسط تشکیل دهند و طبقات پایین از امکانات بیشتری برخوردار باشد بهطوری که دایما در یک حرکت مشخصشده به سمت طبقه متوسط سوق داده شوند. هر اندازه از طبقه متوسط کاسته شود و به طبقه بالاتر فرستاده شود روند خوبی است و در این شرایط معمولا آن دهکهای بالا نیز رو به پایین حرکت میکنند و توازن صورت میگیرد. بحث اخلاقی هم مورد توجه است. البته این مسایل تنها تحت عنوان تشکلهای اصلاحطلبی نیست بلکه در تلاشیم که این روند در حرکتهای اجتماعی تحقق پیدا کند و اصلاحطلبان نیز با رسیدن به مسند قدرت سیاسی به دنبال آن هستند که بتوانند این اهداف را پیاده کنند. زمانیکه در برخی اشتراکاتی که شما هم به آن اشاره کردید توجه کنیم و جایگاه پذیرش جنبههای مذهبی هم مطرح باشد که مد نظر اصلاحطلبان است، بر همین اساس منظور اصولی بودن را هم به همراه دارد یعنی هم اصولگرایی مطرح است و هم اصلاحطلبان هر یک در دیگری وجود پیدا میکند. پس اصولی بودن هم در اصلاحطلبی خوابیده است اما طیف مقابل اصطلاحی سیاسی را بهوجود آورده و انتخاب کردند. البته اینجا جایی برای بازی با الفاظ نیست بلکه مبانی مهم است اینکه من بگویم اصولگرا هستم یا اصلاحطلب مهم پایبندی به مبانی آنهاست که اگر نباشد در هر دو طرف بی معنا است چه آنجا که ادعای اصلاحطلبی بکنند و چه آنجا که ادعای اصولگرایی مطرح است. پس بحث ابتدایی را فراموش نکنیم روشها و نحوه برخوردها مهم و متفاوت است و حقوقی که برای افراد و گروههای مختلف قایل میشوند نيز تعيينكننده است.
با این اوصاف برای رسیدن به چنین شرایطی تنها راه رسیدن به قدرت است. چرا نمیتوان این تحولات را به دور از قدرت تصور کرد؟
این مساله ملزوماتي دارد و پیوندهایی در این بین مطرح است. اگر فضای اجتماعی مناسب وجود داشته باشد و فضای سیاسی آنچنان باز باشد که مطالب، دیدگاهها، انتقادات و نظرات افراد قابل انتقال به جامعه باشد در این شرایط خود جامعه کمکم گروههایی در متن تشکیل میدهند، ولو اینکه در قدرت نباشد، توانایی فعالیت هم دارد. این تنها یک راه است و البته مطمئنترین راه برای انجام فعالیت رسیدن به قدرت است. وقتی در جایگاه قدرت باشند این حضور در قدرت خود ضامنی برای فعالیت در مسیر دلخواه و عملیکردن نظرات و دیدگاههاست. روشنسازی افکار عمومی و افزایش آگاهی مردم چیزی است که وظیفه طیفها و گروههای سیاسی در جایگاههای غیرقدرت است که این مقوله نیاز به امکاناتی دارد از جمله نیاز به تريبون است که گروه حاکم آن را باید فراهم کند تا بقیه طیفها و گروهها بتوانند از آن استفاده کنند و دیدگاهها و استدلال خود را به جامعه منتقل کنند. وقتی آزادی انتقال اطلاعات یک اصل پذیرفته شده باشد جامعه زنده و پویا میشود و خود افراد انتخاب میکنند و بهترین راه را قطعا در پیش میگیرند.
در چندسال اخیر تلاشهای بسیاری برای جایگزینی گروههای بدلی به جای گروههای اصلی اصلاحطلبی صورت گرفته است، چگونه است که تا کنون بی اثر مانده؟
اصلاحطلبی سابقهای طولانی دارد و در جامعه ما شناخته شده است. نسبت به این جریان یک تجربهعملی وجود دارد که افکار و مسیر در طی این سالها پایدار مانده است. و مهمتر اینکه روش و منش آن در جامعه جا افتاده است و همیشه در خدمت مردم و اصلاح کشور بوده است بنابراین انتظار اشتباهی است که یک نفر بیاید و دو روزه چنین برنامهای بریزد و این جایگاه را تصاحب کند، جامعه نمیپذیرد. عدم موفقیت این جریانهای بدلی به دلیل نوعی فرصتطلبی است که مردم به خوبی آن را میشناسند و معمولا كساني كه این صفت را ندارند اما میخواهند بهزور آن را کسب کنند. مردم فهیم ما با وجود تحولات سیاسی فراوان که موجب آگاهی آنهاست به درک تفاوت اصلی و بدلی رسیدهاند.
حضور طیفها و گروههای مختلف در عرصه سیاست کشور، نشان از تفکرات و نظرات گوناگونی دارد که همان موجب جذب قشری از جامعه به سوی این گروهها شده است. در دورانی که مسندهای سیاسی در دست اصولگرایان قرار دارد، توجه و پیگیری برنامهها، شرایط و مشکلات طیفهای رقیب حایز اهمیت است. بهویژه اینکه این جریان رقیب و منتقد با وجود پایگاه اجتماعی در حال حاضر بهرهای از قدرت ندارد. بر همین اساس «شرق» به سراغ نجفقلی حبیبی، سخنگوی دورهای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات رفته و با وی به گفتوگو پرداخته است.
در ابتدای بحث، تعریف شما از اصلاحطلبی چیست؟
اصلاحات در اصطلاح اجتماعی زمانی مطرح میشود که یک گروه اجتماعی، قصد دارند نظم موجود جامعه اجتماعی خود را سر و سامان دهند. این گروهها به دنبال تغییرات مورد نظر خود دو مسیر را در پی میگیرند راه اول انقلاب و براندازی است یعنی گروه آن زمان که از وضعیت اجتماعی، سیاسی، فرهنگی جامعه خود راضی نیستند، تلاش میکنند نظام موجود را کاملا تغییر و حتی از بین ببرند در نتیجه از راهی قهرآمیز یا همان انقلاب بهره میبرند. مسیر دیگر هم وجود دارد و گروههایی که بهدنبال اصلاح و تغییرند اما به نظرشان روند انقلاب بسیار دشوار و خسارتآور و غیرقابل پذیرش است به آن روی نمیآورند. این گروه به جای پیگیری تغییرات کلی به دنبال راههای مسالمت آمیز میروند؛ راههایی که تغییر و تحول را در چارچوب نظام برمیتابد.
برای توضیح بیشتر منظور شما از تغییر و تحول به صورت مسالمتآمیز چیست؟
از ویژگیهای مهم این مسیر توجه به خواست گروههای مقابل است یعنی قطعا گروههای مقابل خواستی و نظری متفاوت دارند، در این مسیر تحمل این گروهها بسیار حایز اهمیت است. بنابراین اصلاحطلبی تلاش برای ایجاد وضعیت بهتر در جامعه، از راه گفت و گو، استدلال، صبر و تحمل نیروهای مخالف است. در نتیجه مسیری منطقی را در پیش میگیرد. بنابراین اصلاحطلبی، اصلاح امور است از راه مسالمتآمیز و گفتوگو.
بر اساس این تعریف بازه گستردهای از تشکلها را میتوان تحت عنوان اصلاحطلب معرفی کرد، شاید بهتر باشد برای تعیین حدود و ثغور این جریان در کشور تعریفی از مخالفین صورت گیرد؛ مخالفین این جریان چه گروههایی هستند؟
ابتدا باید بگویم این اصطلاح در جریان تاریخ و در طول آن در حال تغییر است، اصلاحطلبی همچون تمام مفاهیم اجتماعی در حال تغییر است. در ایران و در مفاهیم فعلی، اصلاحطلبی در برابر دو گروه قرار گرفته است؛ گروه اول گروهی که به دنبال تغییر نظام هستند که توضیح آن را در سوالات پیشین دادهام و اصلاحطلبان در برابر آن به دنبال تغییر و تحول درون نظامند و به دنبال اصلاح امور و درست اجرا شدن آن بر اساس قوانین فعلی هستند. گروه دوم گروه به اصطلاح رایج اصولگرا یا همان جناح راست سابق است که تغییراتی پیدا کرده است که بر یک بنیادهایی وابستهاند البته اگر چنین برداشت مصداق خارجی هم داشته باشد (در حال حاضر مجموعهای از اصطلاحات وجود دارد که ما از آن استفاده میکنیم اما مفهوم آن چندان تطابق با آن مصداق برداشتی ما ندارد).
برای ادامه بحث شما به عنوان رییس دورهای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات، بفرمایید مواضع اصلاحطلبان در ایجاد چنین تغییر و تحولاتی چیست؟
برای نمونه هم در بحث دین و هم در بحث جمهوریت مدیران باید اهل تجربه و صاحب دانش باشند تا مسوولیت بپذیرند. اصلاحطلبان به دنبال حل این مشکل هستند و دنبال چنین تغییری میروند. این موضوع را اگر از نگاه اسلامی هم توجه داشته باشیم فرد نمیتواند بدون توجه به داشتن تجربه و توانایی مسوولیتی را بپذیرد. موضوع دیگری که این روزها بیش از پیش مورد توجه است. مسوولیتپذیری در کنار وقف برای جامعه است. یعنی زمانی که به کاری مشغول هستند به دنبال ثروتاندوزی، پست و مقام و فامیلبازی و... نباشند، یعنی موازین اسلامی باید بر روابط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی حاکم باشد. یکی از ویژگیهای اصلاحطلبی آن است که چه آنجاکه در مسند قدرت قرار دارد و چه آنجاکه قرار ندارد دایم باید مخالف خودش را تحمل کند و باید نظر آنها را گوش کند و انتقادات آنها را تحمل کند. و اگر نظرات آنها و انتقادات مستدل است بپذیرد و اگر مستدل نیست با استدلال آن را رد کند.
طیف مقابل هم مدعی است اگر انتقاد مستدل باشد میپذیریم، مهم پذیرش است که هر گروه با دید خود به انتقادات نگاه میکند. منظور شما از تفاوت عملکرد در این زمینه چیست؟
منظور من نحوه برخورد است، بله ممکن است چنین ادعایی باشد اما در برابر انتقادها اصلاحطلبان چارچوبدار برخورد میکنند و معتقدند با گروه مقابل که آنها هم اهل این مملکت هستند و هموطن هستند و در یک جامعه سیاسی با هم زندگی میکنند باید با عقل، استدلال و با مدارا برخورد شود و از تهمت زدن و برخورد خارج از ساحت افراد و گروهها بپرهیزند، همه این موارد از شروط اصلاحطلبی است.
در فضای فعلی، با وجود برخي مشکلات باز صداهایی به مخالفت از سوی اصلاحطلبان شنیده میشود. اصلاحطلبان فضای فعلی را چگونه ارزیابی میکنند؟
شیوه اداره کشور ما را دچار مشکل ساخته است، اولا بسیاری از نیروهای موثر و مفید جامعه که میتوانستند مصدر کار و فعالیت باشند به حاشیه رانده شدهاند و مساله دیگر، بحث ضعیفشدن اخلاقیات است. اصلاحطلبان در یکی از ابعاد فعالیت خود به دنبال اصلاح چنین روندی هستند. همچنین از جمله مسایلی که در اصلاحطلبی امروز جامعه ما مطرح است ارتقای سطح ملی در حوزههای مختلف علمی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در جهان است که برای این طیف بسیار حایز اهمیت است. اینکه چگونه از لاک خود بیرون بیاییم و چگونه باید عمل کنیم تا این ارتقا صورت گیرد از مسایل مهم است.
در فضای فعلی که برخي، شعارهای معیشتی جریان راست برای مردم محقق نشده، دیدگاه اصلاحطلبان در این زمینه چیست؟
از مسایل دیگر، عدالت اجتماعی و فقرستیزی در شرایط فعلی است. ما نظام اقتصادی را بهگونهای باید تعريف كنيم و به سمت و سویی سوق دهیم که اکثریت جامعه را طبقه متوسط تشکیل دهند و طبقات پایین از امکانات بیشتری برخوردار باشد بهطوری که دایما در یک حرکت مشخصشده به سمت طبقه متوسط سوق داده شوند. هر اندازه از طبقه متوسط کاسته شود و به طبقه بالاتر فرستاده شود روند خوبی است و در این شرایط معمولا آن دهکهای بالا نیز رو به پایین حرکت میکنند و توازن صورت میگیرد. بحث اخلاقی هم مورد توجه است. البته این مسایل تنها تحت عنوان تشکلهای اصلاحطلبی نیست بلکه در تلاشیم که این روند در حرکتهای اجتماعی تحقق پیدا کند و اصلاحطلبان نیز با رسیدن به مسند قدرت سیاسی به دنبال آن هستند که بتوانند این اهداف را پیاده کنند. زمانیکه در برخی اشتراکاتی که شما هم به آن اشاره کردید توجه کنیم و جایگاه پذیرش جنبههای مذهبی هم مطرح باشد که مد نظر اصلاحطلبان است، بر همین اساس منظور اصولی بودن را هم به همراه دارد یعنی هم اصولگرایی مطرح است و هم اصلاحطلبان هر یک در دیگری وجود پیدا میکند. پس اصولی بودن هم در اصلاحطلبی خوابیده است اما طیف مقابل اصطلاحی سیاسی را بهوجود آورده و انتخاب کردند. البته اینجا جایی برای بازی با الفاظ نیست بلکه مبانی مهم است اینکه من بگویم اصولگرا هستم یا اصلاحطلب مهم پایبندی به مبانی آنهاست که اگر نباشد در هر دو طرف بی معنا است چه آنجا که ادعای اصلاحطلبی بکنند و چه آنجا که ادعای اصولگرایی مطرح است. پس بحث ابتدایی را فراموش نکنیم روشها و نحوه برخوردها مهم و متفاوت است و حقوقی که برای افراد و گروههای مختلف قایل میشوند نيز تعيينكننده است.
با این اوصاف برای رسیدن به چنین شرایطی تنها راه رسیدن به قدرت است. چرا نمیتوان این تحولات را به دور از قدرت تصور کرد؟
این مساله ملزوماتي دارد و پیوندهایی در این بین مطرح است. اگر فضای اجتماعی مناسب وجود داشته باشد و فضای سیاسی آنچنان باز باشد که مطالب، دیدگاهها، انتقادات و نظرات افراد قابل انتقال به جامعه باشد در این شرایط خود جامعه کمکم گروههایی در متن تشکیل میدهند، ولو اینکه در قدرت نباشد، توانایی فعالیت هم دارد. این تنها یک راه است و البته مطمئنترین راه برای انجام فعالیت رسیدن به قدرت است. وقتی در جایگاه قدرت باشند این حضور در قدرت خود ضامنی برای فعالیت در مسیر دلخواه و عملیکردن نظرات و دیدگاههاست. روشنسازی افکار عمومی و افزایش آگاهی مردم چیزی است که وظیفه طیفها و گروههای سیاسی در جایگاههای غیرقدرت است که این مقوله نیاز به امکاناتی دارد از جمله نیاز به تريبون است که گروه حاکم آن را باید فراهم کند تا بقیه طیفها و گروهها بتوانند از آن استفاده کنند و دیدگاهها و استدلال خود را به جامعه منتقل کنند. وقتی آزادی انتقال اطلاعات یک اصل پذیرفته شده باشد جامعه زنده و پویا میشود و خود افراد انتخاب میکنند و بهترین راه را قطعا در پیش میگیرند.
در چندسال اخیر تلاشهای بسیاری برای جایگزینی گروههای بدلی به جای گروههای اصلی اصلاحطلبی صورت گرفته است، چگونه است که تا کنون بی اثر مانده؟
اصلاحطلبی سابقهای طولانی دارد و در جامعه ما شناخته شده است. نسبت به این جریان یک تجربهعملی وجود دارد که افکار و مسیر در طی این سالها پایدار مانده است. و مهمتر اینکه روش و منش آن در جامعه جا افتاده است و همیشه در خدمت مردم و اصلاح کشور بوده است بنابراین انتظار اشتباهی است که یک نفر بیاید و دو روزه چنین برنامهای بریزد و این جایگاه را تصاحب کند، جامعه نمیپذیرد. عدم موفقیت این جریانهای بدلی به دلیل نوعی فرصتطلبی است که مردم به خوبی آن را میشناسند و معمولا كساني كه این صفت را ندارند اما میخواهند بهزور آن را کسب کنند. مردم فهیم ما با وجود تحولات سیاسی فراوان که موجب آگاهی آنهاست به درک تفاوت اصلی و بدلی رسیدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.