گفتوگو با حشمتاللهفلاحتپیشه
برخی اظهارات رسمی درباره رابطه با آمریکا، انتخاباتی است
سولماز ایکدر
بیش از 30سال از قطع رابطه ایران و ایالاتمتحده میگذرد. بیش از سه دهه گذشت اما رابطه دو کشور در عمل روزبهروز در هم تنیدهتر و پیچیدهتر شد. حضور آمریکا در خاورمیانه، تاثیری که این کشور بر روی کشورهای اروپایی طرف معامله ایران میتوانست داشته باشد و امروز انرژی هستهای و البته گرهگشاییهای ایران برای این کشور در خاورمیانه در صورت وجود رابطه دیپلماتیک، همه در حالت تعلیق قرار دارد. کار رابطه ایران و آمریکا به جایی رسید که روسیه، به عنوان تنها دولت حامی ایران در کشورهای عضو 1+5 راه باز شدن گره بین دو کشور را مذاکره مستقیم اعلام کرد. حاصل پالسهای مثبت جهانی در زمینه مذاکره مستقیم دو کشور در کنار تمایل دولت دهم برای خرق عادت، نمیتوانست چیزی جز اظهار تمایل محمود احمدی نژاد به مذاکره با آمریکا باشد. مذاکرهای که شاید در قالب شعار و کلام به گوش خوش آهنگ بیاید اما در عمل به گفته حشمتالله فلاحتپیشه، نماینده پیشین مجلس سالها زمان میبرد تا ممکن شود. گفتوگوی «شرق» با عضو پیشین کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در ادامه میآید.
پس از پیروزی انقلاب 57، رابطه میان دو کشور ایران و آمریکا قطع شد. عملی که آن روز از سوی اکثر مردم ایران مورد تایید قرار گرفت. چرا امروز، پس از وقایعی چون جنگ تحمیلی و با وجود صدور قطعنامههای تحریمی پیدرپی بر علیه ایران، برخی نیروهای دارای سمت اجرایی و البته جریانهای سیاسی برای برقراری ارتباط دوباره با آمریکا اظهار امیدواری میکنند و البته در طرف مقابل هم، مقامات آمریکایی بعضا از امکان مذاکره مستقیم سخن میگویند؟
در طول ایام موضوع نحوه ارتباط بین ایران و آمریکا به مهمترین موضوع سیاست خارجی ایران تبدیل شده و پس از تحولات منطقه بهخصوص با توجه به تعییراتی که در کشورهای عربی طی چند سال اخیر رخ داده است، موضوع رابطه با ایران برای آمریکا هم به مهمترین موضوع سیاست خارجه آمریکا بدل شده است. تغییرات اخیر وزارت امور خارجه آمریکا هم در پی همین اهمیت یافتن نحوه رابطه با ایران بوده است. جان کری به قولی متخصص امور خاورمیانه و مشخصا ایران است. آمریکا به این نتیجه رسیده است که برای کنترل و سر و سامان دادن خاورمیانه بهخصوص بعد از دخالتهای مستقیمش در عراق و افغانستان به همکاری ایران احتیاج دارد. اما مهمتر از همه این دلایل آشکار آمریکا برای توجیه نیاز به برقرای رابطه با ایران، بین دولتمردان آمریکایی وحشت از برسرکارآمدن دولتهای مذهبی افراطی در خاورمیانه مانند دولت طالبان در افعانستان شدت گرفته است. بههمین دلیل آمریکا نیاز به یک همپیمان منطقهای مانند ایران دارد که در مقابل ظهور و بروز افراطیگریهای مذهبی در منطقه مقاومت کند.
اگر در گذشته موضوع ارتباط با ایران یکی از موضوعات مهم برای سیاست خارجه آمریکا بود، امروز این امر بهزعم خودشان و گفته هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه پیشین آمریکا، مهمترین موضوع سیاست خارجه در دوران صدارتش نحوه مدیریت رابطه ایران و آمریکا بوده است. از سوی دیگرگری سیمور، نماینده آمریکا در گروه 1+5 هم بر پیچیدهتر شدن موضوعات بین ایران و این گروه زیر سایه مسایل بین ایران و آمریکا اذعان دارد و معتقد است که آمریکا باید برای حل معضلاتش در منطقه، ابتدا مشکلاتش با ایران را حل کند. برژنسکی و دیگرانی هم هستند که بر لزوم کاهش اختلافات بین ایران و آمریکا تاکید دارند. تغییرات سیاست خارجه آمریکا هم در دور جدید از ریاستجمهوری باراک اوباما دلالت بر این دارد که به دنبال حل مساله ایران هستند.
و این یعنی بدون گفتوگوی میان دو کشور، موضوع ایران با بقیه قدرتهای جهانی هم حل نخواهد شد؟
جدا از نماینده آمریکا در 1+5 دیگر اعضای این گروه هم معتقد هستند بسیاری از مسایلی که بر مذاکرات اعضای این گروه با ایران سایه افکنده است، ریشه در اختلاف بین دو کشور ایران و آمریکا دارد و باید بین همین دو کشور هم حل شود. به همین دلیل است که من موضوع تلاش برای حل اختلاف بین ایران و آمریکا را تنها موضوعی نمیدانم که از سوی ایران مطرح شده باشد. بلکه نه تنها آمریکا که دیگر کشورهای اروپایی یا روسیه هم بر حل هر چه سریعتر این موضوع اصرار دارند.
آیا دستگاه دیپلماسی، توانایی مدیریت کردن فرصت پیش آمده موجود را دارد و میتواند به نحوي پشت میز مذاکره با آمریکا بنشیند که منافع ایران تامین شود؟
یکی از مسایلی که باعث شده رابطه بین ایران و آمریکا از حوزه راهبردیاش شود، نگاه انتخاباتی دولتها به مقوله رابطه با آمریکا بوده است. دولت دهم در آخرین ماههای باقی مانده از عمرش با نگاهی انتخاباتی در پی مطرح کردن موضوع ارتباط با آمریکا است. این نوع نگاه بر روی سیاست خارجه ایران تاثیر ناگواری خواهد داشت. زیرا نگاه در حوزه سیاست خارجه باید نگاهی بلند مدت و در برگیرنده منافع ملی باشد. مشخصا باید گفت دولت دهم در حوزه سیاست خارجه بازی چند رویهای را در پیش گرفته است. اگر آقای احمدی نژاد میخواست که مسایل بین دو کشور را حل کند نباید در سالهای ابتدایی دولتش موضعی چالش برانگیز برعلیه آمریکا و سیاستهایش اتخاذ میکرد. مواضعی که باعث صدور 5قطعنامه برعلیه ایران شد. البته من نمیخواهم بگویم که هرگز سیاست آمریکا به نحوی بوده است که منافع ایران در منطقه به عنوان یکی از مهمترین کشورهای خاورمیانه را تامین کند. آمریکا همواره دشمن جمهوری اسلامی بود، اما سیاستهای دولت نهم و دهم به آمریکا امکان و بهانه داد تا دشمنی خودش را به بهترین وجهی نشان بدهد. بهانههای زیادی در دولت احمدینژاد برای افراطیگری به آمریکا داده شد. آنچه که انتقاد ما را از گفتههای آقای احمدی نژاد دو چندان میکند، این است که او در ماههای آخر موضع نزدیکی با آمریکا را مطرح میکند که این تغییر سیاست به هدر دادن تمامی تلاشهای سیاست خارجه در طول سالهای دولت ایشان است. عملا دولتها در ماههای آخر خود باید بدانند که دیگر صحبتهایشان تبدیل به سیاست نمیشود و فاقد ارزش استراتژیک است. گفتههای اخیر آقای احمدینژاد و یارانشان تبدیل به موضع جمهوری اسلامی نمیشود. مديریت رابطه ایران به آمریکا برای هر دو کشور یک موضوع کلان است و تا زمانی که آمریکاییها رفتارشان را تعدیل نکنند، بین ایران و آمریکا رابطهای شکل نخواهد گرفت.
اشاره داشتید با توجه به رویکرد دستگاه اجرایی در مورد سیاست خارجی، احساس میشود که علاقهمندی برای جلب آرای مردم در انتخابات آینده، وجود دارد امتیاز برقراری رابطه با آمریکا را برای این دولت کسب کنند. افرادی که امروز بهرغم سیاستهای ضد آمریکایی نظام جمهوری اسلامی در طی 30 سال گذشته، شعار مذاکره با آمریکا را سر میدهند، به دنبال برقراری رابطه با آمریکا به معنی یک رابطه با ضوابط دیپلماتیک نیستند که در دولت قبل رعایت میشد. برخی میگویند آنها به همین شعارها بسنده کنند چون هدف غایی شان جلب نظر مردم است. آیا این شعارها میتواند به جلب آرای عمومی به نفع همفکران جریان مذکور کمک کند؟
شاید این گونه باشد اما آقای احمدینژاد باید بداند برقراری رابطه با آمریکا، با توجه به شرایط فعلی، برای ایران متضمن امتیاز ویژهای نخواهد بود. با اینکه از شواهد بر میآید که آمریکا هم به اندازه برخی دولتمردان ایرانی به دنبال برقراری ارتباط با ایران است، اما بدون شک در طی فرآیند کاهش اختلافات، مذاکره مستقیم یا غیرمستقیم، حاضر نیست به ایران امتیاز بدهد. طرف آمریکایی ما در برقراری رابطه تنها میخواهد هزینههای برقراری این ارتباط یا حتی هزینههای کاهش دادن اختلافات بین دوکشور را بر دوش ایران بیندازد. بنابراين در مقوله برقراری هر سطحی از ارتباط بین ایران و آمریکا موضوع کسب امتیاز به نفع ایران مطرح نیست. اگر آقای احمدینژاد آگاه بود که چه دامی زیر سایه برقراری ارتباط با ایران از سوی آمریکایی پهن شده است، اولین شخصی خواهد بود که از هر گونه مذاکره مستقیم یا غیرمستقیم با آمریکا سرباز بزند. باور من این است که نباید نگاه خوشبینانهای به این اجماع جهانی، تمایل آمریکا و برخی در ایران برای حل اختلافات بین دوکشور ایران و آمریکا داشت.
اگر اینگونه تحلیل شود که با توجه به شرایط موجود، مذاکره مستقیم یا برقراری ارتباط به نفع ایران نباشد، اما شاید کاستن از میزان اختلافات هم در راستای منافع ملی ما در ایران هم منافع منطقهای و فرامنطقهای ما در خاورمیانه و برای مثال آمریکای لاتین باشد. چرا باید با گمان دامی که زیر پیشنهاد برقراری رابطه پهن است از هر گونه مذاکرهای خودداری کنیم؟
برای تعریف رابطه بین ایران و آمریکا سه سطح تعامل را میتوان تعریف کرد. سطح اول، بحث تجدید رابطه است که بهنظر من هنوز دو کشور شرایط حداقلی اندیشیدن به این موضوع را ندارند. سطح دوم، سطح تنشزدایی است. یعنی ایران و آمریکا از میزان تنشهایی که طی 34سال پیش بین دو کشور شکل گرفته است بکاهند. شرایط طرح این موضوع هم با توجه به رویکرد غیر واقعبینانه آمریکا و اشتباهات دولت ایران در حوزه سیاست خارجه طی هفتسال گذشته، نمیتواند مطرح باشد. سطح سوم که به نظر من میشود به آن پرداخت، جلوگیری از تصاعد یا گسترش بحران بین دو کشور است. بهتر است امیدوار باشیم طرفین دو کشور برای کم کردن تنشهاست که فرضیاتی برای مذاکره مطرح میکنند. بدون در نظر گرفتن این سه سطح هرگونه تحلیلی در رابطه با آمریکا، تحلیلی خوشبینانه است. در سطح مقامات اجرایی دو کشور شرایطی به وجود آمده است که جامعه جهانی امیدوار شود دو کشور میتوانند مانع گسترش بحران بین دو کشور شوند. اگر در این مرحله موفقیتی حاصل شود، گام بعدی میتواند تنشزدا و پس از آن مذاکره باشد. البته از نظر من هنوز راهبردی برای تنش زدایی بین دو کشور بهوجود نیامده است.
البته از برخی اظهارات رسمی اینگونه بر میآید که به دنبال بر قراری رابطه با آمریکا یعنی سطح اول تقسیم بندی شما هستند. اما بدون در نظر گرفتن تمایلات، آیا باید منتظر انتخابات آتی ایران باشیم تا بتواند به نمایندگی از طرف ایران با آمریکا، وارد هر گونه مذاکرهای شود؟
موضوع مذاکره ایران و آمریکا نباید پوپولیستی شود. به همین دلیل هم بحث پایگاه مردمی دولت ایرانی طرف مذاکره مطرح نیست. حتی بحث انتخاباتی مطرح نیست. حتی اگر آقای احمدینژاد بخواهد وارد بحث مذاکره مستقیم شود هم به نظر من شرایط دیپلماتیک لازم شکل نخواهد گرفت. بحث مذاکره بین ایران و آمریکا برای جلوگیری از تصاعد تنشها موضوعی نیست که در شرایط فعلی و در طی دولت آقای احمدینژاد بتواند مطرح و حل شود. نه زمان کافی وجود دارد و نه سیاستگذاریهای مناسب صورت گرفته است.
با وجود تحریمهایی که از سوی کشورهای اروپایی و آمریکایی بر علیه ایران وضع شده است، مذاکره و تنشزدایی میتواند به کاهش تحریمها و بهبود موقعیت ایران در جامعه جهانی کمک کند؟
من اعتقاد دارم که شکل گرفتن مذاکره، حتی به صورت مستقیم بین ایران و آمریکا، با شرایط فعلی، هرگز نتیجهبخش نخواهد بود. مذاکره باید برای نیل به نتیجه صورت بگیرد. اما طرف آمریکایی تا کنون راهبردی به این منظور ارایه نداده است. راهبردی که با توجه به آن بتوان امیدوار بود که آمریکا برای دستیابی به نتیجه وارد فرایند مذاکره میشود. آمریکاییها موضوع مذاکره را تنها برای انحراف اذهان عمومی جهانی یا پاسخ دادن به افکار عمومی در کشور خودشان مطرح میکنند. اما انتظار مردم ایران از برقراری مذاکرات بین دو کشور، تعدیل تحریمهایی است که در قالب پنج قطعنامه سازمانملل متحد علیه ایران طرح شده است. آمریکاییها بدون ارایه دستور کار تنها بر واژه «مذاکره» تاکید میکنند. این رفتار شايبه مذاکره تنها برای مذاکره نه برای حصول نتیجه را مطرح میکند.
آیا طرف ایرانی نمیتواند از بیهدف بودن آمریکا در طرح مذاکره استفاده کند و مذاکره را به سویی هدایت کند که از میزان تحریمها بر علیه ایران کاسته شود؟
دیپلماسی مذاکره امری دو جانبه است. یک طرف مذاکره به تنهایی نمیتواند پیشرفت یا عقب نشینی در مذاکرات پیشرو را در دستور کار خود قرار دهد. چون طرفین در دستور کار جلسات به تفاهم نرسیدند، ایران هم به تنهایی نمیتواند بر سرنوشت مذاکرات تاثیر بگذارد. البته آنهایی که در دولت بر رابطه با آمریکا تاکید میکنند هم دستور خاصی ارایه ندادهاند.
هرچند نباید فراموش کرد مقامات جمهوری اسلامی بارها ابراز تمایل کردهاند در صورت تغییر سیاست چماق و هویج آمریکا، در سطح منطقه، آمریکا را به عنوان یکی از طرفین محترم بشناسند و برای حل مشکلات با این کشور همکاری کنند. اما تا کنون آمریکاییها ایران را در جایگاه متهم قرار دادهاند. تا زمانی که آمریکا در نوع نگاهش به ایران تجدید نظر نکند، رابطه در هیچ سطحی بین ایران و آمریکا به وجود نخواهد آمد.
بیش از 30سال از قطع رابطه ایران و ایالاتمتحده میگذرد. بیش از سه دهه گذشت اما رابطه دو کشور در عمل روزبهروز در هم تنیدهتر و پیچیدهتر شد. حضور آمریکا در خاورمیانه، تاثیری که این کشور بر روی کشورهای اروپایی طرف معامله ایران میتوانست داشته باشد و امروز انرژی هستهای و البته گرهگشاییهای ایران برای این کشور در خاورمیانه در صورت وجود رابطه دیپلماتیک، همه در حالت تعلیق قرار دارد. کار رابطه ایران و آمریکا به جایی رسید که روسیه، به عنوان تنها دولت حامی ایران در کشورهای عضو 1+5 راه باز شدن گره بین دو کشور را مذاکره مستقیم اعلام کرد. حاصل پالسهای مثبت جهانی در زمینه مذاکره مستقیم دو کشور در کنار تمایل دولت دهم برای خرق عادت، نمیتوانست چیزی جز اظهار تمایل محمود احمدی نژاد به مذاکره با آمریکا باشد. مذاکرهای که شاید در قالب شعار و کلام به گوش خوش آهنگ بیاید اما در عمل به گفته حشمتالله فلاحتپیشه، نماینده پیشین مجلس سالها زمان میبرد تا ممکن شود. گفتوگوی «شرق» با عضو پیشین کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در ادامه میآید.
پس از پیروزی انقلاب 57، رابطه میان دو کشور ایران و آمریکا قطع شد. عملی که آن روز از سوی اکثر مردم ایران مورد تایید قرار گرفت. چرا امروز، پس از وقایعی چون جنگ تحمیلی و با وجود صدور قطعنامههای تحریمی پیدرپی بر علیه ایران، برخی نیروهای دارای سمت اجرایی و البته جریانهای سیاسی برای برقراری ارتباط دوباره با آمریکا اظهار امیدواری میکنند و البته در طرف مقابل هم، مقامات آمریکایی بعضا از امکان مذاکره مستقیم سخن میگویند؟
در طول ایام موضوع نحوه ارتباط بین ایران و آمریکا به مهمترین موضوع سیاست خارجی ایران تبدیل شده و پس از تحولات منطقه بهخصوص با توجه به تعییراتی که در کشورهای عربی طی چند سال اخیر رخ داده است، موضوع رابطه با ایران برای آمریکا هم به مهمترین موضوع سیاست خارجه آمریکا بدل شده است. تغییرات اخیر وزارت امور خارجه آمریکا هم در پی همین اهمیت یافتن نحوه رابطه با ایران بوده است. جان کری به قولی متخصص امور خاورمیانه و مشخصا ایران است. آمریکا به این نتیجه رسیده است که برای کنترل و سر و سامان دادن خاورمیانه بهخصوص بعد از دخالتهای مستقیمش در عراق و افغانستان به همکاری ایران احتیاج دارد. اما مهمتر از همه این دلایل آشکار آمریکا برای توجیه نیاز به برقرای رابطه با ایران، بین دولتمردان آمریکایی وحشت از برسرکارآمدن دولتهای مذهبی افراطی در خاورمیانه مانند دولت طالبان در افعانستان شدت گرفته است. بههمین دلیل آمریکا نیاز به یک همپیمان منطقهای مانند ایران دارد که در مقابل ظهور و بروز افراطیگریهای مذهبی در منطقه مقاومت کند.
اگر در گذشته موضوع ارتباط با ایران یکی از موضوعات مهم برای سیاست خارجه آمریکا بود، امروز این امر بهزعم خودشان و گفته هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه پیشین آمریکا، مهمترین موضوع سیاست خارجه در دوران صدارتش نحوه مدیریت رابطه ایران و آمریکا بوده است. از سوی دیگرگری سیمور، نماینده آمریکا در گروه 1+5 هم بر پیچیدهتر شدن موضوعات بین ایران و این گروه زیر سایه مسایل بین ایران و آمریکا اذعان دارد و معتقد است که آمریکا باید برای حل معضلاتش در منطقه، ابتدا مشکلاتش با ایران را حل کند. برژنسکی و دیگرانی هم هستند که بر لزوم کاهش اختلافات بین ایران و آمریکا تاکید دارند. تغییرات سیاست خارجه آمریکا هم در دور جدید از ریاستجمهوری باراک اوباما دلالت بر این دارد که به دنبال حل مساله ایران هستند.
و این یعنی بدون گفتوگوی میان دو کشور، موضوع ایران با بقیه قدرتهای جهانی هم حل نخواهد شد؟
جدا از نماینده آمریکا در 1+5 دیگر اعضای این گروه هم معتقد هستند بسیاری از مسایلی که بر مذاکرات اعضای این گروه با ایران سایه افکنده است، ریشه در اختلاف بین دو کشور ایران و آمریکا دارد و باید بین همین دو کشور هم حل شود. به همین دلیل است که من موضوع تلاش برای حل اختلاف بین ایران و آمریکا را تنها موضوعی نمیدانم که از سوی ایران مطرح شده باشد. بلکه نه تنها آمریکا که دیگر کشورهای اروپایی یا روسیه هم بر حل هر چه سریعتر این موضوع اصرار دارند.
آیا دستگاه دیپلماسی، توانایی مدیریت کردن فرصت پیش آمده موجود را دارد و میتواند به نحوي پشت میز مذاکره با آمریکا بنشیند که منافع ایران تامین شود؟
یکی از مسایلی که باعث شده رابطه بین ایران و آمریکا از حوزه راهبردیاش شود، نگاه انتخاباتی دولتها به مقوله رابطه با آمریکا بوده است. دولت دهم در آخرین ماههای باقی مانده از عمرش با نگاهی انتخاباتی در پی مطرح کردن موضوع ارتباط با آمریکا است. این نوع نگاه بر روی سیاست خارجه ایران تاثیر ناگواری خواهد داشت. زیرا نگاه در حوزه سیاست خارجه باید نگاهی بلند مدت و در برگیرنده منافع ملی باشد. مشخصا باید گفت دولت دهم در حوزه سیاست خارجه بازی چند رویهای را در پیش گرفته است. اگر آقای احمدی نژاد میخواست که مسایل بین دو کشور را حل کند نباید در سالهای ابتدایی دولتش موضعی چالش برانگیز برعلیه آمریکا و سیاستهایش اتخاذ میکرد. مواضعی که باعث صدور 5قطعنامه برعلیه ایران شد. البته من نمیخواهم بگویم که هرگز سیاست آمریکا به نحوی بوده است که منافع ایران در منطقه به عنوان یکی از مهمترین کشورهای خاورمیانه را تامین کند. آمریکا همواره دشمن جمهوری اسلامی بود، اما سیاستهای دولت نهم و دهم به آمریکا امکان و بهانه داد تا دشمنی خودش را به بهترین وجهی نشان بدهد. بهانههای زیادی در دولت احمدینژاد برای افراطیگری به آمریکا داده شد. آنچه که انتقاد ما را از گفتههای آقای احمدی نژاد دو چندان میکند، این است که او در ماههای آخر موضع نزدیکی با آمریکا را مطرح میکند که این تغییر سیاست به هدر دادن تمامی تلاشهای سیاست خارجه در طول سالهای دولت ایشان است. عملا دولتها در ماههای آخر خود باید بدانند که دیگر صحبتهایشان تبدیل به سیاست نمیشود و فاقد ارزش استراتژیک است. گفتههای اخیر آقای احمدینژاد و یارانشان تبدیل به موضع جمهوری اسلامی نمیشود. مديریت رابطه ایران به آمریکا برای هر دو کشور یک موضوع کلان است و تا زمانی که آمریکاییها رفتارشان را تعدیل نکنند، بین ایران و آمریکا رابطهای شکل نخواهد گرفت.
اشاره داشتید با توجه به رویکرد دستگاه اجرایی در مورد سیاست خارجی، احساس میشود که علاقهمندی برای جلب آرای مردم در انتخابات آینده، وجود دارد امتیاز برقراری رابطه با آمریکا را برای این دولت کسب کنند. افرادی که امروز بهرغم سیاستهای ضد آمریکایی نظام جمهوری اسلامی در طی 30 سال گذشته، شعار مذاکره با آمریکا را سر میدهند، به دنبال برقراری رابطه با آمریکا به معنی یک رابطه با ضوابط دیپلماتیک نیستند که در دولت قبل رعایت میشد. برخی میگویند آنها به همین شعارها بسنده کنند چون هدف غایی شان جلب نظر مردم است. آیا این شعارها میتواند به جلب آرای عمومی به نفع همفکران جریان مذکور کمک کند؟
شاید این گونه باشد اما آقای احمدینژاد باید بداند برقراری رابطه با آمریکا، با توجه به شرایط فعلی، برای ایران متضمن امتیاز ویژهای نخواهد بود. با اینکه از شواهد بر میآید که آمریکا هم به اندازه برخی دولتمردان ایرانی به دنبال برقراری ارتباط با ایران است، اما بدون شک در طی فرآیند کاهش اختلافات، مذاکره مستقیم یا غیرمستقیم، حاضر نیست به ایران امتیاز بدهد. طرف آمریکایی ما در برقراری رابطه تنها میخواهد هزینههای برقراری این ارتباط یا حتی هزینههای کاهش دادن اختلافات بین دوکشور را بر دوش ایران بیندازد. بنابراين در مقوله برقراری هر سطحی از ارتباط بین ایران و آمریکا موضوع کسب امتیاز به نفع ایران مطرح نیست. اگر آقای احمدینژاد آگاه بود که چه دامی زیر سایه برقراری ارتباط با ایران از سوی آمریکایی پهن شده است، اولین شخصی خواهد بود که از هر گونه مذاکره مستقیم یا غیرمستقیم با آمریکا سرباز بزند. باور من این است که نباید نگاه خوشبینانهای به این اجماع جهانی، تمایل آمریکا و برخی در ایران برای حل اختلافات بین دوکشور ایران و آمریکا داشت.
اگر اینگونه تحلیل شود که با توجه به شرایط موجود، مذاکره مستقیم یا برقراری ارتباط به نفع ایران نباشد، اما شاید کاستن از میزان اختلافات هم در راستای منافع ملی ما در ایران هم منافع منطقهای و فرامنطقهای ما در خاورمیانه و برای مثال آمریکای لاتین باشد. چرا باید با گمان دامی که زیر پیشنهاد برقراری رابطه پهن است از هر گونه مذاکرهای خودداری کنیم؟
برای تعریف رابطه بین ایران و آمریکا سه سطح تعامل را میتوان تعریف کرد. سطح اول، بحث تجدید رابطه است که بهنظر من هنوز دو کشور شرایط حداقلی اندیشیدن به این موضوع را ندارند. سطح دوم، سطح تنشزدایی است. یعنی ایران و آمریکا از میزان تنشهایی که طی 34سال پیش بین دو کشور شکل گرفته است بکاهند. شرایط طرح این موضوع هم با توجه به رویکرد غیر واقعبینانه آمریکا و اشتباهات دولت ایران در حوزه سیاست خارجه طی هفتسال گذشته، نمیتواند مطرح باشد. سطح سوم که به نظر من میشود به آن پرداخت، جلوگیری از تصاعد یا گسترش بحران بین دو کشور است. بهتر است امیدوار باشیم طرفین دو کشور برای کم کردن تنشهاست که فرضیاتی برای مذاکره مطرح میکنند. بدون در نظر گرفتن این سه سطح هرگونه تحلیلی در رابطه با آمریکا، تحلیلی خوشبینانه است. در سطح مقامات اجرایی دو کشور شرایطی به وجود آمده است که جامعه جهانی امیدوار شود دو کشور میتوانند مانع گسترش بحران بین دو کشور شوند. اگر در این مرحله موفقیتی حاصل شود، گام بعدی میتواند تنشزدا و پس از آن مذاکره باشد. البته از نظر من هنوز راهبردی برای تنش زدایی بین دو کشور بهوجود نیامده است.
البته از برخی اظهارات رسمی اینگونه بر میآید که به دنبال بر قراری رابطه با آمریکا یعنی سطح اول تقسیم بندی شما هستند. اما بدون در نظر گرفتن تمایلات، آیا باید منتظر انتخابات آتی ایران باشیم تا بتواند به نمایندگی از طرف ایران با آمریکا، وارد هر گونه مذاکرهای شود؟
موضوع مذاکره ایران و آمریکا نباید پوپولیستی شود. به همین دلیل هم بحث پایگاه مردمی دولت ایرانی طرف مذاکره مطرح نیست. حتی بحث انتخاباتی مطرح نیست. حتی اگر آقای احمدینژاد بخواهد وارد بحث مذاکره مستقیم شود هم به نظر من شرایط دیپلماتیک لازم شکل نخواهد گرفت. بحث مذاکره بین ایران و آمریکا برای جلوگیری از تصاعد تنشها موضوعی نیست که در شرایط فعلی و در طی دولت آقای احمدینژاد بتواند مطرح و حل شود. نه زمان کافی وجود دارد و نه سیاستگذاریهای مناسب صورت گرفته است.
با وجود تحریمهایی که از سوی کشورهای اروپایی و آمریکایی بر علیه ایران وضع شده است، مذاکره و تنشزدایی میتواند به کاهش تحریمها و بهبود موقعیت ایران در جامعه جهانی کمک کند؟
من اعتقاد دارم که شکل گرفتن مذاکره، حتی به صورت مستقیم بین ایران و آمریکا، با شرایط فعلی، هرگز نتیجهبخش نخواهد بود. مذاکره باید برای نیل به نتیجه صورت بگیرد. اما طرف آمریکایی تا کنون راهبردی به این منظور ارایه نداده است. راهبردی که با توجه به آن بتوان امیدوار بود که آمریکا برای دستیابی به نتیجه وارد فرایند مذاکره میشود. آمریکاییها موضوع مذاکره را تنها برای انحراف اذهان عمومی جهانی یا پاسخ دادن به افکار عمومی در کشور خودشان مطرح میکنند. اما انتظار مردم ایران از برقراری مذاکرات بین دو کشور، تعدیل تحریمهایی است که در قالب پنج قطعنامه سازمانملل متحد علیه ایران طرح شده است. آمریکاییها بدون ارایه دستور کار تنها بر واژه «مذاکره» تاکید میکنند. این رفتار شايبه مذاکره تنها برای مذاکره نه برای حصول نتیجه را مطرح میکند.
آیا طرف ایرانی نمیتواند از بیهدف بودن آمریکا در طرح مذاکره استفاده کند و مذاکره را به سویی هدایت کند که از میزان تحریمها بر علیه ایران کاسته شود؟
دیپلماسی مذاکره امری دو جانبه است. یک طرف مذاکره به تنهایی نمیتواند پیشرفت یا عقب نشینی در مذاکرات پیشرو را در دستور کار خود قرار دهد. چون طرفین در دستور کار جلسات به تفاهم نرسیدند، ایران هم به تنهایی نمیتواند بر سرنوشت مذاکرات تاثیر بگذارد. البته آنهایی که در دولت بر رابطه با آمریکا تاکید میکنند هم دستور خاصی ارایه ندادهاند.
هرچند نباید فراموش کرد مقامات جمهوری اسلامی بارها ابراز تمایل کردهاند در صورت تغییر سیاست چماق و هویج آمریکا، در سطح منطقه، آمریکا را به عنوان یکی از طرفین محترم بشناسند و برای حل مشکلات با این کشور همکاری کنند. اما تا کنون آمریکاییها ایران را در جایگاه متهم قرار دادهاند. تا زمانی که آمریکا در نوع نگاهش به ایران تجدید نظر نکند، رابطه در هیچ سطحی بین ایران و آمریکا به وجود نخواهد آمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.